Кіріспе
Алжирдің ресми тілдері – араб және тамаз тілі (бербер), бұл оның конституциясында 1963 жылдан бері біріншісі үшін, ал 2016 жылдан бері екіншісі үшін көрсетілген. Бербер тілі 2002 жылдың 8 мамырынан бастап конституциялық түзету арқылы «ұлттық тіл» ретінде танылды. 2016 жылдың ақпан айында бербер тілі араб тілімен қатар ресми тіл мәртебесіне ие болды. Алжир араб және бербер тілдері – алжирліктердің 99%-дан астамының ана тілі, алжир араб тілінде шамамен 90%, ал бербер тілінде 10% адам сөйлейді. Француз тілі ресми мәртебесіне ие болмаса да, Алжирдің отарлық тарихына байланысты бұқаралық ақпарат құралдарында (кейбір газеттерде) және білім беруде әлі де қолданылады. Елдегі ең көп таралған бербер тілі – қабили тілі, ол қабили аймағының кейбір бөліктерінде оқытылады және ішінара ресми тіл (кейбір шектеулермен) болып табылады. «Алжирдегі француз тілі синдромы» кітабының авторы Малика Ребай Маамри: «Үйде және көшеде қолданылатын тіл – алжир диалектісі мен француз сөздерінің қосындысы болып қала береді» дейді. Тілдердің көптігі мен олардың күрделілігіне байланысты Маамри «қазіргі күні Алжирдегі тілдік жағдай көптеген пікірлер мен ұстанымдармен сипатталады» деп мәлімдеді. PCGN француз тілінің, араб тілі емес, Алжирдің нақты лингва франкасы екенін айтты. 1963 жылы Алжирдегі 1,3 миллион сауатты адамның шамамен 300 мыңы әдеби араб тілінде оқыған. «Тілді сақтау және тарату: Алжирдегі француз тілі» кітабының авторы Мохамед Бенраба сол жылы «стандартты араб тіліндегі білім деңгейі салыстырмалы түрде төмен болды» деді. «Алжирдегі француз тілі синдромы» кітабының авторы Малика Ребай Маамри 2009 жылы «классикалық араб тілі тіпті жоғары білім беру деңгейінде де толық меңгерілмегенін» және «диалектілік араб тілі жазбаша түрде ойды жеткізе алмайтынын» айтты.
The official languages of Algeria are Arabic and Tamazight (Berber), as specified in its constitution since 1963 for the former and since 2016 for the latter. Berber has been recognized as a "national language" by constitutional amendment since 8 May 2002. In February, 2016, a constitutional resolution was passed making Berber an official language alongside Arabic. Algerian Arabic and Berber are the native languages of over 99% of Algerians, with Algerian Arabic spoken by about 90% and Berber by 10%. French, though it has no official status, is still used in media (some newspapers) and education due to Algeria's colonial history. Kabyle, the most spoken Berber language in the country, is taught and partially co official (with a few restrictions) in parts of Kabylie. Malika Rebai Maamri, author of "The Syndrome of the French Language in Algeria," said "The language spoken at home and in the street remains a mixture of Algerian dialect and French words." Due to the number of languages and complexity involving those languages, Maamri argued that "[t]oday the linguistic situation in Algeria is dominated by multiple discourses and positions." The PCGN stated that French, not Arabic, is the actual lingua franca of Algeria. In 1963, of the 1,300,000 literate people in Algeria, an estimate of 300,000 read literary Arabic. Mohamed Benrabah, author of "Language maintenance and spread: French in Algeria," said that during that year, "linguistic competence in Standard Arabic was relatively low." Malika Rebai Maamri, author of "The Syndrome of the French Language in Algeria," said that as of 2009, "classical Arabic is still not mastered even at higher educational levels" and that "dialectical Arabic cannot express things in writing."
Бербер тілі
Бербер тілдері ежелден бері Алжирдің туған тілі саналады. Олар елдің көптеген аймақтарында бес негізгі диалектте қолданылады, бірақ негізінен Кабилияда, Аураста және Алжир Сахарасында (Алжир туарегтері арасында) таралған. Финикиялықтар келгенге дейін, келген кезде және келгеннен кейін де бербер тілі ежелгі Алжир (Нумидия) аумағында қолданылып келді, бұл туралы кейінірек ертедегі Тифинаг (немесе Либико-бербер) жазулары мен латын және грек тарихи деректері куәлік етеді. Латын және кейіннен араб тілдерінің кейбір қалалық аймақтарда таралуына қарамастан, бербер тілі 1830 жылы француз басқыншылығынан көп бұрынғы заманнан бастап Алжирдің басым тілі болып келді. 2002 жылға дейін араб тілі Алжирдің жалғыз ресми тілі болды, содан кейін бербер тілі екінші ұлттық тіл ретінде мойындалды. Ал 2016 жылы бербер тілі Алжирдің екінші ресми тілі деп жарияланды. 1963 жылғы және 1976 жылғы конституцияларда бербер және француз тілдері туралы ештеңе айтылмаған. Британдық ресми қолданысқа арналған Географиялық атаулар жөніндегі тұрақты комитет (PCGN) «бербер және француз тілдеріне қатысты ресми көзқарастар көбінесе теріс болды» және «Алжир билігі кейде «бербер» деген сөзді қолданудан бас тартты, себебі бұл термин ұлттық бірлікті әлсіретеді деп санайды, немесе діни тұрғысынан қарағанда, ол ұлттық есімділікке қарсы келеді деп есептейді және оны бербердің тағы бір атауы – тамазыт деп атауға ұмтылады» деді. Шавия (Тахавит, Шави деп те аталады) Ауресте, шамамен 2 миллион адам сөйлейді. Шенва, Дахра аймағында, әсіресе Алжирдегі Джебель Шенуа тауының батысында, Типаза провинциясына және Черчелл мен Хлеф қалаларына жақын жерде, шамамен 56 300 адам қолданады. Екі негізгі диалекті: Бени Менасер, Ченуа тауының батысы мен оңтүстігінде, Ченуа тауы аймағында, 55 250 адам сөйлейді. Блида тамазыты, дәстүрлі түрде Блида вилаятында қолданылады. Матмата диалектісі, Уарсенис аймағының кейбір ауылдарында сөйленеді.
Солтүстік-батыс шетінде
Бени Сноус және Бени Саид – Тлемсен вилаясының түрлі ауылдарында қолданылатын бербер тілінің диалектілері.
Француз тілі
CIA World Factbook бойынша француз тілі Алжирде кең таралған тіл екені айтылады. Британдық ресми пайдалану үшін географиялық атаулар жөніндегі тұрақты комитет (PCGN) «Шындығында, француз тілі Алжирдің лингва-франкасы» деп мәлімдейді. Алжир – француз тілінде сөйлейтін халық саны бойынша әлемдегі екінші ірі ел. 2008 жылы 11,2 миллион алжирлік (33%) француз тілінде оқи және жаза білді. 1963 және 1976 жылғы конституцияларда бербер және француз тілдері туралы ештеңе жазылмаған. PCGN «Бербер және француз тілдеріне ресми қатысты көзқарас көбінесе жағымсыз болды» деп мәлімдеді.
Корандж
Сахараның Табелбала оазисіндегі корандж тілі – бербер тілінің күшті ықпалына ұшыраған сонгхай тілінің бір түрі. Нил-Сахара тілдер тобына жататын бұл тіл, Нигерде оңтүстікке қарай кеңінен қолданылады.
Ым тілдері
Алжирдегі есімдік тілі саңыралар қолданады, және кейде ол ұлттық телеарнада көрсетілген.
Финикия тілі
Финикия тілі, әсіресе Солтүстік Африкадағы пуникалық түрі, Карфагеннің ықпалы арқылы Алжирге келді, бұл аймақтағы беделді тіл болды; Августин оны үйренді және кейде сөздер мен тіркестер келтіреді. Дегенмен, оның заманында бұл тіл латын тіліне ұтыла бастады, қазірде оның қалдықтары жоқ (жер-мекендердің кейбір аттарынан басқа).
Латын тілі
Латын тілі (кейіннен қысқа ғана өмір сүрген, көбіне белгісіз африкалық роман тіліне айналған) римдік отарлаудың тілі болды; ол жағалау қалаларында кеңінен тарады, ал Августин өз заманында ол пуникалық тілден үстемдік таба бастағанын айтады. Дегенмен, ол 11 ғасырға дейін, әсіресе қалаларда және Тунис аймағында гүлдеуін жалғастырды. 14 ғасырда тіл жоғалып кетті.
Осман түрік тілі
16 ғасырдан кейін Осман билігі Алжирге түріктердің үстем азшылығын әкелді, олар негізінен ірі қалаларда шоғырланды. Біраз уақыт Осман түрік тілі маңызды мемлекеттік тіл ретінде қолданылды. Бірақ, уақыт өте келе осы түріктер біртіндеп сіңіп кетті, және Алжирде түрік тегі бар көптеген отбасылар қалғанымен, ешқайсысы бұл тілде сөйлей алмайды.
Басқа
Ладино тілінде бұрынғыда кейбір алжирлік яһудилер, әсіресе Оран маңында, тетуани диалектісінде сөйлеген; бірақ, отарлық кезеңде көпшілігі француз тіліне көшті. Жерорта теңізі лингва франкасы, көптеген Жерорта теңізі тілдерінің қоспасы, бір кезде порттардағы шетелдіктермен байланыс құралы ретінде, соның ішінде багнийлердегі құлдармен және Барбария қарақшыларына қосылған еуропалықтармен кеңінен таралған; 1830 жылдан кейін ол біртіндеп жоғалып, оның қызметтерін француз тілі иеленді. Испан тілінің Оранда ұзақ тарихы бар, ол 1509 және 1790 жылдар аралығында Испанияның ұзақ уақыт бақылауында болды; ол сол қаланың диалектісінде із қалдырды. Сондай-ақ, испандық Жерорта теңізінен көшіп келген пид-нуарлар да осы тілде сөйлеген. Испан тілін Тиндуф аймағындағы босқындар лагерінде тұратын сахаралықтар да қолданады. 2020 жылғы мәліметтер бойынша, Алжир мен Оранда испан тілі мен мәдениетін зерттеу және оқытуды насихаттайтын екі Instituto Cervantes институты бар. Патует – каталан тілінде сөйлейтін аймақтардан келген пид-нуарлардың француз және араб тілдерінің ықпалындағы каталан диалектісі.
Алжир үкіметінде қолданылатын тілдер
"Тілдерді сақтау және тарату: Алжирдегі француз тілі" атты кітаптың авторы Мохамед Бенраба 2007 жылы "Әділет министрлігінде, Діни істер министрлігінде және Алжир қалаларының азаматтық тіркеу бөлімдерінде арабтану толық немесе дерлік толыққан" деді. Ол сондай-ақ Білім министрлігіне "азырақ" әсер еткенін айтты. 1968 жылы Алжир үкіметі барлық мемлекеттік қызметтерде араб тілін қолдану туралы декрет қабылдады. 1990 жылы үкімет араб тілінің мемлекеттік мекемелерде және қоғамдық қызметте қолданылатын жалғыз тіл екенін белгіледі, және бұл заңды бұзу қылмыс деп есептеліп, түрме жазасы көзделді. 1997 жылға таман Алжир үкіметі шенеуніктердің араб тілінен басқа тілде қоғамда сөйлеуіне тыйым салатын заңдар қабылдады. Үкімет заңдары араб тілінде жазылмаған мемлекеттік құжаттарды дайындаған шенеуніктерге айыппұл салуды қарастырды. Үкімет барлық оқулықтар мен дәрістердің араб тілінде болуын міндеттеді, ал француз тіліндегілерді жоюға көшті. Заңдарда телеарналардың барлық хабарларын тек араб тілінде ғана көрсетуі керек екендігі де айтылды.
Алжир білім беру жүйесіндегі тілдер тарихы
Алжирдің тұңғыш президенті Ахмет бен Белла 1962 жылы білім беру жүйесінде арабтандыруды енгізді. 1963–1964 жылдары барлық деңгейлер мен бағдарламаларда араб тілі енгізілді. Уақыт өте келе білім беру жүйесінде француз тіліне жұмсалатын уақыт біртіндеп азайып кетті. 1964–1965 жылдары бірінші сынып толық араб тілінде оқытылды, ал қалған барлық деңгейлер әр кезеңде он сағаттан араб тілі сабағын алды. Бұл жоспарды 25 мың еуропалық мұғалімнің Алжирден қашуы және 90% сауатсыздық деңгейі қиындатты. Демографиялық жағдай да жоспарларды ушықтырды. 10 миллион алжирліктің шамамен 300 мыңы қазіргі стандартты араб тілінде еркін сөйлей алса, 1 миллионы француз тілін оқи алды және 6 миллионы француз тілінде сөйлей білді. Бұл мәселені шешу үшін Алжир үкіметі 10 988 академиялық бақылаушыны жұмысқа алды. "Солтүстік Африканың мәселелері мен болашағы: Тіл және ұлттық сана" атты еңбектің авторы К.Ф. Галлахер бақылаушылардың "ақыл-ой көрінісі кейде оқушыларынан аздап ғана жоғары болды" деді. 1963 жылы үкімет 1000 мысырлықты араб тілі мұғалімдері ретінде шақырды. "Алжирде білім беруді жоспарлаудағы тіл: тарихи даму және қазіргі мәселелер" атты кітаптың авторы Мохамед Бенрабах "Бұл мұғалімдердің көпшілігі оқытуға лайықсыз және алжирлік әлеуметтік шындықты мүлдем білмейді" деді және "Олардың египеттік арабша сөйлегені жалпы алжирліктер үшін, әсіресе тамазигт тілінде сөйлейтін халық үшін түсініксіз болды, ал олардың дәстүрлі педагогикасы (жаттау және сыныпта оқу, дене жазасы және т.б.) жеткіліксіз болып шықты" деді. Алжир үкіметі университет секторын 1980 жылдың желтоқсанынан бастап толық арабтандыруды жоспарлаған. Білім берудің барлық деңгейлерінде екі тілді білім беру 1985 жылы тоқтатылды. Сол кезеңде көптеген алжирлік элиталар өз балаларын француз үкіметі бақылап отырған мектептерге жіберіп, олардың француз тілін үйренуіне және француз тілін білушілерге ашық жұмыс орындарына қол жеткізуіне мүмкіндік берді, сонымен қатар халық үшін арабтандыруды жариялады. Алжирдің көптеген жас азаматтары француз тілін нашар білгендіктен және араб тілінде білім алғандықтан, олар араб тілінде білім беретін университеттерге, ислам құқығы және араб әдебиеті сияқты факультеттерге түсіп, ислами көзқарастармен танысты. Алжирде көптеген ресми емес екі тілді бастауыш және орта мектептер болды, ал Бенрабах элиталық жабылу практикасы "Алжирде ең айқын көрінеді" деді. Олар байлардың балаларынан (тчитчи) студенттерді қабылдады, ал "жетімдерді" (бохи) қабылдамайтын. 2001 жылдың наурыз айының ортасында Ұлттық білім беру жүйесін реформалау комиссиясы (CNRSE) француз тілін бастауыш сыныптың екінші сыныбында қайтадан енгізуді ұсынды, ол 6-7 жастағы балаларға арналған, төртінші сыныптағы 8-9 жастағы балаларға қарағанда, және орта мектепте ғылыми пәндер француз тілінде оқытылуы керек. Осылайша, студенттер француз тілін оқудың орнына француз және араб тілдерін білуге үйренетін болады. 2002 жылы екі тілді білім беру ұсынысына қарсылар екі тілділікті қолдайтындарға қарсы фатва жариялады. Реформалар 2001 жылдың қыркүйегінде күшке енуі тиіс еді, бірақ Ішкі істер министрлігі оларды 2001 жылдың 3 қыркүйегінде тоқтатты. 2008 жылы Алжир үкіметі француз тілін мектептерде қайтадан енгізуді бастады.