Кіріспе
323–322 жылдары Грекияда болған соғыс – Грек соғысы немесе Эллин соғысы (б.з.д. 323–322 ж.) – Ұлы Александрдың қайтысынан кейін Афина мен грек мемлекеттерінің үлкен коалициясының Македонияның Грекиядағы гегемониясын тоқтатуға жасаған сәтсіз әрекеті. Бұл Афинаның тәуелсіз күш ретінде маңызды рөл атқарған соңғы оқиғасы болды. Грекияда Ұлы Александрдың (б.з.д. 324 ж.) грек мемлекеттеріне өздері қуған адамдарды қайтаруға бұйрық берген «Шешілгендер туралы» жарлығынан кейін соғыс күшейді. Бұл жарлық Афинаның 365 жылдан бері афиналықтар отарлаған Самос аралын тапсыруын, ал Этолия лигасы 330 жыл шамасында алынған Оиниадайдан кетуін талап етті. 323 жылдың маусымында Александрдың өлімі хабарланғаннан кейін, материктік Грекияның көптеген мемлекеттері көтеріліс жасап, Парсы соғыстары кезінде құрылған одақты еске түсіріп, Эллин лигасына бірікті. Бұл жолы Македония шетелдік басқыншы рөлінде болды. Гректер алғашқыда афиналық бас қолбасшы Леостеннің басшылығымен сәттілікке жетті, ол соғысқа атын берген Ламия қаласында Македония генералы Антипатрды қоршауға алды. Алайда, Леванттан келген Клейт Ақ басқарған үлкен македониялық флоттың келуі жағдайды Македонияның пайдасына өзгертті. Афинаның Македониядан көбірек кемелері болғанымен, оларды толықтай экипаждауға жеткілікті теңізшілері болмады және оның созылған флоты Эхинада аралдары мен Аморгос түбінде жеңілді. Құрлықта гректер Азиядан келген македониялық күштердің келуімен Ламияны қоршаудан босатылды. Үлкен біріккен әскердің басында Антипатр Фессалиядағы Кранон шайқасында гректерді жеңіп, орталық Грекиядағы барлық қала-мемлекеттердің бас иелігін алды. Теңіз блокадасы мен құрлықтағы шабуылмен бетпе-бет келген Афина капитуляциялады. Ол өзінің теңіз флотынан бас тартуға, өз аумағында македониялық гарнизонды орналастыруға, Аттикадан тыс жерлерін жоғалтуға және тіпті демократиясын олигархиялық режимге ауыстыруға мәжбүр болды. Бұл оқиғаның символы ретінде белгілі шешен Демосфен македониялықтарға қолға түспеу үшін өзін-өзі өлтірді. Ламиан соғысынан кейін Афина Грекияда ешқашан жетекші рөл атқармады. Антипатр әскерлерін әлі де соғысып жатқан грек одағының соңғы мүшесі – Этолия лигасымен күресу үшін батысқа бұрғанда, Александрдың генералдары арасындағы Диадохия соғыстарының басталуымен Азияға қайтарылды. Сондықтан Этолия лигасы зардапсыз аман қалды және соғыстың нағыз жеңімпазы болып көрінеді, өйткені Афина соғыстың көп бөлігін мойына алды, ал лига көбінесе өз орнында қалды. Этолия лигасы эллинистік дәуірде Грекиядағы ең маңызды мемлекеттердің біріне айналды.
The Lamian War, or the Hellenic War, (323–322 BC) was an unsuccessful attempt by Athens and a large coalition of Greek states to end the hegemony of Macedonia over Greece just after the death of Alexander the Great. It was the last time Athens played a significant role as an independent power. War was simmering in Greece after Alexander the Great issued the Exiles' Decree (in 324 BC), which ordered the Greek states to return all the people they had forced into exile. This decree meant that Athens had to surrender the island of Samos, colonised by Athenian clerurchs since 365 BC, while the Aetolian League had to leave Oiniadai, taken c.330 BC. Once the death of Alexander became known in June 323, most states in mainland Greece revolted and founded the Hellenic League, recalling the alliance forged during the Persian Wars; this time with Macedonia in the role of the foreign invader. The Greeks were initially successful under their Athenian commander in chief Leosthenes, who managed to besiege Antipater, the Macedonian general in Europe, in the city of Lamia, which gave its name to the war. At this point however, the arrival of a large Macedonian fleet commanded by Cleitus the White from the Levant turned the tide in favour of Macedonia. Even though Athens had more ships than Macedonia, it did not have enough crews to man them all and its overextended navy was defeated off the Echinades island and Amorgos. On land, the Greeks lifted the siege of Lamia with the arrival of Macedonian reinforcements from Asia. At the head of a large merged army, Antipater defeated the Greeks in Thessaly at the battle of Krannon, after which he received the surrender of every city state in central Greece. Faced with the prospect of a naval blockade and a land invasion, Athens capitulated. It had to give up its navy, host a Macedonian garrison on its soil, lose its possessions outside Attica, and even trade its democracy for an oligarchic regime. As a symbol of the event, the famous orator Demosthenes committed suicide to avoid his capture by the Macedonians. Athens never played a leading role again in Greece after the Lamian War. While Antipater was turning his forces west to deal with the Aetolian League, the last member of the Greek alliance still fighting, he was called back to Asia by the beginning of the Wars of the Diadochi between Alexander's generals. The Aetolian League therefore escaped unscathed and appear to be the real winner of the war, because Athens bore most of the fight, and the league remained mostly in place. The Aetolian League then became one of the most important states in Greece during the Hellenistic era.
Өмірбаян
338 жылы Македония патшасы Филипп II Херонея шайқасында Фива мен Афина бастаған грек мемлекеттерінің одағын жеңді. Ол гректерді өзінің арқасын сақтап қалу үшін Коринф лигасы деп аталатын гегемониялық одаққа біріктірді, содан кейін Парсы империясына қарсы жаулау соғысын бастады, бірақ гректер арасында наразылық жоғары болды. 335 жылы Македонияның жаңа патшасы Александр III қайтыс болды деген жаңалықтан кейін Теба көтеріліс жасады, бірақ ол жылдам әрекет етіп, Тебаны толығымен қиратты. Төрт жылдан кейін Спарта патшасы Агис III Македонияға қарсы тағы бір азаттық соғысын бастады, ол Мегалополис шайқасында Антипатрдан жеңілді. Сонымен қатар, Грекияның орталық аймағында Агистің көтерілісін пайдаланып, Аэтолия лигасы Оинидай қаласын басып алды және оны аэтолиялықтармен қайта қоныстандырды. 324 жылы Александр Азиядағы жаулауларын аяқтап, Месопотамияға көшті, онда ол Шет елдіктер жарлығын жариялады, онда кез келген грек қаласынан жер аударылған азаматтар өз үйлеріне оралуға тиіс деп талап етілді. 324 жылдың 4 тамызында Олимпиада ойындарында 20 000 жер аударылған адамдардың алдында оқылған бұл жарлық бойынша Аэтолия лигасына да Оинидайдан кетуге бұйрық берілді; Александр аэтолиялықтарды жазалау үшін жеке келемін деп ескертті.
Соғыс жариялау
Афина маусым айының 323 жылында Александрдың қайтысы туралы хабарды естіген кезде-ақ соғысқа дайындалып жатқан еді; соғыс көп ұзамай, шамамен қыркүйектің басында басталды. Афиналық екі саясаткер – Фокион мен Демад соғысқа қарсы кеңес берді, олар жер иелерінің мүддесін қорғады. Соңғысы Македонияны қолдағаны үшін, әсіресе Александр Македонскийге құдай мәртебесін берген заң жобасын жақтағаны үшін саяси құқықтарынан айырылды. Антипатрдың досы Аристотель де негізсіз дінсіздік айыбымен сотталды және Афинадан Евбеядағы Халкиске кетіп қалды. Александр өмірінің соңында грек жалдамалыларын Персияда орналастыруды жоспарлаған, бірақ олардың көп бөлігі (он мыңдаған) одан бұрын Грекияға оралды. Олар Леостен атты афиналық жалдамалы әскер ұйымдастырған кемелермен қашып құтылды, ол оларды Грек құрлығына жеткізді. Леостен туған қаласымен құпия байланыста болғандықтан, осы жалдамалылардың шамамен 8000-ін Таэнарм мүйісінде (Спарта аумағындағы жалдамалылар базары) сақтап, Македонияға қарсы соғыс үшін тиімді сәт күтіп, этолиандармен одақ құрды. Ламиан соғысына дейінгі Леостеннің өмірі ғалымдар арасында ұзақтан бері талқыланып келеді, олар оны Александр немесе Дарийге қызмет еткен, кейін жеке жалдамалы басшы немесе стратег (Афинада сайланатын лауазым) болған деп сипаттайды. Джон Уолш сондай-ақ Леостеннің жетістіктерін ежелгі Сицилия тарихшысы Диодордың асыра көрсеткенін болжайды.
Соғысушы мемлекеттер
Афина көптеген грек мемлекеттерінің, негізінен солтүстік және орталық Грекияның қолдауын алды. Бұл мемлекеттерге 323 жылдың жазында өткен Немей ойындары кезінде, қала-мемлекеттердің көпшілігінің өкілдері жиналғанда, үндеу жасалған болуы мүмкін. Аэтолия лигасы ең табиғи одақтас болды, себебі оның мүшелері де қуғын-сүргін жарлығына бірдей алаңдады. Одақ 323 жылдың қыркүйек айының ортасында жасалған болуы мүмкін. Осы хронологиялық тәртіпте аймақтың басқа одақтастары кезегімен қосылды: Тесалия (Пелиннадан басқа), Этея (Гераклеядан басқа), Ахея Фтиотис (Фтиотикалық Фибадан басқа), Малис (Ламиядан басқа), Дорис, Локрис, Фокис, Айн, Ализея, Долопия, Атамания, Иония теңізіндегі Лейкас аралы, Эпирдегі кейбір молоссиялықтар. Сонымен қатар, солтүстікке қарай кейбір иллириялық және фракиялық тайпалармен де одақтар құрылды. Н. Г. Л. Хаммонд сондай-ақ Одрисия патшасы Сеутх III Македониямен бір уақытта соғыста болғанын айтады, бірақ бұл көтерілісті Ламиан соғысына байланыстырмайды. Пелопоннесте Аргос, Сикион, Акт түбегі (Эпидавр мен Троэзенді қоса), Флиус, Элис және Месения Грек лигасына қосылды. Спарта, негізінен, Агис III соғысындағы шығындарға байланысты, сондай-ақ соғыс Афинаның басшылығымен жүргізілгендіктен, Агисті қолдамағандықтан, қатысудан бас тартты. Бұған қоса, Спарта өзінің дәстүрлі жаулары Аргос пен Месенияны қамтитын одаққа қосылғысы келмеді. Бірнеше белгілі спарталықтар Азиядағы Македонияда тұтқынға алынған еді. Клеонай Афинамен одақ құруды қабылдамады, бірақ жақын маңдағы Немей ойындары кезінде дипломатиялық ұсыныс жасалған болатын. Аркадия мемлекеттері Агис соғысындағы шығындарға байланысты бейтарап қалды. Аркадиялықтар бастапқыда Македонияны қолдағанмен, Демосфен оларды Македониямен одағынан бас тартуға көндірген болуы мүмкін, ол Троэзенде жер аударылған кезде. Пелопоннестегі дипломатиялық көмегі үшін сыйақы алған Демосфен 323/322 жылдың қысында Афинаға қайта шақырылды. Басқа арал тұрғындары Македонияға қарағанда Афина империализмінен көбірек қауіптенгенін сезінген болуы мүмкін, және әлі де Афина басып алған Самос мәселесіне көбірек мән берді. Родос өзінің македониялық гарнизонын соғыс басталғанда қуғанмен, Грек лигасына қосылмаған болуы мүмкін. Дегенмен, Грекиядағы өте аз мемлекеттер Македонияға адал болды, Евбея лигасынан басқа, ол Афинаның аралға және Беотияға жасаған араласуына әлі де наразылық білдіріп тұрды. 335 жылы Теба қиратылғаннан кейін оның аумағы басқа Беотия қалалары арасында бөлісті, енді олар Афина оны қалпына келтіретінінен қорқып жүрді. Акарнания әлі де Македонияны қолдады, себебі Оиниадайды Аэтолия лигасы басып алған еді. Белгісіз себеппен, Акарнанияның Ализея қаласы ғана Грек лигасының жағына шықты. Македонияның Тебада (Кадмея) және Коринфте (Акрокоринф) акропольдерінде де гарнизондары болды. Акрокоринттің басып алынуы Коринфтің бейтараптығын қамтамасыз етті, сондай-ақ Пелопоннес мемлекеттерінің солтүстік мемлекеттердің әскерлерімен бірігуіне жол бермеді, себебі ол Истмусты бұғаттады. Иоанна Кралли атап көрсеткендей, Сикионнан басқа, "пелопоннес қатысушылары соғыс кезінде міндеттемелердің жоқтығын көрсетті".
Алғашқы афиналық табыстар (б.з.д. 323 жылдың күзінде)
Соғыс ресми түрде жарияланғаннан кейін Афина Леостенге оның жалдамалы әскерлеріне ақы төлеу үшін 50 талант жіберді, ал одақтас гректер оны «Гректердің бас қолбасшысы» деп жариялады. Таэнардан ол Аэтолияға көшті, онда 7000 этолиялықтың қолбасшылығын алды, содан кейін Афина әскерімен қосылу үшін Беотияға барды. Афина 5000 гоплит, 2000 жалдамалы әскер және 500 атты әскер жіберген болатын. Леостен Платаяға жақын жерде бооттар, евбоялықтар және македониялықтардан (Кадмеядан келген гарнизон) құралған әскерді жеңді. Бұл ерте жетістік Грекияның орталық аймағындағы көптеген басқа да мемлекеттердің қолдауын қамтамасыз етті. Шамамен 30 000 сарбазы бар Леостен солтүстікке қарай жылжып, Термопил салдасын қорғады және македониялықтардың жауабын күтті. Тесалияға көтеріліс таралмауы үшін Антипатр 13 000 гоплиттен және 600 атты әскерден тұратын македониялық армиясымен оңтүстікке қарай жорық жасады, ал оның 110 триремадан тұратын флоты жағалау бойымен әскерге жабдықтар жеткізіп отырды. Тесалияда ол шамамен 2000 атты әскер жинады, содан кейін Термопилдегі грек әскеріне қарай ілгеріледі. Бірақ тесалиялық атты әскер Антипатрға сатқындық жасап, оның македониялық атты әскерін талқан етті. Антипатр фаланксын сақтап алып, Ламияға (Термопилден 15 км солтүстікке қарай) қайта шегінді, ол Македонияға адал болған аймақтағы жалғыз қала еді. Антипатр Үшінші қасиетті соғыста грек жерінде 30 жылдан бері Македонияның алғашқы жеңілісін мойындады. Осы уақытта афиналық стратег Фейдрос Эретрияға қарасты Эвбеядағы Стира қаласын қиратқан жорыққа басшылық етті. Эвбея қалалары Македония тарапында болды, бірақ солтүстік шекарасы Стираға жақын орналасқан Каристос, көршісіне қарсы Афинадан көмек алған болуы мүмкін. Бұл жорықтың мақсаты, мүмкін, Эвбея қалаларын қорқыту немесе Каристостың Афинамен одақтасу үшін талап еткен сыйақысы болуы мүмкін.
Теңіздегі соғыс
Соғыс басталғанда Афинаның 410-нан астам әскери кемесі болды: 360 трирема, 50 квадрирема және 7 квинкерема. Дегенмен, ол шамамен 200 кемеге ғана адам жинақтай алды, бұл Эгей теңізіндегі македониялық флоттан әлі де көп болатын. Бастапқыда Антипатр Александр патшаның Харпалуспен бірге жіберген қазынаны сүйемелдеген 110 кемеге ғана сене алды. Алайда, 322 жылы жағдай өзгерді, өйткені македониялық адмирал Клейт Ақ 240 кемеден тұратын үлкен флотпен келді. Бұл кемелер Александрдың қайтыс алғанға дейін тапсырыс берген 1000 кемеден құралған флотқа жатты. Александрдың жоспарлары оның өлімінен кейін тоқтатылғанымен, кейбір кемелер Левантта салынған болатын. Бұл мәселе қазіргі ғалымдар арасында кеңінен талқыланды. 1924 жылы Т. Валек 20 ғасырдың қалған бөлігі үшін стандартты көзқарасты қалыптастырды: Эхинада аралдары Иония теңізіндегі Акарнаниядан емес, Мали шығанағындағы Эхинус қаласының жанындағы аралдар, Ламиядан шалқары орналасқан, онда Антипатр әлі де қоршауда болды. 2001 жылы Брайан Босворт Валектың пікірін қабылдамады, оның орнына Диодордың дұрыс болуы керек деп санады, өйткені Эхинада аралдары Оиниадай қаласының жанында орналасқан, бұл қала шамамен 330 жылы этолиялықтар лигасы басып алған және соғыстың басты себептерінің бірі болды. Босворттың теориясы көпшіліктің оқиғаларды түсінуін өзгертті. Клейт басқарған македониялық флот Акарнанияға жылдам жету үшін Диолкос арқылы өтуі керек болды. Коринф және Диолкос Акрокоринттің мықты бекінісінің арқасында македониялықтардың бақылауында қалды. Македониялық флот, мүмкін, Акарнаниялықтардың Оиниадайды этолиялықтардан қайтарып алу операциясында құрлықтағы шабуылға қолдау көрсеткен болуы мүмкін. Бұл этолиялықтардың Ламияны қоршаудан кенеттен шығып, үйлеріне қайтуын түсіндіреді. Грейнджер бұл сайлау өткізу үшін болған деп болжайды, бірақ Босворт 323 жылдың соңында Акарнаниялықтардың шабуыл жасаған аймағын қорғауға мәжбүр болғанын айтады. Клейттің Евэтионға қарсы екі жеңісі, көрінетіндей, этолиялықтардың Оиниадайдан кетуіне әкелді, өйткені дереккөздерде бұл қала Акарнаниялықтардың қолында болды. Бұл жаққап соғысқандар Антипатрға қарсы басқа гректерге көмектесуге мүмкіндік бермеді, өйткені олар соғыстың қалған шайқастарында болған жоқ. Эхинада аралдарындағы жеңілістер шешуші болмады және афиналықтардың әлі де бірнеше жүз кемесі болды. Алайда, македониялық кемелердің санына теңесу үшін, олар шектеулі матростарды тым көп жұмсады және кемелері жеткіліксіз адаммен қамтылды. Афиналықтардың соғыс күші әлі де зор болды, өйткені теңізшілердің саны шамамен 30 000-ға жуық болды, бұл Ксеркс Грекияға шабуыл жасаған 480 жылдан бері көрілмеген көрсеткіш. 322 жылдың жаз айының соңында Ламия соғысының ең ірі шайқасы Киклад аралдарындағы Аморгос аралынан шалқары орналасқан жерде өтті, онда Клейт афиналықтардың бұл аралды бақылауына қарсы шықты. Адам жетіспейтін және аз санды болған афиналық флот ауыр жеңіліске ұшырады. Афиналықтардың тағы бір жеңілісі Геллеспонт (қазіргі Дарданелл) маңында болған болуы мүмкін, өйткені Афинаға осы тар бұғаздар арқылы Қара теңізден бидай жеткізілуі керек болды, оның жағалауларын Македония бақылап отырды. Белгісіз бір күні Афинаның Фокион басқаратын әскері Микион басқарған македониялық десанттық шабуылды Аттикадағы Рамнос қаласынан ығыстырды. Бұл шабуыл, мүмкін, Афина флоты болмаған кезде Халкис қаласынан басталған болуы мүмкін.
Македонияның құрлықтағы қарсы шабуылдары
Антипатр қыстың басым бөлігінде Ламияда қоршауда қалды, бірақ ол жатқан жоқ. Македония әскері шабуылдар жасады, соның бірінде Леостен қаза тапты. Антипатр Фракиядағы македониялық қолбасшы Лисимахтан күшеуді күтті, бірақ ол да Одрис патшасы Сеуттың көтерілісіне тап болды. Антипатр өзінің қолдары жеткен екі қызын да оған ұсынды – Евридиканы Леонатқа, Филани Кратерға. Леонат бірінші болып келді; ол афиналық флот жеңілгеннен кейін Геллеспонтты кешіп өтті. Оның көмегі мүддесіз болған жоқ, өйткені ол Александрдың анасы Олимпианың қолдауымен оған тұрмысқа шығуды ұсынған Александрдың қарындасы Клеопатраға үйленуді ниеттенді, ал Олимпиа Антипатрды ұнатпады. Осындай күшті және символдық қолдаумен Леонат македониялық тәжді иеленуге құмарланды. Леонаттың 20 мың жаяу әскері мен 1500 атты әскері болды. 322 жылдың көктем басында Фессалияға келді, бірақ Антипатрмен келісімге келмеді. Гректердің жаңа қолбасшысы Антифил Леонатқа қарсы күресу үшін Ламияны қоршаудан шығарды. Келесі шайқас тек атты әскерлер арасында болды, онда Фарсалустың Меноны басқарған тессалиялық атты әскері (гректердің де қолбасшысы) өте күшті болды және тіпті Леонатты өлтірді, бірақ македониялық гоплиттер биікке шегіне алды. Шайқас орны белгісіз; Ярдли оны Ламияның солтүстігіндегі Мелитаяда деп санайды, ал Хаммонд тек «Тессалияның ашық жазығын» атайды, ал Вестлейк «бәлкім, Пеласгиотид жазығының оңтүстігінде» болған деп болжайды. Антипатр өзінің әскерін Киликиядан жаңа ғана келген Леонат пен Кратердің әскерімен біріктірді, олардың құрамында 10 000 гоплит (6000 ардагерді қоса алғанда), 1500 атты әскер және 1000 парсы садақшылары мен сабақшылары болды. Осылайша Антипатрдың қол астында 40 000 сарбаз, 3 000 садақшы мен сабақшы және 5 000 атты әскер болды, бұл Антифилдің 25 000 гоплиті мен 3 500 жылқысынан әлдеқайда көп еді. Соңғы шайқас 322 жылдың 6 тамызында Краннон қаласында өтті. Атты шайқаста тессалиялық атты әскер басым болғанымен, грек жаяу әскері кері шегініп, шайқастан шықты. Зардаптар шектеулі болды: гректерден 500 (оның ішінде 200 афинялық) және македониялықтардан 130 қаза тапты, бірақ нәтиже афиналықтар мен олардың одақтастарын бейбітшілікке келісуге мәжбүр етті. Брайан Босворттың айтуынша, Антипатр мен Леонат басқарған македониялық әскерлердің көп бөлігі Азиядан алынған сарбаздар мен жалдамалылардан құралған. Тек Кратердың, толығымен македониялық сарбаздардан тұратын әскері келгеннен кейін гректер құрлықтағы үстемдігін жоғалтты. Грек генералдары Антифил мен Менон бүкіл одақ үшін келіссөздер жүргізуді қалаған, бірақ Антипатр әр қаламен жеке-жеке айналысуды қалады. Ол содан кейін тессалиялық қалаларды бірінен соң бірі бағындырды, бұл Афина мен этолиялықтардан басқа барлық грек мемлекеттерін жеке-жеке бағынуға мәжбүр етті. Содан кейін грек мемлекеттері Антипатрдан ең қолайлы шарттарды алу үшін бәсекелесті.
Афинаның жазасы
Антипатр Беотияға жеткенде, Афина бейбітшілік іздеді. Антипатрға афиналық делегацияның құрамына Македониямен соғысқа қарсы сөйлеген екі жетекші саясаткер – Демад пен Фокион, сондай-ақ Платон академиясының басшысы Халкидондық Ксенократ кірді. Антипатр Пирей портындағы Мунихия бекінісіне македониялық гарнизон орнатуды талап етті, ол 18 қыркүйекте 322 жылы басып алынды. Антипатр сонымен қатар Македонияға қарсы соғысқа ынталандырған афиналық басшыларды ұстап беруді сұрады. Демад экклесияда осы басшыларды өлім жазасына кесу туралы ұсыныс жасады, олардың ішіндегі ең танымалдары Демосфен, Гипереид және Эвкрат болды, оларды Македониялықтар Грекияның барлық жерінде қуды. Гипереид 322 жылдың 6 қазанында Клеонайда өлтірілді, ал Демосфен бір аптадан кейін өз-өзіне қол жұмсады. Антипатр Самос мәселесімен айналысудан сақтанды және оны Александрдың өлімінен кейін империяны де-факто басқарған Пердиккаға жүктеді. Бірақ Пердикка Александрдың өсиетін сақтап, Афинадан Самосты эвакуациялауды талап етті. Самостың клерухтары Афинаға қайтуға мәжбүр болды, олардың арасында жас Эпикур да болды. Соғыс Афина экономикасы үшін апатқа айналды. Көптеген құрылыс жобалары тоқтатылды, қалада мәрмәр және металл өнеркәсібі құлдырады, сонымен қатар 3-ші ғасырдың басында аштықтан зардап шекті. 19 ғасырдың радикал саясаткері және тарихшысы Джордж Гроте Ламиан соғысының нәтижесін "автономды грек әлемінің" жойылуын білдіретін қасіретті трагедия деп есептеді. Оның пікірінше, ол Грекиядағы сөз бостандығын жойды және афиналық демосты алыс елдерге таратып жіберді. Дегенмен, соғыс, апатты нәтижесіне қарамастан, "Грекияның бостандығын қайтару үшін жасалған даңқты күш-жігер болды, ол сәттілікке жетудің жақсы мүмкіндіктері бар жағдайларда басталды".
Қазіргі заманғы дереккөздер
Н. Г. Эштон, "Ламиан соғысы. Қате бастама?", "Антихон", 17, 1983, 47–63 бб. — , "Ламиан соғысы – ұлы есімнің көлеңкесі", The Journal of Hellenic Studies, 104 том, 1984, 152–157 бб. Альберт Брайан Босворт, "Неге Афина Ламиан соғысында жеңілді?", Ольга Палагия және Стивен В. Трейси, "Афинадағы македониялықтар, б.з.д. 322–229 ж.", Афина университетінде өткен халықаралық конференция материалдары, 24–26 мамыр, 2001, Oxbow Books, 2001. — , "Александрдың мұрасы, саясат, соғыс және үгіт-насихат", Оксфорд университетінің баспасы, 2002. Дж. К. Дэвис, "Афинаның бай отбасылары, б.з.д. 600–300 ж.", Оксфорд университетінің баспасы, 1971. Майкл Д. Диксон, "Ежелгі классикалық және ерте эллиндік Коринф, б.з.д. 338–196 ж.", Оксфорд, Routledge, 2014. Эррингтон, Р. М. "Самос және Ламиан соғысы", Chiron, 5 (1975), 51–57 бб. Джон Д. Грейнджер, "Айтолиандар лигасы", Лейден, Brill, 1999. Кристиан Хабихт, "Афина Александрдан Антонийге дейін", Гарвард университетінің баспасы, 1997 (алғаш рет 1995 ж. неміс тілінде жарық көрді). Н. Г. Л. Хаммонд, Ф. В. Уолбанк, "Македония тарихы", 3 том, б.з.д. 336–167 ж., Оксфорд, Clarendon Press, 1988. Вальдемар Хеккель, "Александр империясының маршалдары", Лондон, Routledge, 1992. Иоанна Кралли, "Эллинистік Пелопоннес: мемлекетаралық қатынастар, IV ғасырдан б.з.д. 146 ж. дейінгі баяны және талдамалы тарихы", Суонси, Уэльстің классикалық баспасы, 2017. Денис Кноэпфлер, "Эретриемен Стираны қоса аннексиялау күні", Bulletin de Correspondance Hellénique, 1971, 95 (1), 223–244 бб. Гюнтер Мартин, "Ламиан соғысынан кейінгі Антипатер: Vat. Gr. 73 (Dexippus fr. 33) бойынша жаңа оқулар", "Классикалық тоқсандық", 55 том, 1 (мамыр, 2005), 301–305 бб. Стелла Г. Миллер, "Менонның цистернасы", Hesperia: Афинадағы американдық классикалық зерттеулер мектебінің журналы, 43 том, 2 (сәуір-маусым, 1974), 194–245 бб. Стивен Г. Миллер, "Клеонаи, Немей ойындары және Ламиан соғысы", Hesperia Supplements, 20 том, Афина сәулеті, мүсін және топографиясы бойынша зерттеулер. Гомер А. Томпсонға арналған (1982), 100–108 бб. Оикономид, А. Н. "Афина және фокиялықтар Ламиан соғысының басталуында (= IG II 367)", "Ежелгі әлем", 5 (1982), 123–127 бб. Шмит, О., Der Lamische Krieg (1992). Н. В. Секунда, "Афиналық демография және әскери күш, б.з.д. 338–322 ж.", Афинадағы британ мектебінің жылнамасы, 1992, 87 том, 311–355 бб. Т. Валек, "Ламиан соғысы кезіндегі теңіз операциялары", Revue de Philologie, 48, 1924, 23–30 бб. Джон Уолш, "Диодордағы тарихи әдіс және хронологиялық проблема, 18-кітап", П. Уитли және Р. Ханна (ред.), "Александр және оның мұрагерлері: антиподтардан очерктер" (Кларемонт, 2009), 72–88 бб. — , "Хоерилдің "Ламиакасы" және "Ламиан соғысы" терминінің пайда болуы", Classical Quarterly, 2011, 61.2, 538–544 бб. — , "Леостен және Кіші Азиядан грек жалдамалыларын тасымалдау", Studia Humaniora Tartuensia, 13 том (2012), 1–11 бб. Вестлейк, Х. Д. "Ламиан соғысының салдары", Classical Review, 63 (1949), 87–90 бб. Дж. С. Ярдли, Пэт Уитли, Вальдемар Хеккель, Джастин, "Помпей Трогтың Филипп тарихының эпитомы", 2 том, 13–15 кітаптар: Ұлы Александрдың мұрагерлері, Оксфорд университетінің баспасы, 2011.
N. V. Sekunda, "Athenian Demography and Military Strength 338 322 BC", The Annual of the British School at Athens, 1992, Vol. 87 (1992), pp. 311–355. Th. Walek, "Les opérations navales pendant la Guerre Lamiaque", Revue de Philologie, n°48, 1924, pp. 23–30. John Walsh, "Historical Method and a Chronological Problem in Diodorus, Book 18" In P. Wheatley and R. Hannah (eds), Alexander and His Successors: Essays from the Antipodes (Claremont: 2009) 72 88. ——, "The Lamiaka of Choerilus and the Genesis of the term 'Lamian War'", Classical Quarterly (2011) 61.2, pp. 538–544. ——, "Leosthenes and the transportation of Greek mercenaries from Asia Minor", Studia Humaniora Tartuensia, Vol. 13 (2012), pp. 1–11. Westlake, H. D. "The Aftermath of the Lamian War." Classical Review 63 (1949) 87 90
J. C. Yardley, Pat Wheatley, Waldemar Heckel, Justin: Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus, Volume II, books 13 15: the Successors to Alexander the Great, Oxford University Press, 2011.