Кіріспе

18 жасар неміс кірпішші 1962 жылы Берлин қабырғасынан өту кезінде қаза тапты. Питер Фехтер (14 қаңтар 1944 – 17 тамыз 1962) – неміс кірпішші, Берлин қабырғасында қаза болған жиырма жетінші адам. Фехтер Батыс Берлинге өтуге тырысқанда Шығыс Германия шекара күзетшілері тарапынан атылып өлтірілді, оның жасы 18 болған.

Өмірбаян

Питер Фехтер 1944 жылғы 14 қаңтарда Германияның Берлин қаласында дүниеге келді, бұл Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы жылдарында болды. Фехтер төрт баланың үшіншісі болып, Берлиндегі Вайсензе ауданында өсті. Оның әкесі инженер-механик, ал анасы сатушы болған. Фехтер 14 жасында мектепті бітіріп, кірпіш қалаушы мамандығын алды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Вайсензе Берлиннің совет оккупациялық аймағында орналасты, қала одақтастар оккупациясы кезінде бөлінген кезде, ал бұл совет секторi кейіннен Шығыс Германияның Шығыс Берлиніне айналды. Фехтердің үлкен әпкесі тұрмысқа шығып, қазір Батыс Берлинде тұрады, оған ата-анасы мен бауырлары үнемі барып тұрады. 1961 жылғы 13 тамызда Шығыс Германия билігі шекараны күрт жауып, Берлин қабырғасын салуға кірісті, бұл Фехтер мен оның отбасын Батыс Берлиндегі әпкесінен тиімді түрде бөліп тастады. Фехтердің әріптесі Хельмут Кульбейк кейіннен ол және Фехтер біраз уақыттан бері Батыс Берлинге қашуды ойластырғанын, сондай-ақ шекаралық нысандарды зерттегендерін, бірақ сол кезде нақты жоспарлар жасалмағанын айтты. Біраз уақыттан соң Фехтерге компаниясы жақсы баға бергеніне қарамастан, Батыс Германияға заңды түрде рұқсат етілген сапардан бас тартты.

Өлім

1962 жылдың 17 тамызында, Берлин қабырғасы салынғалы бір жыл өткен соң, Фехтер мен Хельмут Кюльбейк Шығыс Германиядан қашуға тырысты. Жоспар бойынша, олар Циммерштрасседегі қабырғаға жақын ағаш шеберханасында жасырынып, шекарашыларды байқағаннан кейін терезеден "өлім жолағына" (жаңадан салына бастаған негізгі қабырға мен параллель қоршаудың арасындағы жолақ) секіріп, оны басып өтіп, тікенді сыммен қоршалған екі метрлік (6,5 фут) қабырғадан өтуі керек еді. Осылайша, олар Чекпойнт Чарли маңындағы Батыс Берлиннің Кройцберг ауданына жетпек болды. Олардың жоспары бастапқыда сәтті болды, Фехтер мен Кюльбейк соңғы қабырғаға жетті, бірақ олар шығыс неміс шекарашыларына қарай өрлеп бара жатқанда, оларға оқ атылды. Кюльбейк қабырғадан өтіп үлгергенмен, Фехтер жүздеген куәгердің көз алдында, әлі де көтеріліп келе жатқанда, жамбас аймағына оқ тиді. Ол Шығыс Германияның "өлім жолағына" құлап түсті, онда ол Батыс Германияның көрермендері, соның ішінде журналистердің назарында болды. Оның айқайлауына қарамастан, Фехтер Шығыс Германия тарапынан медициналық көмек алмады, ал Батыс жағынан оған көмек көрсету мүмкін болмады. Батыс Берлин полициясы оған бинт тастады, бірақ ол оларға жете алмады және шамамен бір сағаттан кейін қансырап қайтыс болды. Оның өлімінен кейін Батыс Берлинде жүздеген адам спонтанды демонстрация ұйымдастырып, шекарашыларды "Қатқаралар!" деп айғайлады. Сотталу барысында Батыстан көмек көрсетуге тырысу мүмкін емес екені анықталды, бірақ сот-медициналық сарапшы Отто Прокоптың баяндамасына сәйкес, "Фехтердің аман қалуға ешқандай мүмкіндігі болмады. Оң жамбасқа тиген оқ ауыр ішкі зақымдарға әкелді".

Сот

1997 жылдың наурыз айында, Германияның қайта бірігуіне жеті жыл толғаннан кейін және Фехтердің қазасынан 35 жыл өткен соң, екі бұрынғы Шығыс Германия сақшысы – Рольф Фридрих пен Эрих Шрайбер Фехтердің өліміне кінәлі деп айыпталды. Екеуі де жантыққан тергеу барысында оқ атқандарын мойындады. Сот екеуін де кінәлі деп танып, 20 және 21 айға сынақ мерзімімен бас бостандығынан айырды. Нақты дәлелдердің жетіспеуіне байланысты сот үш қарулы адамның (олардың бірі бұрыннан қайтыс болған) қайсысы өлімге себеп болған оқты атыпты анықтай алмады. Қылмыстарын мойындағаннан кейін, сот үкімі кезінде екі сақшы да Фехтерді өлтіргендері үшін өтініш айтып, мүмкіндігі болса, оны қайтарып алатындарын және жасаған ісіне шынайы өкініш білдірді.

Еске алу

Батыс жағында, Фехтер атылып, қан кетуден қайтыс болған жерге крест орнатылды. Батыс Берлиннің мэрі Вилли Брандттың шақыруымен Йель орыс хоры атысқан жерге жақын жерде Моцарттың "Аве Верум Корпус" шығармасының неміс тіліндегі аудармасын орындады. Бірінші жылдығында Вилли Брандт пен АҚШ генерал-майоры Джеймс Полк гүл шоғын қойды. Питер Фехтердің тағдыры 1962 жылдың тамызында американдық "Time" журналының бас мақаласы болды. Бұл мақалада "Ұят қабырғасы" (Mauer der Schande) деген атау қолданылып, ол қабырғаның синониміне айналды. 1990 жылы Германияның бірігуінен кейін Циммерштрасседе, Фехтердің шығыс жағында қайтыс болған жерінде Петер Фехтер ескерткіші салынды, ол қабырғаға байланысты естелік шараларының орталық нүктесіне айналды. Оқиға туралы неміс телеарналары да деректі фильмдер түсірді. Корнелиус Райан өзінің "Соңғы шайқас" кітабын Фехтердің жадысына арнады. Композитор Аулис Саллин Фехтерді еске алу үшін "Mauermusik" атты оркестрлік шығарма жазды. 2007 жылы суретші Марк Габбқа Питер Фехтердің өліміне арналған қойылым жасауды Заманауи өнер институты тапсырды. Қойылым бір сағаттық тікелей эфирде көрсетілді, кейіннен ICA-да жазылып, соңында суретші мен актер Доминик Данилевич, Фехтер рөлін сомдаған актер қатысқан талқылау өтті. 1972 жылы испан әншісі Нино Бравоның бүкіл Иберо Америкада танымал болған "Libre" ("Азаттық") балладасы осы оқиғаны еске алады. 2012 жылы канадалық драматург Джордан Таннахиллдің "Питер Фехтер: 59 минут" пьесасы Канада мен Берлинде қойылды, ол Фехтердің өмірінің соңғы сағатын поэтикалық тұрғыдан бейнелейді.