Кіріспе
Ирандық-канадтық блогер Хоссейн Дерахшан (حسين درخشان; 7 қаңтар 1975 жылы туған), сондай-ақ Ходер деген атпен танымал, 2008 жылдың қарашасынан 2014 жылдың қарашасына дейін Тегеранда түрмеде отырған ирандық-канадтық блогер, журналист және зерттеуші. Ол Ирандағы блог революциясын бастаған адам деп есептеледі және көптеген журналистер оны парсы блогтарының әкесі деп атайды. Ол Иранда подкастингті дамытуға да көмектесті. Дерахшан 2008 жылдың 1 қарашасында тұтқындалып, 2010 жылдың 28 қыркүйегінде 19 жарым жылға бас бостандығынан айырылды. 2013 жылдың қазан айында оның мерзімі 17 жылға дейін қысқартылды. Иранның жоғарғы басшысы оны кешірді және 2014 жылдың 19 қарашасында Эвин түрмесінен босатылды. 2008 жылы ол Лондон университетінің SOAS кино және медиа саясаты бойынша магистр дәрежесін алды.
Hossein Derakhshan (حسين درخشان; born January 7, 1975), also known as Hoder, is an Iranian Canadian blogger, journalist, and researcher who was imprisoned in Tehran from November 2008 to November 2014. He is credited with starting the blogging revolution in Iran and is called the father of Persian blogging by many journalists. He also helped to promote podcasting in Iran. Derakhshan was arrested on November 1, 2008 and sentenced to 19½ years in prison on September 28, 2010. His sentence was reduced to 17 years in October 2013. He was pardoned by Iran's supreme leader and on November 19, 2014, was released from Evin prison. He holds a master's degree (MA) in Film and Media Studies from SOAS, University of London, 2008.
Журналистиканың алғашқы кезеңдері
Дерахшан 1999 жылы реформашыл "Аср е Азадеган" газетінде интернет және цифрлық мәдениет туралы журналист ретінде жұмыс істей бастады. Кейін бұл газет сот жүйесі тарапынан жабылғаннан соң, ол "Hayat e No" газетіне ауысты. Ондағы оның бағаны "Panjere i roo be hayaat" (Өмірге терезе, Альфред Хичкоктің "Артқы терезесіне" сілтеме) деп аталды, ал кейіннен сандық мәдениет, интернет және компьютерлік ойындар туралы апталық бетке дейін ұлғайтылды.
Блогтардағы адвокация
2000 жылдың желтоқсан айында Дерақшан Канаданың Онтарио штатындағы Торонто қаласына көшіп барды. 2001 жылдың 25 қыркүйегінде ол парсы тілінде веб-блогын бастады. Ол "Сардабир: Ходам", яғни "Редактор: Өзім" деп аталды. Кейін ол қолмен жүргізген блогын Blogger.com-ға көшірді, ол кезде ол Юникодты қолдамады. Ол сондай-ақ, Blogger.com және Юникод стандартын пайдаланып, басқа парсы жазушылары қалай блог аша алатыны туралы парсы тілінде қадамдық нұсқаулық дайындады. Дерахшан Германияның Франкфурт қаласында өткен Wikimania 2005 конференциясында Иран және басқа елдерде саяси реформалар мен демократияның дамуына көмектесу үшін викилер мен блогтарды бірлесіп пайдалану туралы сөз сөйледі. Ираннан шығар кезде ол қысқа уақытқа ұсталды және Ақпарат министрлігіне шақырылды. Бірнеше күннен кейін ол блогының мазмұны бойынша барлау қызметінің өкілімен сұраққа тартылып, Ираннан кетуге рұқсат беру үшін кешірім хатына қол қоюға мәжбүр болды. Бірақ Ираннан кеткеннен кейін ол өз сайтында болған жағдай туралы есеп жариялады.
Цензураға қарсы
Дерахшанның блогы, тағы да бірнеше саяси парсы блогтары мен веб-сайттары сияқты, 2004 жылдан бері Иран үкіметі тарапынан бұғатталған (немесе сүзгіленген). 2003 жылдың желтоқсан айында ол Ирандағы интернет цензурасының жағдайын бақылауға арналған "Бізді цензуралауды тоқтатыңыз" блогын құрды. Ол бірнеше рет "Америка дауысының" парсы тіліндегі телебағдарламасында интернет цензурасы және фильтрлерді қабылдау жолдары туралы сөйледі.
Израиль-Иран арадағы шиеленіске қарсы
Дерахшан 2006 жылдың басында және 2007 жылдың басында Канада азаматы ретінде Израильге сапар шекті. Алғашқы сапары алдында ол Израильге Иран мен Израиль халқы арасында диалогты бастау мақсатымен келгенін мәлімдеді. Бұл менің Иранға көпке дейін қайта оралуыма кедергі келтіруі мүмкін, себебі Иран Израильді мойындамайды, онымен дипломатиялық қарым-қатынасы жоқ және онда саяхаттауды заңсыз деп санайды. Өте жаман, бірақ маған ол қызық емес. Әйтеуір, мен Канада азаматымын және қалаған еліме баруға құқым бар. Мен Израильге азамат журналисі және бейбітшілік жақтасы ретінде барамын. Азамат журналисі ретінде мен 20 мың күнделікті ирандық оқырманыма Израильдің нағыз қандай екенін және адамдардың онда қалай өмір сүретінін көрсетпекпін. Ислам Республикасы Израильді ұзақ жылдар бойы жаман мемлекет ретінде көрсетіп келеді, оның саяси мақсаты – Аллаға дұға ететін әрбір ер және әйелді, соның ішінде ирандықтарды өлтіру. Мен осы бейнеге қарсы тұрамын. Бейбітшілік жақтасы ретінде мен израильдіктерге Иран халқының көп бөлігі Ахмадинежадтың риторикасына қарамастан, онымен келіспейтінін көрсетпекпін. Мен оларға Иранға қарсы кез келген зорлық шарасы жүйені жаңартпақ болған жастарға зиян келтіретінін және радикалдардың мұндай жағдайдан пайда көретінін айтамын. Оның екінші сапары Бен-Гурион университетінің Жайық Герцог Орталық Азия және Таяу Шығыс зерттеулері орталығында өткен конференцияға қатысу үшін болды. 2007 жылғы жылдық халықаралық конференция "Таяу Шығыстағы реформалар, қарсылық және қақтығыстар" деп аталды. Хоссейн "Блогерлік желілер – қарсылық кеңістігі" тақырыбындағы панельге қатысып, "Ирандағы интернет: блогтар мен басқа да жаңа медиа түрлері Ирандағы демократияға көмектесе ме?" деген тақырыпта баяндама жасады. Оның сапарлары жергілікті және халықаралық БАҚ-та кеңінен жарияланды, соның ішінде Haaretz, Jerusalem Post, Ynet News, Ha'ir, Time Out Tel Aviv, Израиль радиосы және оның парсы қызметі, Израильдің ағылшын тіліндегі телеарналары, New York Times, BBC және т.б. Тегеранды Тель-Авивте сүйген (видео) (2007 жылдың қаңтары). Израильдің 2-арнасы. Иран-Израиль байланысы (2007 жылдың қаңтары). Jerusalem Post. Ирандық блогерлердің патшасы (2007 жылдың қаңтары). Haaretz חסיין דרחשאן, Тегерандағы ең танымал блогер, Баар-Сеупта сапармен (2007 жылдың қаңтары). Haaretz Мен сіздің үйіңізді блогқа түсіремін (2006 жылдың қаңтары). Haaretz Web relations: Ирандық блогтар Израильге жол ашты (2006 жылдың қаңтары). Jerusalem Post Ирандық блогермен сұхбат (2006 жылдың қаңтары). YNet News Тегеран мен Тель-Авивті байланыстыру (2006 жылдың мамыры). BBC News
Loving Tehran in Tel Aviv (Video) (January 2007). Israel's Channel Two. Iran Israel Interface (January 2007). Jerusalem Post. King of the Iranian bloggers (January 2007). Haaretz
חסיין דרחשאן, הבלוגר הכי חם בטהראן, בא לביקור בבאר שבע (January 2007). Haaretz
I'll blog your house down (January 2006). Haaretz
Web relations: Iranian blogs his way to Israel (January 2006). Jerusalem Post
ראיון עם בלוגר איראני. (January 2006) YNet News
Linking Tehran and Tel Aviv (May 2006). BBC News
Иранның ядролық бағдарламасы
2006 жылдың тамызында ол «The Washington Post» газетінің «Columns & Blogs» бөлімінде АҚШ және Израильмен қарым-қатынасты қалыпқа келтіргеннен кейін Иранның әлемдік державалардың болуы мүмкін шабуылына қарсы кедергі ретінде ядролық қаруландыруын қолдаған мақала жариялады. Бірақ, түрме жазасын өтеген соң ол Иранның алты елмен жасасқан ядролық келісімін қолдады.
Иранды АҚШ-тың шабуылдарынан қорғау
Дерахшан 2006 жылдың желтоқсан айында өзінің блогында: "Егер АҚШ Иранға шабуыл жасаса, Ислам Республикасымен менің қандай дауым болса да, мен қайта оралып, осылармен соғысамын. Мен бір сәт те олардың Тегеранды Бағдадқа айналдырғанын қалай алмаймын". Кейін ол "Гардиан" газетінде "Иранды мазақтауды тоқтатыңыз" деген тақырыпта мақала жариялады, онда ол Иранды қорғауының себептерін түсіндірді.
Халажи Дерахшанға қарсы жала жабу туралы іс
2007 жылдың қараша айында Вашингтонның Таяу Шығыс саясаты институты (WINEP) деп аталатын консервативті саяси зерттеу орталығының қызметкері Мехди Халажи, өзінің парсы тіліндегі блогындағы бір жазбасы үшін Дерахшанға қарсы 2 миллион долларлық қорқыту және ар-намысқа тиістілік туралы сотқа шағым түсірді. Бұл жазбада ол Халажиді "өз халқы мен адамзаттың жауларына" қызмет етуі үшін сынады, бұл институттың кеңесіндегі Джордж Буш әкімшілігіне жақын, оның араласушылық Таяу Шығыс саясатына, соның ішінде Иракты басып алуға тікелей қатысқан Ричард Перл, Кондолиза Райс және Джеймс Вульси сияқты американдық саясаткерлерді меңзеді. Дерекшанның Иранда тұтқындалғаннан кейін сот ісі тоқтатылды. Ал 2007 жылдың тамызында Дерахшанның Флорида штатындағы хостинг провайдері Hosting Matters, Халажи тарапынан болған деген "үркіту" салдарынан оның хостинг-акаунтын тоқтатты.
Тұтқындалу және түрмеде қалу (2008-2014 жж.)
2008 жылдың 1 қарашасында Дерхшан Тегерандағы отбасылық үйінен тұтқындалды. Бірнеше күннен кейін Лондонның "Таймс" газеті Дерхшанның Израиль үшін тыңшылық жасағаны үшін тұтқындалғанын жариялады. Кейіннен Amnesty International ұйымы оның "дінге тіл тигізу" деген айыппен сотталуы мүмкін екенін мәлімдеді. Он тоғыз ирандық блогер "Дерхшанның тұтқындалуы мен қамауға алынуына байланысты жағдайды қатаң айыптап, оны дереу босатуды талап етеміз" деп жазылған хат жариялады. Дерхшанның жақтастары оның бостандық алуына үгіт-насихат жүргізу үшін "Блог атаны босатыңыз" деген сайт құрды. 2005 жылы Иранға қайтып оралғанға дейін Дерхшан өзінің немесе басқа біреудің Ираннан тұтқындалуы жағдайында не істеу керектігі туралы ұсынымдар жариялаған еді, соның ішінде "жариялау", "ағылшын тілді БАҚ-ты араластыру", "жариялылықты парсы тіліне аударту" және "жалғастыру" туралы кеңес берген. 2009 жылдың сәуірінде "Нью-Йорк Таймс" газеті Дерхшанның әлі де айыптаусыз ұсталғанын хабарлады. 2009 жылдың қазан айында, оның тұтқындалуының бір жылдығына таяп, оның отбасы парсы және ағылшын тілдеріндегі БАҚ-қа сөйлей бастады, ал Дерхшанның әкесі Хасан Иранның сот жүйесінің жаңа басшысы аятолла Садек Лариджаниге ашық хат жіберіп, ұлының тұтқындалуы туралы ақпарат сұрады. 2009 жылдың 29 қазанында, Дерхшанның ағасы Хамедтің айтуынша, Дерхшанның ата-анасы жаңа аудандық прокурормен кездесті, ол оларға ұлдарымен бірге Эвин түрмесінде түскі ас ішуге рұқсат берді. Бауыры сондай-ақ кешкі ас кезінде Хосейн Дерхшанның физикалық және психологиялық қысымға ұшырағанын растады, мысалы, оны суық суда қысылып, қайта-қайта соққыға ұшырату, жалғыздыққа ұшыру, ұрып-соғу, отбасын тұтқындаумен қорқыту және оны босату туралы жалған уәде беру арқылы тыңшылыққа қатысты айыптауды мойындауға мәжбүр ету. Дерхшанның әкесі Хасан да сот жүйесі басшысына ашық хат жазып, Дерхшанды босатуды сұрады, сондай-ақ Ирандықтар Норуз мерекесін тойлайды. 2010 жылдың маусым айында Тегеранның революциялық соты Дерхшанның бірінші сот процесін өткізді. Оның әпкесі Азаде сот ісі шілде айының соңында аяқталғанын, бірақ үкім шығарылмағанын хабарлады. 28 қыркүйекте Дерхшан 19 жарым жылға бас бостандығынан айырылды. Иран президентімен тығыз байланыста тұрған мемлекеттік "Машрег Ньюс" басылымының хабарлауынша, Дерхшан жау елдерімен ынтымақтастық жасағаны (Израильге жасаған сапары туралы), билікке қарсы үгіт-насихат таратқаны, контрреволюциялық топтарды көтермелеуі, ислам ой-пікірлері мен діни тұлғаларды қорлағаны үшін сотталды. 2011 жылдың 6 мамырында Дерхшан өзінің Facebook-тегі профилін және суреттерін жаңартып, "Евиннен қысқа уақытқа демалысқа шықтым" деген бір жолды жаңартты. 2011 жылдың маусым айында Дерхшанның отбасы Иран апелляциялық сотының оның айыбын растағанын айтты. 2013 жылдың қазан айында Дерхшанның жазасы 19,5 жылдан 17 жылға дейін қысқартылды, бұл Бас Лидердің айт мерекесіне кешірімі нәтижесінде болды.
On May 6, 2011, Derakhshan updated his Facebook profile and photos, and added a one line status update of "On a very short leave from Evin". In June 2011, Derakhshan's family said that the Iranian appeals court has upheld his conviction. In October 2013, Derakhshan's sentence was reduced from 19.5 years to 17 years, as a result of the Supreme Leader's pardoning for Eid al Fitr.
2014 жылдың қараша айындағы релиз
2014 жылы Иранның Жоғарғы Басшысы Әли Хаменеи Дерахшанды кешіріп, түрмеден босатты. Бұл эссе әртүрлі тілдерге аударылып, жарияланды. Бұл эссе ол Mozilla Foundation үшін жасаған қысқаша бейне деректі фильмнің негізі болды. Ол әлеуметтік медианың әлеуметтік-саяси салдары мен журналистиканың болашағы туралы жазуды және сөйлеуді жалғастырды. 2018 жылдың көктемінде Гарвард Кеннеди мектебінің Шоренштейн орталығында ғылыми стипендия алды. Шақыру дау туғызды және бірқатар танымал ирандық журналистер, соның ішінде Роя Хакакиан мен Мазиар Бахари Дерахашанды ирандық ғалымдар Рамин Джаханбеглу мен Хале Сфандияриді жаңсақ айыптады. Ол Клэр Уордлмен бірлесіп, Еуропа Кеңесінің тапсырысымен "жалған жаңалықтар" және дезинформация туралы "Ақпараттық тәртілсіздік" (2017) атты есеп жазды. Ол сонымен қатар Уордлмен бірге ақпараттық тәртілсіздік туралы бірнеше пікір мақалаларын жазды. 2018 жылы Дерахшан Иран туралы жазуды және пікір білдіруді қайта бастады. 2021 жылғы Иран президенттік сайлауында Дерахшан сайлауға қатысуды қолдады. Сайлау Иран сайлау тарихындағы ең төменгі қатысу рекордын көрсетті және Ыбырайым Раисидің жеңісімен аяқталды. Хеммати үшінші орынды иеленді (жарамсыз бюллетеньдерді есепке алғанда төртінші).