Кіріспе

Ирандық француз графикалық романының авторы, карикатурист, суретші, кинорежиссер және балалар кітабының авторы. Оның ең танымал туындылары – "Персеполис" графикалық романы және оның фильмге бейімделуі, "Шəуішпен құрма", "Әйел, өмір, бостандық" және Мари Кюридің өмірбаяны "Радиоактив".

Өмірбаян

Сатрапи Иранның Рашт қаласында дүниеге келген. Ол Тегеранда жоғары орта таптық ирандық отбасында өсіп, француз тіліндегі "Лицей Рази" мектебінде оқыған. Оның ата-анасы да саяси белсенді болған және соңғы шахтың монархиясына қарсы солшыл идеяларды қолдаған. Оның анасының әкесінің әкесі Насер әл-Дин Шах 1848 жылдан 1896 жылға дейін Парсы императоры болды. Ол жоғары сыныптарда оқыған жылдары Венада тұрды, жағдай өзгерген сайын жиі бір тұрақтан екіншісіне көшіп, кейде достарының үйінде тұрып жатты. Соңында ол үйсіз қалды және үш ай көшеде өмір сүрді, көздеріне қауіпті бронхит ауруына шалдыққаннан кейін ауруханаға жатты. Сауыққаннан кейін Иранға оралды. Ол бейнелі коммуникацияны оқыды және ақырында Тегерандағы Ислам Азад университетінде магистр дәрежесін алды. Сатрапи 21 жасында Иран-Ирак соғысының қатысушысы Резаға үйленді, кейіннен ажырасып кетті. Содан кейін ол Францияның Страсбург қаласына көшіп, Рейн өңер мектебінде (HEAR) оқыды. Оның ата-анасы оған Иран енді оған лайықты емес екенін айтып, Еуропада тұрақты қалғанын қалады. Сатрапи қазір швед азаматы Маттиас Рипаға үйленген. Олар Парижде тұрады.

Графикалық роман

Сатрапи бүкіл әлемге танымал болды, өйткені оның сынға ұшыраған автобиографиялық графикалық романдары, бастапқыда 2000–2003 жылдары француз тілінде төрт бөлімде, ал 2003 және 2004 жылдары ағылшын тілінде аударылып, сәйкесінше «Персеполис» және «Персеполис 2» деп аталды. Онда ол Ирандағы балалық шағы мен Еуропадағы жасөспірім кезеңін баяндайды. «Персеполис» Ангулем халықаралық комикс фестивалінде «Coup de Coeur» сыйлығын жеңіп алды. 2013 жылы Чикаго мектептеріне жұмыстың тілі мен зорлық-зомбылығына байланысты «Персеполис» кітабын сыныптардан алып тастау бұйрығы берілді. Бұл тыйым салу наразылық пен дау тудырды. Оның кейін жарық көрген «Embroideries» (Бродирий) атты туындысы 2003 жылы Ангулемдегі «Жыл альбомы» сыйлығына ие болды, ал бұл сыйлықты оның «Chicken with Plums» (Poulet aux prunes) графикалық романы жеңіп алған еді. Ол сондай-ақ «The New York Times» газетінің Op-Ed бөліміне материалдар жазды. ComicsAlliance Сатрапиді өмірлік жетістіктері үшін марапатталуға лайық 12 әйел карикатуристтің бірі деп атады. Сатрапи «графикалық романдардан» гөрі «комикстер» терминін ұнатады. «Адамдар «комикс» деген сөзді айтудан қорқады», – деді ол 2011 жылы Guardian газетіне берген сұхбатында. «Ол сізге денесінде дәмбілдері бар, шашы ұзын, ірі қараңғы адамды еске түсіреді. Оны «графикалық роман» деп атасаңыз, ол бейімделеді. Жоқ, бәрі комикс».

Фильмдер

Персеполис сол атпен анимациялық фильмге бейімделді. Ол 2007 жылдың мамыр айында Канн кинофестивалінде тұңғыш рет көрсетілді және Карлос Рейгадастың "Сыбыр жарық" (Luz silenciosa) фильмімен бірге арнайы жюри жүлдесін бөлісті. Сатрапи мен режиссер Винсент Парноуд бірлесіп жазған француз тіліндегі фильмде Киара Мастроянни, Кэтрин Денев, Даниэль Дарриус және Саймон Абкариан дауыстарын сомдады. Ағылшын нұсқасында Гена Роулендс, Шон Пенн және Игги Поп дауыстарын берді. Бұл фильм 2008 жылғы қаңтарда өткен 80-ші «Оскар» сыйлықтарында «Үздік анимациялық фильм» номинациясына ие болды. Сатрапи осы сыйлыққа ұсынылған алғашқы әйел болды. Дегенмен, Иран үкіметі фильмді сынап, Бангкок халықаралық кинофестивалінен шығарып тастады. Соған қарамастан, «Персеполис» коммерциялық тұрғыдан (тек Францияда миллионнан астам көрермен) және сын тұрғысынан да өте табысты болды, 2008 жылғы «Сезар» сыйлығында «Ең үздік дебюттік фильм» аталымын жеңіп алды. Фильм Франциядағы жаңадан бастаған режиссерлердің ерекшеліктерін көрсетеді (бұл жыл сайын француз киносының шамамен 40% құрайды), әсіресе жеке бастың өмірлік кезеңдері мен жасқа келу сәттеріне назар аударады. Сатрапи мен Парноуд «Chicken with Plums» фильмінің тікелей бейнелеуін жасап, 2011 жылдың соңында шығарды, осылайша табысты ынтымақтастығын жалғастырды. 2012 жылы Сатрапи өзінің сценарийі бойынша «Жоталар тобы» атты комедиялық криминал фильміне режиссерлік жасап, актерлік рольде де ойнады. 2014 жылы Сатрапи Майкл Р. Перридің сценарийі бойынша «The Voices» атты комедиялық хоррор фильмін түсірді. 2019 жылы Сатрапи екі мәрте Нобель сыйлығының иегері Мари Кюридің өмірінен алынған «Радиоактив» атты фильмді режиссерлік етті.

Саяси белсенділік

2009 жылдың маусым айында өткен Иран сайлауынан кейін Сатрапи мен ирандық режиссер Мохсен Махмалбаф Еуропалық парламенттегі Жасыл партия мүшелерінің алдына шығып, Иран сайлау комиссиясының бір мүшесінен алынған деген құжатты ұсынды. Құжатта реформашы кандидат Мир Хосейн Мусави сайлауда жеңіске жеткені, ал консервативті үкімет басшысы Махмуд Ахмадинежад тек 12 пайыз дауыс алғаны жазылған. 2022 жылы ол Махса Аминиге қарсы наразылықты қолдады.