Кіріспе
Шығыс Германияда шекарадан қашуды болдырмау үшін қару қолдануға рұқсат беретін термин. Schießbefehl (; неміс тілінде "атуға бұйрық" деген мағынаны білдіреді) – 1960 жылдан 1989 жылға дейін Германия Демократиялық Республикасында (Шығыс Германия) Шекара әскерлеріне қару қолдануға рұқсат беретін тұрақты бұйрықтар еді. Бұл бұйрықтар күзетшілерге Батыс Германияға рұқсатсыз өтуді тоқтату үшін атыс қаруын қолдануды және оқиғаларды жасыру процедураларын ұсынды. Әртүрлі Schießbefehl бұйрықтары шығарылды, олардың Шығыс Германия азаматтарының кетуіне кедергі келтіру жөніндегі нұсқаулары 1982 жылға дейін ресми түрде заңды емес еді және Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясының 13-бабын бұзатын. Осы бұйрықтардың күшінде болған кезеңде Ішкі Германия шекарасында шамамен 300-400 адам қаза тапты. 1990 жылы Германияның бірігуінен кейін Шығыс Германияның басшысы Эрих Хонеккерге Берлин аудандық соты Schießbefehl бұйрықтарынан туындаған жаппай кісі өлтіру айыптарымен қудалау ісі қозғалды. Бірақ, оның денсаулығының нашарлауы және сот құзыретіне қатысты заңдық даулар сот процесін тоқтатуға әкеп соқты.
Schießbefehl (; German for "order to fire") was the term in the German Democratic Republic (East Germany) for standing orders authorizing the use of lethal force by the Border Troops to prevent Republikflucht (defection) at the Inner German border from 1960 to 1989. Schießbefehl recommended guards use firearms to stop unauthorised border crossings in the direction of West Germany and procedure to conceal incidents from the public. Various Schießbefehl orders were issued, and their instructions to prevent East Germans leaving were not officially legal until 1982 and in violation of Article 13 of the Universal Declaration of Human Rights. An estimated 300 to 400 people died at the Inner German border during its existence. After German Reunification in 1990, East German leader Erich Honecker was indicted by the Berlin District Court on charges of mass murder stemming from the Schießbefehl orders. However, his failing health and legal disputes over jurisdiction led his trial to be abandoned.
Қаулыға сәйкес рәсім
Германия Демократиялық Республикасының шекара әскерлері (Grenztruppen der DDR) – Германия Демократиялық Республикасының (Шығыс Германия) шекара күзетшілері және 1949 жылдың қазанына дейін Кеңес оккупациялық аймағының шекара күзетшілері, олардың міндеті – шығыс немiстердiң батысқа қарай «Республикалық қашу» деп аталатын жаппай көшiп кетуiн болдырмау едi. Бұл мәселе Шығыс Германия үкiметi үшiн маңызды саяси мәселе болды, себебi коммунистiк Шығыс Германияның кез келген азаматы капиталистiк Батысқа ерiктi түрде ауысады деген идея – идеологиялық ұятқа қалдыратын нәрсе едi және мұндай ауысуларды болдырмау – ұзақ мерзiмдi мақсат болды. Бастапқыда шекара әскерлерi ресми түрде тұрақты қарулы күштерге, Ұлттық халық армиясына (NVA) бiрiктiрiлмеген, бiрақ әдетте әскери деңгейдегi кiшi қаруды, мысалы, Калашников шабуыл винтовкаларын немесе SKS жартылай автоматты карабиндерiн алып жүретiн. 1945 жылдан бастап кеңестiк және Шығыс Германия шекара күзетшiлерiне «атыс жасау туралы бұйрық» (Schießbefehl) деп аталатын тұрақты бұйрықтар берiлдi, олар шекара жолағында заңсыз жүрiп жатқан адамдарға тап болған кезде белгiлi бiр ережелердi сақтауға нұсқау бердi: бiрiншіден, «Halt, stehenbleiben, oder ich schieße!» («Тоқта, тұр, әйтпесе атып өлтіремін!») деп айту керек. Екiншіден, ескерту үшiн ату керек. Соңында, егер қашқын бұл талапты орындамаса, адамды тоқтату үшiн, әсiресе аяғына бағыттап ату керек едi. Шекара әскерлерiне Батыс Берлин және Батыс Германия аумағына қарай оқ атудан аулақ болуды тапсырды. Шекаралық бекеттерде болған барлық оқиғалар көпшiлiктен жасырын сақталды, әр қашу әрекетi немесе сәттi қашу – әскери прокуратура мен Мемлекеттiк қауiпсiздiк министрлiгi (Штази) тарапынан ресми тергеумен аяқталды. Қашуға тырысқан адамды тоқтатқаннан кейiн, атыс жасаған адамға арнайы демалыс берiледi және мақтау қағаздары мен ақшалай сыйлықтар табысталды. Көбiнесе атыс жасаған адамды басқа әскери бөлімге ауыстырып, үндемеуге бұйрық берiледi. Ал егер қашқын Батыс Германияға шекарадан өтіп кетсе, онда «шекараны бұзу және Республикадан қашу» (Grenzverletzung und Republikflucht) жолын тоқтатып алмаған шекарашыларға тәртiптiк шаралар қолданылды, олар түрме жазасын да қамтыды. Көптеген шекара күзетшiлерi қашқындардың қашуына жол берiп, мұндай айыптаулардан қашу үшiн абайсызда нысанадан тысқары атуға тырысты. Қашып құтылушылар өлтірiлген кезде, жерлеу рәсiмiне қатысты қатаң ережелер отбасыға қойылды, мысалы, жергiлiктi газеттерде өлім туралы хабарламалар басылмауы керек едi. Жағымсыз баспасөзді болдырмау үшiн Schießbefehl мемлекеттiк мерекелер мен мемлекеттiк сапарлар кезінде тоқтатылды. 1968 жылы Einsatzkompanie Штазидiң шекара әскерлерiнен күзетшiлердiң бас сауғалауын болдырмауға арналған арнайы бөлiмi ретiнде құрылды.
First, to call out "Halt, stehenbleiben, oder ich schieße!" ("Stop, stand still or I will shoot"). Next, to fire a warning shot. Finally, if the fugitive failed to comply, to fire an aimed shot, preferably at the legs, to stop the person. The Border Troops were told to avoid shooting in the direction of the territory of West Berlin and West Germany. All occurrences at border outposts were kept secret from the general public, with each attempted or successful escape followed by a formal investigation by the military prosecution authority and the Ministry for State Security (Stasi). After stopping a potential escape attempt, the shooter would be granted a special leave and rewarded with commendations and cash bonuses. Often the shooter would be transferred to another military unit and ordered to keep silent. By contrast, when a fugitive was successful and crossed the border into West Germany, disciplinary measures were taken against those border guards who had failed to prevent this "Grenzverletzung und Republikflucht" (border violation and desertion from the Republic), which often included prison terms in the infamous military prison at Schwedt. Many border guards tried to let fugitives escape while deflecting such accusations by deliberately shooting off target. When would be escapees were killed, strict regulations were imposed on the family regarding the funeral; for instance, no obituaries were to be printed in the local newspapers. To avoid negative press, the Schießbefehl was suspended for public holidays or state visits. In 1968, the Einsatzkompanie was founded as a special unit of the Stasi dedicated to preventing the defection of guards from the Border Troops.
Берлин қабырғасы
Шығыс Германия 1950 жылдары эмиграциялық заңдарын күшейтіп, Варшава шартының қатысушы елдері емес мемлекеттерге заңды көші-қон үшін талаптарды қатаңдатты, оның ішінде Шығыс Германия билігінен тіркеуден шығу және үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыру жазасымен елден кетуге рұқсат алу талаптары енгізілді. 1961 жылдың 13 тамызында Берлин қабырғасының салынуы "Republikflucht" құбылысын тиімсіз деп жариялады, заң тек "Grenzübergangsstellen" ("бақылау-өткізу пункттері") деп аталатын белгілі бір шекаралық пункттер арқылы заңды түрде өтуге ғана рұқсат берді, ал көші-қонға қатысты өтініштер биліктен өте шектеулі мақұлдау алды. Чекпойнт Чарли ерекше болды, себебі ол Берлиндегі шетелдік азаматтардың Шығыс Берлинге кіре алатын сирек шекаралық пункттердің бірі еді. Басқа жерлерде адамдарға "өлім жолағы" деп белгіленген шекаралық аймаққа кірмеулері туралы ескерту белгілері орнатылды, ал кез келген бұзушылық қылмыстық әрекет деп есептелді. Берлин қабырғасы салынғаннан кейін, Шығыс Германия азаматтарының Батыс Германия мен Батыс Берлинге рұқсатты түрде сапар шегуі өте қиын болғандықтан, көшіп кеткендердің саны жүздеген мыңнан жылына бірнеше жүзге дейін күрт азайды. Жаңа көші-қон жүйесі әсіресе жас шығыс немiс азаматтарына қатысты кемсітушілік жасады, осының салдарынан көптеген адамдар қауіп-қатерге қарамастан, ішкі Германия шекарасы арқылы қашуға белім білді.
Өлімдер
1989 жылғы 6 ақпанда "Шизбефель" ресми түрде жойылды. Барлығы, ресми мәліметтер бойынша, 260-қа жуық адам Берлин қабырғасынан, негізгі Шығыс-Батыс шекарасынан немесе Балтық теңізі арқылы өтуге тырысқанда қаза тапты. Нақты қаза болғандар санын анықтау қиын (Ішкі неміс шекарасындағы қазаларға қараңыз), ал көптеген адамдар ауыр жарақат алып, кейін тұтқындалды. Бұл жүйенің құрбандарының арасында қашқындар мен олардың қолдаушылары тарапынан атылған шекара күзетшілері де бар. Берлинде ғана 28 жылдың ішінде 190 адам қаза тапты, ал Берлин қабырғасының соңғы белгілі құрбаны Крис Геффрой болды. "Шизбефель" оқиғалары Bundesgrenzschutz (BGS немесе Федералды шекара күзеті, Батыс Германияның шекара күзетшілері), Батыс Берлин полициясы және одақтас күштердің әскери полициясы тарапынан тіркелді. Құжаттар Salzgitter орталық тіркеу кеңсесінде жинақталды.
Қайта бірігу
1990 жылдың қазан айында Германияның қайта бірігуінен кейін, "өлім атушылары" (Todesschützen – Шығыс Германиядан қашып кетуге тырысқандарды өлтірген деген айыппен сотталған сарбаздар) "Қабырға атушылары соттары" (Mauerschützen Prozesse) деп аталған федералдық соттарда сотталды. Сонымен қатар, шекара әскерлерінің жоғары шенді офицерлері мен Шығыс Германияның Ұлттық қорғаныс кеңесінің мүшелері де сотқа тартылды. Сот шешімдерінің көпшілігінде, тіпті қатардағы сарбаздың да Шығыс Германияның шекара заңдарының азаматтық және саяси құқықтар жөніндегі халықаралық келісімге (Шығыс Германия қол қойып, ратификациялаған) өте қарсы келетінін біліп, мойындауы тиіс екені айтылды. Бұл заң емес, жүйелі әділетсіздік еді, сондықтан сарбаздар өз командирлерінің бұйрықтарына бағынбауы керек еді.