Кіріспе

Садық Хеджаят (صادق هدایت; 17 ақпан 1903 – 9 сәуір 1951) – ирандық жазушы және аудармашы. "Соқыр құс" романымен ең көп танылған ол, әдеби модернизмді мансабында қолданған алғашқы ирандық жазушылардың бірі болды.

Ерте өмір және білім

Хедяят Тегеранда Солтүстік Иранның аристократиялық отбасында дүниеге келді. Оның арғы атасы Реза Қолы хан Хедаят Табарстани - мемлекеттік қызметте жұмыс істеген, басқа туыстары сияқты, өте беделді жазушы болған. Хедяяттың әпкесі Хадж Али Размараға үйленді, ол армия генералы және Шах Мохаммад Реза Пахлави тұсында Иранның премьер-министрлерінің бірі болды. Оның тағы бір әпкесі Абдулла Хедаяттың әйелі болды, ол да әскер генералы еді. Хедяят Колледж Сент-Луи (француз католик мектебі) мен Дар-ол-Фононда (1914–1916 жж.) білім алды. 1925 жылы ол Еуропаға оқуға барған бірнеше таңдаулы студенттердің қатарында болды. Ол онда алдымен Бельгияда инженерлік мамандықты оқыды, бірақ бір жылдан кейін оны тастап, Францияда сәулет өнерін оқуға көшті. Кейін ол сәулеттен бас тартып, тіс дәрігері болуды жөн көрді. Осы кезеңде ол париждік Терезамен танысып, оған ғашық болды. 1927 жылы Хедяят өзін-өзі өлтіруге тырысып, Марнаға секірді, бірақ балық аулау қайығы оны құтқарып алды. Францияда төрт жылдан кейін ол стипендиясынан бас тартып, 1930 жылдың жазында елге оралды, бірақ ешқандай диплом алмады. Иранда ол қысқа мерзімге түрлі жұмыстар істеді.

Мансап

Кейіннен Хедаят өмірін батыс әдебиетін зерттеуге, иран тарихы мен фольклорын оқып-үйренуге арнады. Оған Райнер Мария Рилке, Эдгар Аллан По, Франц Кафка, Антон Чехов және Гай де Мопассанның шығармалары ерекше қызығушылық тудырды. Өмірінің қысқа кезеңінде Хедаят көптеген әңгімелер мен повестьтер, екі тарихи драма, пьеса, саяхатнама, сатирикалық пародиялар мен эскиздер жинағын жариялады. Оның еңбектеріне сондай-ақ көптеген әдеби сын, парсы фольклоры туралы зерттеулер, орта парсы және француз тілдерінен жасалған аудармалар кіреді. Ол парсы тілі мен әдебиетін халықаралық қазіргі заманғы жазудың бағытына енгізгендігімен ерекшеленеді. Хедаят 1936 жылдан 1937 жылдың соңына дейін Үндістанда болып қайтты (оның Бомбейге сапары кезінде тұрған үйі 2014 жылы анықталды). Хедаят Бомбей қаласында парсы тілінің орта ғасырлық түрі – пахлави тілін парсы зороастрийшілер қауымынан үйренді. Оған белгілі ғалым және тіл білгісі Бахрамгор Тахмурас Анклесария (кейде Бәһрамгор Техмурасп Анклесария деп те жазады) сабақ берді. Надим Ахтардың "Хедаят Үндістанда" атты еңбегі Хедаяттың Үндістандағы уақыты туралы толық мәліметтер береді. Бомбей қаласында Хедаят 1930 жылы Парижде жаза бастаған, өзінің ең танымал туындысы – "Соқыр құс" атты повесін аяқтап, жариялады. Бұл кітап Генри Миллер, Андре Бретон және басқалар тарапынан жоғары бағаланды, ал Камран Шараре оны "парсы тіліндегі ең маңызды әдеби шығармалардың бірі" деп атады.

Вегетариандық

Хедаят жастығынан вегетариандықпен айналысып, 1927 жылы Берлинде болғанда "Вегетариандықтың артықшылықтары" атты еңбегін жазған.

Өлім және мұра

1951 жылы үмітсіздікке берілген Хедяят Тегераннан Парижге барып, пәтер жалдады. Өлімінен бірнеше күн бұрын Хедяят жарияланбаған барлық туындыларын жыртып тастады. 1951 жылдың 9 сәуірінде ол жалға алған пәтерінің есік-терезелерін мақтамен тығып, газды қосып, көміртек газымен уланып өзіне қол жұмсады. Екі күннен кейін полиция оның денесін тапты, ал оның жанында достары мен жақындарына арналған хат қалдырылған еді, онда: "Мен кеттім, сендердің жүректеріңді ауыртып кеттім. Соңғы сөзім осы" делінген. Ол "иран ұлтшылдығының маңызды символы" ретінде кеңінен танылған. 1954 жылы ағылшын ақыны Джон Хит Стаббс "Тіс ауруына қарсы дұға" атты жинағында "Садиг Хедаятовқа арналған қасыда" деген жоқтауын жариялады.

Соқыр құс

Өмірде жаныңды жалғыздықпен тоқыратып, әлсірететін, ісіктей жейтін жаралар болады. (кіріспе жол)

Гедайат туралы фильмдер

1987 жылы Рауль Руис Францияда "Көре соқыр" атты толық метражды фильм түсірді: Хедяяттың "Көре соқыр" романының еркін бейімделуі. Фильмнің формальды жаңалықтары сыншылар мен кинорежиссерлерді оны "соңғы он жылдықтағы француз киносының ең әдемі зергерлік бұйымы" деп жариялауға әкелді. Хедяяттың соңғы күні мен түні Гасем Ибрагимианның режиссерлігімен "Қасиетті және абсурдты" атты қысқаметражды фильмге бейімделді, ол 2004 жылы Трибека кинофестивалінде көрсетілді. 2005 жылы ирандық кинорежиссер Хосров Синай Хедяят туралы "Сайемен әңгіме = Көлеңкемен сөйлесу" атты деректі фильмін жасады. Оның басты тақырыбы – "Дер Голем", "Носферату" және "Дракула" сияқты батыс фильмдерінің Хедяятқа тигізген әсері. 2009 жылы Мохсен Шахрназдар мен Сэм Калантари Садиқ Хедайят туралы "37-ші үйден" атты деректі фильм түсірді.

Қосымша сілтемелер

Хома Катузян, Садек Хедаят: Иран жазушысының өмірі мен аңызы, I. B. Tauris, 2000. Хасан Камшад, Қазіргі парсы прозасы әдебиеті, Ibex Publishers, 1996. Майкл Хиллманн, Хедаяттың "Көр соқыр" 40 жылдан кейін, Таяу Шығыс монографиясы № 4, Техас университеті баспасы, 1978. Ирадж Башири, Хедаяттың Филдік мұнарасы: "Көр соқыр" шығармасының құрылымдық талдауы, Миннеаполис, Миннесота, 1975. Ирадж Башири, Садек Хедаяттың көркем әдебиеті, 1984. Сайерс, Кэрол, "Көр соқыр және басқа да Хедаят әңгімелері", Миннеаполис, Миннесота, 1984. Садек Хедаяттан маған не қалды? М. Ф. Фарзанехтің "Садек Хедаят: Дар Таре Анкабут" ("Қарғалақтың торы") кітабынан үзінді, 2005. Хедаяттың Париждегі соңғы кеші М. Ф. Фарзанехтің "Ашенейи ба Садек Хедаят" ("Садек Хедаятты тану") кітабынан үзінді, 2004.