Duden – неміс тілінің авторитеті. 1880 жылдан бері жарияланып келе жатқан, қазіргі 28-басылымындағы сөздік. Орфография, этимология, айтылу ерекшеліктері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Неміс тілінің сөздігі
Dictionary of the German language
"Дуден" – стандартты жоғарғы неміс тілінің сөздігі, алғаш рет 1880 жылы Конрад Дуден, кейіннен Bibliographisches Institut GmbH баспасында жарық көрді. "Дуден" төрт-бес жылда бір рет жаңа басылымдармен жаңартылып отырады. 2020 жылдың желтоқсанына дейін ол 28-ші басылымын шығарды. Ол он екі томдық болып басылады, әр томы неміс тілінің әртүрлі салаларын қамтиды, мысалы, қарыз сөздер, этимология, айтылу, синонимдер және т.б. Осы томдардың біріншісі, "Die deutsche Rechtschreibung" (ағылшын тілінде: "Неміс орфографиясы") ұзақ жылдар бойы стандартты жоғарғы неміс тілінің орфографиясы бойынша басты нұсқаулық болып келді. "Дуден" стандартты жоғарғы неміс тілінің ең беделді тілдік ресурсына айналды, грамматика, орфография және қолданылу саласындағы стандартты жоғарғы неміс тілінің ережелер жиынтығын анықтайды.
The Duden is a dictionary of the Standard High German language, first published by Konrad Duden in 1880, and later by Bibliographisches Institut GmbH. The Duden is updated regularly with new editions appearing every four or five years. as of December 2020, it is in its 28th edition. It is printed as twelve volumes, with each volume covering different aspects of the German language such as loanwords, etymology, pronunciation, synonyms, etc. The first of these volumes, Die deutsche Rechtschreibung (English: The German orthography), has long been the prescriptive source for Standard High German spelling. The Duden has become the preeminent language resource of the Standard High German language, stating the definitive set of rules regarding grammar, spelling and use of Standard High German language.
Конрад Дуденнің Шлейзер Дуден (1872) және Урдуден (1880)
1872 жылы Конрад Дуден, сол кезде гимназияның (орта мектептің) директоры, өзінің «Die deutsche Orthoschrift» («Неміс орфографиясы») атты трактатын Лейпцигте Б. Г. Тейбнер басып шығарды. Бұл кітапта мектепте пайдалануға арналған сөздік және орфографиялық ережелер болды. Көбінесе «Шлейцер Дуден» деп аталатын бұл еңбек, автор сол кезде Шлейцте (қазіргі Тюрингияда) гимназияның (орта мектептің) директоры болғандықтан, неміс тілінің орфографиясы жөніндегі пікірталасқа зор әсер етті және келесі сөздіктер үшін үлгі болды. Сегіз жыл өткен соң, Конрад Дуден Герсфельдтегі гимназияның директоры болып тағайындалды және оның негізгі жұмысы жарық көрді, ол «Шлейцер Дуденнен» айтарлықтай кеңейтілген. Бұл жаңа еңбектің алғашқы басылымы, «Vollständiges Orthographisches Wörterbuch der deutschen Sprache» («Неміс тілінің толық орфографиялық сөздігі»), кейде баспагерлер «Urduden» деп атаған, Лейпцигте жарияланды және неміс тілінің алғашқы толық сөздігі болды. Бұл алғашқы «Дюден» 187 бетке 28 000 негізгі сөзді жинады және кейіннен бүкіл Германия империясында стандартты анықтамалық еңбек ретінде кеңінен таралды. 1892 жылдан бастап оның жазылу ережелері Швейцарияда да міндетті болды.
In 1872, Konrad Duden, then headmaster of a [[Gymnasium (school) (secondary school), had his treatise Die deutsche Orthoschrift ("German orthography") published by B. G. Teubner in Leipzig. That book included both a dictionary and spelling rules for school use. Often known as the Schleizer Duden – the author was then the headmaster of a [[Gymnasium (school) (secondary school) in Schleiz, now in Thuringia — the work significantly influenced a debate about German spelling and became the template for subsequent dictionaries. Eight years later, having moved to the grammar school in Hersfeld as headmaster, Konrad Duden's main work was published, considerably expanded from the Schleizer Duden. The first edition of this new work, Vollständiges Orthographisches Wörterbuch der deutschen Sprache (Complete Orthographical Dictionary of the German Language), later sometimes referred to by the publisher as Urduden, was published in Leipzig and was the first major complete dictionary of German. This first "Duden" collected 28,000 keywords on 187 pages and subsequently prevailed throughout the German Empire as a standard reference work. From 1892, its spellings also became binding in Switzerland.
1901 жылдан 1996 жылға дейін
1902 жылы Бундесрат неміс тілінің орфографиялық стандарты ретінде Дуденді бекітті, ал Австрия-Венгрия және Швейцария да оған көп ұзамай қосылды. Келесі онжылдықтар бойы Дуден неміс орфографиясының де-факто стандарты болып қала берді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл дәстүр Шығыс және Батыс Германияда, тиісінше Лейпциг және Мангеймде жеке-жеке жалғасты. Батыс Германияда 1950 жылдары кейбір баспа үйлері Дуденнің "монополиясына" қарсы шығып, баламалы жазу нұсқаларын қамтитын сөздіктерді жариялай бастады. Оған жауап ретінде 1955 жылдың қараша айында Германия штаттарының мәдениет министрлері Дуденде келтірілген жазулардың ресми стандарт болып қалатынын растады.
In 1902, the Bundesrat confirmed the Duden as the official standard for German spelling; Austria Hungary and Switzerland soon followed suit. In the ensuing decades, the Duden continued to be the de facto standard for German orthography. After World War II this tradition continued separately in East and West Germany, in Leipzig and Mannheim, respectively. In West Germany, some publishing houses began to attack the Duden "monopoly" in the 1950s, publishing dictionaries which contained alternative spellings. In reaction, in November 1955, the ministers of culture of the states of Germany confirmed the spellings given by the Duden would continue to be the official standard.
Шығыс Германияның Дуден қаласы (Лейпциг)
1954 жылы алғаш рет басылған «Дудэн» Мангейм қаласында жарық көрді, бұл дәстүрлі Лейпциг қаласына батыс жақтағы балама болды. Алғашқы Шығыс Германияның «Дудэні» 1951 жылы Лейпцигте пайда болды, бірақ Батыс Германия оны заңды деп мойындамады. Баспа жұмысы 1989 жылы Берлин қабырғасы құлағанға дейін Мангейм мен Лейпцигте де жалғасты. Осы кезеңде басылған «Дудэннің» екі нұсқасы арасындағы айырмашылықтар жазбалар санында (стихвортер) көрінеді. Екі «Дудэннің» басылымы 1954 және 1951 жылдары басталғанда, қамтылған стихвортер саны шамамен бірдей болды. Баспахана нұсқалары арасындағы айырмашылық сақталған кезде, Шығыс Германияның «Дудэні» көлемінде стихвортер санын азайта бастады, ал Мангеймде басылған Батыс Германияның «Дудэні» стихвортер санын арттырды. Екі «Дудэннің» арасындағы ең басты айырмашылық лексикалық жазбаларда байқалады. Шығыс Германияның «Дудэні» орыс тілінен алынған көптеген сөздерді, әсіресе саясат саласында – «Политбюро» және «Социал-демократизм» сияқты сөздерді қамтыды. Шығыс Германияның «Дудэнінде» кеңестік ауыл шаруашылығы және өнеркәсіптік ұйымдастыру мен тәжірибеге қатысты жаңа сөздер де болды. Айта кетерлігі, Шығыс Германияның «Дудэнінде» орыс тілімен байланыс нәтижесінде пайда болған бірнеше семантикалық өзгерістер тіркелді. Шығыс Германияның «Дудэні» неміс сөздерін атауға орыс тілінен алынған «-ист» жұрнағын қосу арқылы жазады. Сонымен қатар, «un» префиксімен күшейтілген сын есімдер мен етістіктердің саны артуына байланысты қосымша сөздер де тіркелді, мысалы, «ernst» («ернест») – «unernst» («ернест емес»), «unkonkret» («конкрет емес», «нақты емес»). Шығыс Германияның «Дудэнінде» тіркелген бірнеше лексикалық және семантикалық элементтер «Der große Duden» еңбегінен көшіп келді, себебі Лейпцигтегі баспахана қазіргі стандартқа айналған көп томдық «Дудэнды» жарияламады.
In 1954, the first published Duden appeared in Mannheim, the western counterpart to the traditional Duden printing city of Leipzig. The first East German Duden appeared in Leipzig in 1951, but was largely ignored as illegitimate by West Germany. The printing continued in both Mannheim and Leipzig until the fall of the Berlin Wall in 1989. The differences between the two versions of Duden printed during this period appear in the number of entries ([[wikt:Stichwort). As the printing of the two Dudens began, in 1954 and 1951, the number of Stichwörter included was roughly the same. As the split between the printers versions continued, the East German Duden slowly began diminishing the number of Stichwörter in its volume while the West German Duden printed in Mannheim increased the number of Stichwörter. The major differences between the two Dudens are seen in the lexical entries. The East German Duden included various loan words from Russian, particularly in the area of politics, such as Politbüro and Sozialdemokratismus. Also new to the East German Duden were words stemming from Soviet agricultural and industrial organization and practices. Of note, there are a few semantic changes recorded in the East German Duden that evolved from contact with Russian. The East German Duden records the nominalization of German words by adding the suffix ist, borrowed from the Russian language suffix. Furthermore, additional words were recorded due to increasing the number of adverbs and adjectives negated with the prefix un , such as [[wikt:ernst ("un serious") and [[wikt:unkonkret ("un concrete", "irreal"). The few lexical and semantic items recorded in the East German Duden migrated from Der große Duden because the printing press in Leipzig did not publish the multiple volume Duden which has become the current standard.
Реформалық дуден
"Дюден" журналының 25-ші басылымының 1-ші томының мұқабасында қызыл әріппен мына сөздер басылған: Das umfassende Standardwerk auf der Grundlage der aktuellen amtlichen Regeln. Бұл "қазіргі заманғы ресми ережелерге негізделген толық стандартты анықтамалық" деп аударылады. "Қазіргі заманғы ресми ережелер" 1996 жылғы неміс орфографиялық реформасының нәтижесі.
On the cover of the Duden, 25th Edition, Volume 1, these words are printed in red letters: Das umfassende Standardwerk auf der Grundlage der aktuellen amtlichen Regeln. This translates as: "The comprehensive standard reference based on the current official rules." The "current official rules" are the result of the German orthography reform of 1996.