Кіріспе
Халықтарды, әкімшілік бірліктерді немесе мәдениеттерді бөлетін қабырға түрі. Бөлу кедергісі немесе бөлу қабырғасы – белгілі бір сызық немесе шекара арқылы адамдардың қозғалысын шектеу үшін немесе халықтарды немесе мәдениеттерді бөлу мақсатымен салынған кедергі, қабырға немесе қоршау. Халықаралық жағынан мойындалған шекара бойымен салынған кедергі шекаралық кедергі деп аталады. The Guardian газетінде Дэвид Хенли атап көрсеткендей, бүкіл әлемде шекаралар бойында бөгеттер рекордтық деңгейде салынуда, және олар тек диктатуралар мен жазатайым мемлекеттерді ғана қоршап тұрған жоқ. 2014 жылы The Washington Post газеті 2011 жылғы мәлімет бойынша 14 атақты бөлу қабырғасын тізімдеді, бұл елдер мен аумақтарды бөлетін қабырғалар мен кедергілердің жалпы саны 45-ке жететінін көрсетеді.
A separation barrier or separation wall is a barrier, wall or fence, constructed to limit the movement of people across a certain line or border, or to separate peoples or cultures. A separation barrier that runs along an internationally recognized border is known as a border barrier. David Henley opines in The Guardian that separation barriers are being built at a record rate around the world along borders and do not only surround dictatorships or pariah states. In 2014, The Washington Post listed notable 14 separation walls as of 2011, indicating that the total concurrent number of walls and barriers which separate countries and territories is 45.
Бөлу кедергілері мен қабырғалардың құрылыс қарқыны
Дэвид Хенли The Guardian газетінде былай дейді, бүгінде әлемдегі шекараларда бұрынғыдан да көп бөлу қабырғалары салынуда, және олар тек диктатуралар мен жазатайым мемлекеттерді ғана қоршап тұрған жоқ. 2014 жылы The Washington Post газеті 2011 жылғы деректер бойынша 14 маңызды бөлу қабырғасын тізімдеді, бұл елдер мен аумақтарды бөлетін қабырғалар мен кедергілердің жалпы саны 45-ке жететінін көрсетеді.
Орталық Еуропа
Чехия, Румыния және Словакиядағы қауымдар қалалық аймақтарда, рома тобы қалған тұрғындарға жақын орналасқан кезде, ұзақ жылдардан бері рома қабырғаларын тұрғызып келеді.
Кипр
Түркияның 1974 жылы Кипрге басып кіруінен бастап, экономика профессоры Ронксинг Гуо «бөлу кедергісі» деп атаған құрылысты 1974 жылғы Жасыл желі (немесе атысты тоқтату желісі) бойымен жүргізіп, Кипр аралын екіге бөліп, олардың арасына Біріккен Ұлттар Ұйымының буферлік аймағын орнатып, күтіп келеді.
Мысыр-Газа шекарасы
Мысыр мен Газа арасындағы бөгетті бұқаралық ақпарат құралдарында жиі "бөлектеу бөгеті" немесе "бөлектеу қабырғасы" деп атайды. 2009 жылдың желтоқсанында Египет Газамен шекарасында болаттан тұратын Мысыр-Газа бөгетінің құрылысын бастады. Египеттің сыртқы істер министрі елдің Газа секторымен шекарасына салынған қабырғаның "ұлттық қауіпсіздікке қауіп төндіретін факторлардан" қорғауға мүмкіндік беретінін мәлімдеді. Құрылыс бірнеше рет тоқтатылғанымен, қабырғаның құрылысы дерлік аяқталды.
Шарм-эш-Шейх бөгеті
Джулия Сонневендтің сөзінше, Египеттегі Шарм-эль-Шейх курортының төңірегіндегі терроризмге қарсы кедергі, іс жүзінде, бөлу кедергісі болып табылады.
Үндістан
Бақылау сызығы (БС) – бұрынғы Кәшмир және Джамму княздығының Үндістан және Пәкістан бақылауындағы бөліктерін бөлетін әскери бақылау сызығы. Бұл сызық бүгінгі күнге дейін заңды түрде мойындалған халықаралық шекара болып табылмайды, бірақ де-факто шекара болып саналады. Алғашқыда Атысты тоқтату сызығы деп аталған, ол 1972 жылғы 3 шілдеде қол қойылған Симла келісімінен кейін «Бақылау сызығы» деп қайта аталды. Бұрынғы княздық мемлекеттің Үндістан бақылауындағы бөлігі екі жеке Одақтық аумаққа бөлінген Джамму және Кашмир штаты ретінде белгілі болды. Бұрынғы княздық мемлекеттің Пәкістан бақылауындағы екі бөлігі Гилгит-Балтистан және Азад Кашмир (АҚК) деп аталады. Оның ең солтүстік нүктесі NJ9842 болып белгіленген. Бұл аумақтық бөлініс, бүгінге дейін сақталып келеді, көптеген ауылдарды бөліп, отбасы мүшелерін бір-бірінен айырды. Үндістан 2003 жылы 1972 жылғы атысты тоқтату сызығының негізінде Үндістан мен Пәкістан бақылауындағы аумақтар арасында бөлу қоршауын салуды бастады. 2013 жылдың желтоқсан айында Үндістанның Кашмирдегі Гималай аймағында бөлу қабырғасын салуды жоспарлап отырғаны белгілі болды. Бұл қабырғаның ұзындығы 179 км-ге жетеді. Үндістанның басқа шекараларында да қоршаулар мен қабырғалар бар.
Израиль
Израиль 2002 жылы Израильдің Батыс жағалауындағы кедергіні салуды бастады, бұл Екінші интифада кезінде күрт өскен палестиналық терроризмнен, мысалы, қанағаттандырылған бомбалаулардан азаматтарды қорғау мақсатында жасалды. Кедергіге қарсылар, қауіпсіздік сылтауымен палестиналық жерді аннексиялауға тырысады және бір жақты жаңа шекаралар орнату арқылы бейбіт келіссөздерге кедергі келтіреді деп мәлімдейді. Толық аяқталғаннан кейін, бұл 700 шақырымдық жолмен созылатын биік қабырғалар, электрондық қоршаулар, қақпалар мен траншеялар желісіне айналады. Бұл кедергі дау тудырады, себебі оның көп бөлігі 1949 жылғы келісім сызығының (жасыл сызық) сыртында салынған, Біріккен Ұлттар Ұйымының гуманитарлық істер жөніндегі координациялық кеңсесінің мәліметінше, бұл палестиналық жердің 10 пайызын аннексиялауы мүмкін. Ол Батыс жағалауға терең еніп, жүздеген мың қоныстанғандарды қамтитын Израильдің ірі қоныстану ошақтарын қамтиды. 2004 жылдың маусым айында Израильдің Жоғарғы Соты Батыс жағалаудағы палестиналық жерде қабырға салудың өзі заңды екенін мәлімдеді, бірақ 35 000 палестиналық шаруаны олардың жерлерінен және егістіктерінен айырған бастапқы маршрутқа өзгерістер енгізуді бұйырды. Израильдің қаржы министрі бұл жердің палестиналық емес, даулы екенін және оның мәртебесі саяси келіссөздер арқылы шешілетінін айтты. 2004 жылдың шілдесінде Гаагадағы Халықаралық сот консультативтік пікірде кедергілерді халықаралық құқық бойынша заңсыз деп жариялады және Израильді қабырғаларды бұзуға, тартып алынған жерлерді қайтаруға және келтірілген зиянды өтеуге шақырды. Осыған қарамастан, қауіпсіздік кедергісінің бөліктері біртіндеп аяқталуымен, араб террористерінің қанағаттандырылған бомбалауларының саны азайды, бұл Израиль билігінің бастапқыда мәлімдегенімен сәйкес келеді. Израиль 1949 жылғы сызықтар мен кедергі арасындағы жерді, Шығыс Иерусалимді қоса алғанда, «Шекер аймағы» деп атайды. 2003 жылы әскерилер тек Израиль азаматтары мен рұқсаттары бар палестиналықтарға ғана оның ішінде болуға рұқсат етілетінін мәлімдеді; палестиналықтар аймақта жер иеленсе ғана рұқсат алуда қиындықтарға тап болып жатыр. Кедергі Шығыс Иерусалимді және кейбір қоныстану ошақтарын Батыс жағалаудан бөліп тастайды, тіпті ізраилдіктер мен арабтар Шығыс Иерусалимде құрылыстар мен қауымдастықтар салып жатқан кезде. Батыс жағалаудағы, соның ішінде Шығыс Иерусалимдегі палестиналықтар кедергіге қарсы наразылықтарын жалғастыруда. Қазіргі кедергі Батыс жағалаудағы палестиналық шаруалардың Иордан өзеніне қол жеткізуін қиындатады. Халықаралық сот шешімінен кейін туындаған халықаралық айыптауларға байланысты Израиль одан да мықты кедергіні салмай, рұқсат негізінде кіруді бақылауға алды. Бұл өзгеріс жерді аннексиялауға мүмкіндік беру үшін жасалды деген пікірлер бар. Израильдің қоныстану кеңестері Иордан аңғары мен Өлі теңіздің 86 пайызын де-факто бақылауда ұстап отыр, себебі ондағы қоныстанғандар саны үнемі өсіп келеді.
Кувейт
Жазушы Деймон ДиМарко Кувейтке Ирактың басып кіруі мойтарылғаннан кейін Біріккен Ұлттар Ұйымының 1991 жылы салған Кувейт-Ирак арасындағы бекінісін "бөлу кедергісі" деп сипаттады. Электрленген қоршау және концортиналы сымдармен жабдықталған бұл бекіністе 5 метрлік шағын ойыс және биік үйінді бар. Ол екі елдің шекарасы бойымен 180 километрге созылады.
Ливан
2016 жылы Ливандағы Айн әл-Хильве лагерінің айналасына орнатылған қабырға жергілікті палестиналық ливандықтар мен сириялық босқындар арасындағы палестиналықтарды айналағы қоғамнан бөлуге арналған.
Малайзия
Рене Пирронг (The Heritage Foundation) Малайзия-Таиланд шекаралық кедергісін "ажырату кедергісі" деп сипаттады. Оның мақсаты – контрабанданы, есірткі тасымалын, заңсыз көші-қонды, қылмысты және бүлікшілдікті тоқтату.
Сауд Арабиясы
2004 жылы Сауд Арабиясы өзінің аумағы мен Йемен арасында Сауд-Йемен кедергісін салуды бастады. Бұл, елге адамдар мен тауарлардың рұқсатсыз кіруіне және шығуына жол бермеу мақсатында жасалды. Кейбір тараптар оны "бөлу кедергісі" деп атады. 2004 жылдың ақпан айында The Guardian газеті Йемендегі оппозициялық газеттердің бұл кедергіні Израильдің Батыс жағалаудағы кедергісімен салыстырғанын, ал The Independent газеті "Араб әлемінде Израильдің Батыс жағалаудағы "қауіпсіздік қоршауын" ең көп сынаған Сауд Арабиясы, Йеменмен өтімді шекарасында кедергі орнату арқылы Израильдің тәжірибесін жасырын түрде қайталап жатыр" деп жазды. Сауд Арабиясының шенеуніктері бұл салыстыруды қабылдамай, кедергінің инфильтрация мен контрабанданы тоқтату үшін салынғанын мәлімдеді. Сирия-Түркия кедергісі – Сириядан Түркияға заңсыз өтулерді және контрабанданы болдырмау мақсатында Сирия-Түркия шекарасында салынып жатқан қабырға және қоршау. 2017 жылы Сирия үкіметі Түркияны бөлу қабырғасын салуда деп айыптады. 2017 жылдан бастап Түркия Иран-Түркия шекарасында заңсыз көші-қон мен контрабанданы болдырмау үшін кедергі салуды бастады.
Ұлыбритания
Солтүстік Ирландияда католик және протестант қауымдарын бөліп тұратын 33 шақырымнан астам биік қабырға немесе қоршау бар, олардың көп бөлігі Белфаст және Дерри қалаларында орналасқан. Бұл қабырға 1969 жылы Белфасттағы католик және протестант аудандарын бөлу мақсатымен салынды. Сол кезде қабырғаның құрылысын қадағалап отырған армия майоры: "Бұл уақытша шара, біз Батыс Еуропада тағы бір Берлин қабырғасының қайталануын қаламаймыз, ол Рождествоға дейін бұзылады" деді. 2013 жылы бұл қабырға әлі де тұр және оған қоса 100-ге жуық қосымша қабырғалар мен тосқауылдар салынған. Техникалық тұрғыдан "бейбіт қабырғалар" деп аталатын оларды 2023 жылға дейін өзара келісіммен алып тастау жоспарлануда.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ Мексикамен шекарасында заңсыз көшіп келудің алдын алу және контрабандалық тауарлардың тасымалдануын тоқтату мақсатында кедергі орнатты. АҚШ президенті Трамп бұл қабырғаны «Трамп қабырғасымен» алмастыруды жоспарлағанын мәлімдеді; ескі қабырғаның бір бөлігі жаңасына ауыстырылды. Детройт қабырғасы АҚШ-тағы нәсілдік бөліс саясатының бір бөлігі ретінде «қызыл сызық» жүргізуді күшейту үшін салынды.
Батыс Сахара
Марокко Батыс Сахараның барлық ұзындығы бойынша 2700 км (1700 миль) құмнан тұрғызылған қабырға салды. Миналық далалар мен қарауыл мұнаралары Марокко бақылауындағы аймақты сирек қоныстанған бос аймақтан бөліп тұрады.
Германия
Берлин қабырғасы – 1961 жылдан 1989 жылға дейін Берлинді бөліп тұрған, 1961 жылдың 13 тамызынан бастап Германия Демократиялық Республикасы (ГДР, Шығыс Германия) салған, 1989 жылдың қарашасында ашылғанға дейін Батыс Берлинді қоршаған Шығыс Германиядан және Шығыс Берлиннен толығымен оқшаулаған құрылыс. Оның ресми түрде бұзуы 1990 жылдың 13 маусымында басталды және 1992 жылы аяқталды. Бұл кедергіге үлкен бетон қабырғалар бойымен орналасқан күзет мұнаралары кірді, олар кең аумақты (кейін "өлім жолағы" деп аталды) қоршап, көлікке қарсы орлар, "факир төсектері" және басқа да қорғаныс құрылыстарын қамтыды. Шығыс блогы қабырғаны халықты фашистік элементтерден қорғау үшін тұрғызғандарын мәлімдеді. Бірақ шын мәнінде, қабырға Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Шығыс Германиядан және коммунистік Шығыс блогынан жаппай көшіп кету мен қашуды тоқтатуға қызмет етті. ГДР билігі қабырғаны ресми түрде "Фашизмге қарсы қорғаныс бекінісі" (Antifaschistischer Schutzwall) деп атады, осылайша НАТО елдерін, әсіресе Батыс Германияны "фашистер" деп көрсетті. Батыс Берлин қалалық әкімдігі кейде оны "Ұят қабырғасы" деп атады – бұл атауды қала әкімі Вилли Брандт қабырғаның қозғалыс еркіндігін шектеуіне наразылық білдіре отырып қолданған. Шығыс және Батыс Германия арасындағы шекараны белгілеген, одан әлдеқайда ұзын болған Ішкі Германия шекарасымен (IGR) бірге, ол Солтүстік Америка және Шығыс блогын бөліп тұрған "Темір Қорғанның" символына айналды. Қабырға салынбас бұрын 3,5 миллион шығыс немiсi Шығыс блогының көшiп кету шектеулерiн айналып өтіп, ГДР-ден қашып кеттi, олардың көпшiлiгi шекарадан Шығыс Берлиннен Батыс Берлинге өтіп, одан Батыс Германияға және басқа Батыс Еуропа елдерiне бара алды. 1961-1989 жылдар аралығында қабырға мұндай эмиграцияның барлық түрiне тосқауыл қойды. Осы кезеңде шамамен 5000 адам қабырғадан қашуға тырысты, нәтижесінде Берлиннің iшiнде және айналасында 136-дан 200-ден астам адам қаза тапты. 1989 жылы Шығыс блогында авторитарлық жүйелердiң либералдануымен және жақын жердегi Польша мен Венгриядағы просоветтiк үкiметтердiң саяси билігінiң әлсiреуiмен байланыстытталған түбегейлi саяси өзгерiстер болды. Бiрнеше апталық азаматтық наразылықтардан кейiн, Шығыс Германия үкiметi 1989 жылдың 9 қарашасында барлық ГДР азаматтары Батыс Германия мен Батыс Берлинге бара алатынын жариялады. Шығыс немiстердiң көп тобы қабырғаға көтерілiп, оған Батыс немiстер қосылды, осылайша мерекелiк ахуау құрылды. Келесi бiрнеше аптада, қуанышқа толы адамдар мен сувенирлерді іздеушiлер қабырғаның бөлшектерiн сындырып алды, ал кейiн үкiметтер қалған бөліктерiн бұзу үшiн өнеркәсiптiк жабдықтарды пайдаланды. Көпшiлiк ойлауынша керiсiнше, қабырғаның нақты бұзуы 1990 жылдың жазында ғана басталды және 1992 жылға дейiн аяқталмады. Берлин қабырғасының құлауы Германияның бiрлесуiне жол ашты, ол 1990 жылдың 3 қазанында ресми түрде аяқталды.