Кіріспе

Екі ойыншыға арналған үстел ойынының түрі

Түлкі ойындары – екі ойыншыға арналған асимметриялық үстел ойындарының бір санаты, онда бір ойыншы түлкі рөлін ойнап, қаздарды/қойыларды жеуге тырысады, ал қарсы ойыншы қаздарды/қойыларды басқарып, түлкіге тұзақ қоюға немесе ойын тақтасындағы белгілі бір мақсатқа жетуге ұмтылады. Тағы бір нұсқада, "түлкі мен иттің" ойынында түлкі тек иттің қуыбынан қашуға тырысады. Осы ойынның бірнеше түрі белгілі:

Ұлыбритания – Түлкі мен қаздар
Франция – Renard et les poules
Италия – Lupo e pecore
Германия – Fuchs und Gänse, Fuchs und Henne
Нидерланды – Schaap en wolf
Sápmi – riebantablu
Швеция – Rävspel
Исландия – Refskák
Польша – Lis i gęsi
Словакия – Vlci a ovce
Ресей – Volk i ovtsy
Непал – Bagh chal

Тарих

Халатафл ойыны кемінде 14 ғасырдан бері белгілі, және ол Греттис сагасында еске алынады. Ол, бастысы, Скандинавияда Тафлдың бір түрі ретінде пайда болған болуы мүмкін. Шындығында, Халатафл әлі де Скандинавияда Тафлға ұқсас ережелермен ойналады; төмендегі мәліметтерді қараңыз. Англияның IV Эдуарды екі түлкі мен 26 ит сатып алып, екі жиын Марэлл ойыны жасады, олардың Түлкі мен Иттер ойыны деп саналады. Түлкі мен Қаз ретінде, бұл ойын Виктория патшайымының сүйікті ойын-сауығы болған.

Халатафл

Халатафл ескі скандинав тілінде «құйрық тақтасы» дегенді білдіреді, ал «құйрық» дегені түлкінің құйрығын меңзейді. «Гретти сағасындағыдай», rävspelet («қазіргі швед тілінде «Түлкі ойыны») әлі де тесіктер мен тіреулермен ойналады. Екі түлкі тіреуі (суреттегі қызыл тіреулер) және 20 қой тіреуі (сары тіреулер) бар. Түпнұсқа тафл ойыны сияқты, қорғаушының (қойдың) мақсаты тақтадағы белгілі бір жерге жету, тоғыз тесіктен тұратын және қызыл түспен белгіленген алаңға, ал шабуылшының (түлкілердің) мақсаты қорғаушының соған жетуіне тосқауыл қою. Түлкілер қызыл алаңның (қораның) төменгі бұрыштарына орналастырылады, ал қойлар тақтаның қарсы жағына қойылады. Ойыншылар кім бірінші жүретінін шешкеннен кейін, кезекпен бір қадамнан жасайды. Қойлар тек алға немесе жанына ғана жылжуы мүмкін, ал түлкілер кез келген бағытта, тіпті артқа да жылжуға болады. Егер қой бос тесіктің алдында тұрса, түлкі шаңғыдағыдай, одан секіріп, қойды ұстауы керек. Ұстау міндетті, мүмкін болған жағдайда, бірнеше рет секіруге болады. Егер қойлар қораны, қызыл алаңды толтыра алса, жеңіске жетеді.

Түлкі мен қаз

Ағылшын тілінде қарапайым нұсқасы «Fox and Geese» деп аталады. Бұл нұсқада белгілі бір орынға жету мақсаты жойылды, ал негізгі міндет – бір-бірінің фигураларын ұстау болады. Түлкінің қарсыластың фигураларын ұстауы міндетті емес, сондай-ақ қорғаушылардың (қаздардың) қозғалысына ешқандай шектеу қойылмайды. Түлкі тақтаның ортасына, ал 13 қаз тақтаның бір жағына орналастырылады. Түлкі мен қаздар өздерінің айналасындағы бос орынға (диагональ бойынша да) қозғала алады. Түлкі қаздардың үстінен секіріп, оларды ұстай алады, бұл шашкадағыдай болады. Бірнеше рет секіруге болады. Қаздар секіре алмайды. Халатафл ойынынан айырмашылығы, фигураны ұстау міндетті емес. Егер қаздар түлкіні қозғала алмайтындай етіп толық қоршап алса, жеңіске жетеді. Ал түлкі, егер қаздарды оны қоршаудан қорғай алмайтындай етіп жеткілікті мөлшерде ұстаса, жеңіп шығады. 13 қазбен ойналатын дәстүрлі нұсқа теңгерімсіз болып келеді және түлкіге басымдық береді. Ойынды теңгерімді ету үшін 15, 17 немесе 18 қазбен немесе екі түлкімен ойнауға болады.

Түлкі және иттер

Бұл нұсқада (сонымен қатар "құс пен қой", "құс және қоян" немесе "шайтан мен тігіншілер") 8×8 шахмат тақтасында ойналады. Шахматтағы сияқты, тек қара шаршылар қолданылады. Төрт аңшы бастапқыда тақтаның бір шетіндегі қара шаршыларға орналастырылады; түлкі қарама-қарсы шетіндегі кез-келген қара шаршыға орналастырылады. Түлкінің мақсаты - тақтаның бір жағынан екінші жағына өтіп, аңшылардың бастапқы шаршыларының кез келгеніне жету; аңшылардың мақсаты - оны бұған жол бермеу. Аңшылар шашкадағы кейіптей қисық сызықпен бір шаршыны алға жылжытады. Түлкі шашкадағы патша сияқты қисық сызықпен алға немесе бір шаршыны артқа жылжиды. Дегенмен, секіру, шаршыны жоғарылату немесе кейіптерді алып тастау жоқ. Ойын түлкінің бірінші қозғалысымен басталады. Аңшыларды басқаратын ойыншы әр кезекте олардың тек біреуін ғана жылжыта алады. Түлкі бос шаршыға жылжу мүмкін болмағанда тұтқынға түседі. Екі аңшы түлкіні тақтаның шетіне (олардың бастапқы қатарынан басқа) немесе тіпті бір бұрышқа (суретті қараңыз) қамауға ала алады, онда бір аңшы ғана қамауға алады. Егер аңшы түлкінің бастапқы қатарына жетсе, ол одан әрі жылжуға шамасы келмейді. Нақты ойын "аңшылардың" жеңісіне әкеледі, тіпті түлкіге кез келген бастапқы шаршыны таңдауға және ойын барысында бір рет өз кезегінен бас тартуға рұқсат берілсе де, "Жеңіс жолдарында" көрсетілгендей. Коти келия немесе барс ойыны - түлкі мен аңшыларға ұқсас блокадалық ойын, ол Шри-Ланкада ойналған. Ойын Генри Паркердің "Ежелгі Цейлон: аборигендер және ерте өркениеттің бір бөлігі туралы есеп" (1909) еңбегінде сипатталған. 12x12 шаршылы шахмат тақтасы қолданылады (барлығы 144 шаршы), және Паркер шахмат тақтасының қызыл (немесе қара) және ақ болуын нақты айтады. Бір ойыншы бір кейіппен бейнеленген барс, ал екінші ойыншы ойнайтын алты кейіп ірі қара мал немесе итті бейнелейді. Ірі қара мал (немесе иттің) бастапқыда тақтаның бір жағына (оның бірінші қатарына) және ақ шаршыларға орналастырылады. Барс кез келген бос ақ шаршыға орналастырылуы мүмкін. Барс та, ірі қара мал да тек қисық сызықпен ғана жылжиды. Ірі қара малдың қозғалысы одан әрі шектеледі, өйткені олар бос шаршыға жылжу кезінде тек алға қарай қисық сызықпен бір шаршыны ғана жылжыта алады. Барс бір айналымда диагональ бойынша бір немесе екі шаршыға жылжуы мүмкін, егер шаршылар бос болса. Ірі қара малдың мақсаты - барстың қозғалысын тоқтатып, оны қамауға алу, ал барстың мақсаты - ірі қара малдың алдынан өту арқылы олардың мақсатына жетуіне кедергі келтіру. Бұл ойында кейіптерді ұстау болмайды. Паркер бұл ойын Шри-Ланканың ішкі ауылдарында ойналмайтынын айтады.