Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін 1947 жылы Льюис Х. Браун генерал Люциус Д. Клейдің өтініші бойынша «Германия туралы баяндама» жазды, ол соғыстан кейінгі Германияны қайта құруға арналған толыққанды ұсыныс болып табылды және Маршалл жоспарының негізіне айналды. Генерал Клей Браунды осы баяндаманы жазуға оның өнеркәсіп және соғыс саласындағы мол тәжірибесіне орай таңдады. Баяндаманы жазу барысында Браун Германияда болды, сондай-ақ генерал Джордж С. Маршалл, генерал Дуайт Д. Эйзенхауэр, генерал Джозеф Т. Макнарни, генерал Джон Х. Хиллдинг, Джон Фостер Даллес, Джеймс Ф. Байрнс, бұрынғы президент Герберт Гувер, Р. С. Лефингвелл, Отто Йейделс және бұрынғы сенатор Синклер Уикс сияқты көптеген адамдармен жеке сұхбаттасты. Кітаптың ІІ тарауы – Джонс Манвилл экономисі Уильям С. Бобердің Льюис Х. Браунға жазған «Германияның бүгінгі жағдайы» атты хаттамасы. «Саясат негіздері» деген тақырыптағы І тараудың 2-бөлімі – Джеймс П. Уорбургтің 1946 жылғы Германияның экономикалық жоспарлары туралы зерттеуінің қайта құрастырылған нұсқасы, ал оның бастапқы атауы «Германия – ұлт немесе ешкімнің жері» (1947).

Еуропаның бүлдіршіндік шеңбері

Браун Еуропа экономикаларындағы түрлі зиянды циклдарды анықтады, олар АҚШ-қа әсер етуі мүмкін еді. 1947 жылы Батыс Еуропа елдері банкроттыққа жақын болды, ал Германия бұрыннан банкрот болған еді. Бірақ Германия Батыс Еуропаның маңызды бөлігі болды және Германияда қайта құру болмаса, Еуропаны қайта құру мүмкін емес еді. Еуропа елдері негізінен бір-бірімен сауда жасайды. Еуропа елдері соншалықты тығыз байланысты және экономикалық тұрғыдан өзара шатырылған еді, сол себепті біреуіне әсер еткен нәрсе сөзсіз басқаларына да әсер ететін. Сондықтан көмір шахталарындағы өндіріс азайғандықтан, Ұлыбританиядағы тапшылық Еуропаның қалған бөліктеріне тарады. Тек шекараларға қарамастан, сауда еркін жүзеге асырылатын экономикалық бірлік гүлденген Еуропаны қамтамасыз етеді.

1947 жылғы Германияның экономикалық жағдайы

Германия алдындағы негізгі мәселе – ол енді өзінің шығыс астық қоржынынан үзіліп қалды. Соғысқа дейін Германияның шығысы қара көмірдің 70 пайызын, тыңайтқыштар үшін маңызды калийдің 75 пайызын, қарабидайдың, картоптың және қант қызылшасының 65 пайызын өндірген. Батыс Германиядағы шаруашылық өндірісі соғысқа дейінгі көрсеткіштен 30 пайызға төмендеді. Батыс Германияда 48 миллион адам тұрды, олардың 40 миллионы шаруашылықпен айналыспады. Шаруашылықтар 20 миллион адамды ғана қамтамасыз ете алды, ал қалған 20 миллион адамды экспорт немесе гуманитарлық көмек арқылы тамақтандыру қажет болды. 1947 жылы Германия азық-түлік тапшылығын бастан өткеріп жатқан елдерден азық-түлік импорттауға төлей алмады. Потсдам келісімі мен Өнеркәсіптің деңгейі жоспары Германияның қайта өңдеуші ел ретінде және өндірістік тауарлар бойынша әлемдегі екінші ірі экспорттаушы ретінде жұмыс істеуіне кедеріс келтірді, бұл әлемнің жартысына өндіріс деңгейін көтеруге көмектескен еді.

Неміс тіліндегі бүлдіршін

Браун Германия экономикасының ауруын мынадайша сипаттады: "Темір қақпа" 20 миллион шаруашылықпен айналыспаған адамды Шығыс астық қоймасынан бөліп тастады. Бұл 20 миллион адам жұмысшының денсаулығы мен күш-қуатын сақтауға қажеттінің жартысын ғана алды. Фермерлер тыңайтқыштар, тұқымдар, жабдықтар мен техника жетіспеуі салдарынан соғысқа дейінгі деңгейден 30 пайызға кем өнім өндірді. Экспорт арқылы импортталған азық-түліктерді төлеуге мүмкіндік болмады, себебі экспорт көлемі азайып кеткен. Сөйтіп, Германияның және Еуропаның өнеркәсіптік жүрегі болған Рур аймағындағы неміс жұмысшылары американдық көмекке қарамастан, соғысқа дейін алған азық-түлігінің жартысын ғана алды. Осының салдарынан олар соғысқа дейінгі еңбек өнімділігінің жартысын ғана көрсетті. Жұмысшылар көмірдің жартысын өндірді, бұл өз кезегінде тау-кен машиналарын, локомотивтерді, жүк вагондарын және көмір баржаларын жасауға, сондай-ақ Германияның қираған көлік құралдарын жөндеуге тиіс болған өндірушілерде темір тапшылығын тудырды.

Қайта құру жоспары

Германия экономикалық тұрғыдан қайта жаңғырту керек, ал өндіріс басты мақсат болуы тиіс; ұзақ мерзімді мәселелер өндіріске кедерлес болмауы керек. Германия бөлінісі сақталғанша, Германия соғысқа дейін болған көрсеткіштен екі есе көп өнімді Батыс Германиядан әр адамға шаққанда экспорттауға тиіс, бұл оның жұмысшыларын азықтандыру және оларға өндіріс үшін қажетті энергия беру үшін керек. Сондықтан, 1947 жылдың тамызында жәбірленулер тоқтатылуы керек. Денацификация процесі аяқталуы керек. Өндірістік техникалық мамандарға, менеджерлерге және білікті жұмысшыларға жұмысқа қайта оралу құқығы толығымен берілуі керек, егер де нацизмден арылу соты кейіннен оларды осы құқықтан айыру туралы шешім қабылдамаса. Немец милитаризімі жойылды және қабылданған шаралар оны одан әрі жойылған күйде ұстап тұрады. Соғыс қаруларын өндіретін неміс зауыттары бұзылады немесе таратылады және жеңіске жеткен елдерге жәбірлену ретінде беріледі. Немец авиация өнеркәсібі жойылды. Келешекте материалдарды соғыс мақсатында пайдалануға жасалған кез келген әрекетті анықтап, одақтас үкіметтер ұстап отыратын шағын, бірақ тиімді инспекциялық және бақылау қызметі құрылады. Немец әскеріне өмір сүруге рұқсат берілмейді.

Көмірдің бүлдіршіндік айналымы

Германияда дерлік барлық мәселе көмірден басталады. Көмір Еуропаның екінші мәселесі, одан тек тамақ мәселесі ғана басым. Еуропаның мұнай қоры өте аз болғандықтан, көмір олар үшін өмір мен өлім сауалына айналды. 1937 жылы шамамен 53 миллион тонна экспорттаған Ұлыбритания 1947 жылы өз қажеттіліктерін өте алмайды және көмір импорттауға мәжбүр. Сол жылы Батыс Германия 4,8 миллион тонна көмір экспорттады, бірақ бұл шағын көлем оның экономикасын қалпына келтіруге кедергі келтіреді. Польша Германияның Силезиядағы барлық кен орындарын қабылдады, олар көмір тапшылығын сезінетін елдерге 10-15 миллион тонна экспорттауға мүмкіндік береді. Көлік қиындықтары, саяси кедергілер және айырбас мәселелері Польшадан тауар жеткізілімдеріне бөгет болды.

Тамақ тапшылығы

Шахташы күніне 4000 калория алды. Оның отбасы мүшелерінің қалыпты рационы 1550-ден 750 калорияға дейін төмендеді. Сөйтіп, шахташы қосымша алған 2450 калориясын отбасының барлық мүшелеріне бөліп берді. Осылайша, Рур жұмысшысы жер астындағы қажырлы жұмысты тиімді түрде атқару үшін жеткіліксіз тамақтанды және әлсіз болды. Рур аймағын бомбалау кеншілердің үйлерінің шамамен 45 пайызына зақым келтірді, сондықтан көптен келгендердің қатары көбейді. Кеншілерге ең қарапайым жөндеу бөлшектері, тіпті шегелер, ағаш және шыны да жетіспеді немесе қара нарықтағы бағасы олардың табысынан асып кетті.

Көлік

Көмір өндірісі шахта басында жиналады және оны тасымалдау мүмкін емес. Тасымалдау жүйесі бомбалаудан және күрделі жөндеу жұмыстарынан ауыр зардап көрді. Батыс Германияда қоңыр көмір қалмады, себебі Германияның қоңыр көмірінің 75 пайызы Ресей аймағында орналасқан, бұл қосымша апатты жағдай. 1947 жылдың қараша айында АҚШ аймағында тек 70 000 жүк вагоны қол жетімді болады, ал 1947 жылдың қаңтарында 93 000 болған еді. Мұның себебі – қажетті жабдықтардың, яғни ағаш, болат, асбест тығындары мен изоляциясы, подшипниктерге арналған мақта қалдықтары, май төсемелері және барлық түрдегі қосалқы бөлшектердің жетіспеушілігі. 1947 жылдың қысы тасымалдау жүйесінің толық тоқырауына әкеп соқпастан бұрын, негізгі жабдықтар мен тіпті теміржол вагондары АҚШ-тан жеткізілуі керек.

Көмірдің бүлдіршіндік шеңберін бұзу жоспары

Жыл сайын 35 миллион тонна көмірмен неміс экономикасы жандана түсер еді. Браун екі шара ұсынды: Біріншіден, бұрынғы Рур кеншілері, қазір француз шахталарында тұтқын ретінде жұмыс істеп, төмен өнімділік көрсетіп жатқандар, тездетіліп қайтарылуы керек. Екіншіден, әрбір Рур кеншісіне өндірілген қосымша тонна көмір үшін купон берілуі керек, осылайша өндірісті 50 пайызға арттырса, өзі мен отбасы үшін азық-түлік мөлшерін 75 пайызға арттыруға болады. Азық-түлік, әсіресе май мен ет, Америкадан 27 шахталық дүкенге жеткізілуі керек. Үшіншіден, Германиядан экспортталатын көмір Германиядағы аяқсыз тізбекті үзуге жұмсалуы керек. Германияның орнына Ұлыбритания Германиядан көмір алып отырған елдерді қамтамасыз ете алады. Британдық кеншілер жылдар бойы бес күндік жұмыс аптасы үшін күресіп, 1947 жылдың мамырында осы ұзаққа созылған мақсатына жетті және қазір алты күндік жалақымен бес күндік жұмыс аптасында жұмыс істейді. Сондықтан Браун британдық жұмысшыларға сенбі күні өндірілген әр тонна көмір үшін арнайы рациондық купон беруді ұсынады. Апта ішінде өндірілген қосымша тонна көмір үшін басқа түсті купондар берілуі керек. Америка осы қосымша тұтыну тауарларын жеткізе алады. Сондай-ақ Америка жер үсті шахталары үшін қажетті конвейерлік ленталар мен кен машиналарының өндірушілеріне болаттан жасалған бұйымдарды бөліп беруі мүмкін.

Тамақ жоспары

Біріккен Ұлттар Ұйымы фабрикадағы қажырлы еңбектің нашар тамақпен дұрыс атқарылмайтыны – негізгі болжам ретінде бес жылдық жоспар бойынша келісуі керек. Германияға жыл сайын миллиард долларлық азық-түлік пен ауыл шаруашылығына қажетті тауарларды импорттау қажет болуы мүмкін. Мақсат – Германияның азық-түлік тұтынуын арттыру, оның төлемі Германияның өзінің экспорты есебінен көбейтілуі тиіс. Бұл Американың көмегінің Германия өз аяғына тұрып, толыққандай өзін-өзі қамтамасыз ете бастағанға дейін, бес жылдан кейін тоқтатылуын білдіреді, ал экспорті толық жүктемені өз мойнына алады.

Экспортқа қол жеткізу

Германия Батыс Германиядан бір адамға шаққанда соғысқа дейін болған көрсеткіштен екі есе көп экспорттауы тиіс. 1947 жылы қазіргі экспорттың 200 миллион доллардың 100 миллионы неміс көмірінің экспортынан тұрады. Германиядағы өңдеуші өнеркәсіптерге қызмет ету үшін он миллион тонна көмір қолданылуы керек, сондықтан оны одан әрі экспорттау мүмкін емес. Қажетті импорт пен экспорт арасында шикізат пен азық-түлік тапшылығын өтеу үшін үлкен айырмашылық бар. Бірақ 1947 жылы Германия өндірістік тауарлар өндіруші ретіндегі соғысқа дейінгі рөлін қайтадан атқара алды, бұл Мюнхен мен Штутгартта өткен екі керемет экспорттық көрмеге келген қонақтарды әсерлі қалдырды. Өз нарығын жақсы білетін сатушылар неміс тауарларын сатып алып, таратуға қуанышпен келісер еді. Браун Германиямен сауданы қайта жаңартуды көздеген елдер өз валюталарының бір бөлігін Халықаралық банкке беру керектігін ұсынды, ол осы қаражатты неміс өнеркәсіпшілеріне қарыз ретінде береді. Олар осы елдерге экспорт жасау арқылы қарыздарын өтей алады. Сонымен қатар, екі немесе үш тарапты бартерлік келісімдерге де мүмкіндік беру керек. Бастапқы бартер әдісі, шетелдік валютаның болмауы жағдайында тауар алмасуды жылдамдатуға мүмкіндік береді. Германия шикізат үшін ақша төлемей, дайын өнімнің құнымен төлей алады. Швеция мен Италия неміс тауарларын қалаған, бірақ екі елге де қажетті өнімдерді алмасу сол кездегі қағидалармен тыйым салынған.

Орталық үкімет, Орталық банк, Жаңа валюта

Германиядағы қалпына келтіру жоспарының бір бөлігі – уақытша орталық үкімет құру болып табылады. Үкімет кірістері мен шығыстарын теңестіре алуға қабілетті болуы керек. 1947 жылы немістер парламент сайлауын өткізуге дайын болмағандықтан, уақытша үкімет Ландеррат мүшелерінен құрылуы тиіс. Бұл төрт аймақтың әрқайсысында құрылған штаттардың демократиялық жауапты министр-президенттері болды. Әскери үкімет Ландерраттың таңдауларына вето құқығын қолдануға құқылы болуы керек. Уақытша орталық үкіметпен бірге жаңа валюта шығару үшін күшті орталық банк құрылуы керек. Оның филиалдық банктері күшті бірыңғай саясат бойынша және тәжірибелі орталық банкирлердің басқаруында жұмыс істеуі тиіс. Германия үшін Американың Федералдық Резерв жүйесінің үлгісіндегі банк жүйесі дұрыс болмас еді және Батыс Германияда оның атқаруға тиіс міндеттерін орындауға қабілетті орталық банкты қамтамасыз етпес еді. Еуропалық банкирлер орталық банктерді басқаруда ғасырлар бойы жинаған тәжірибеге ие және еуропалық үлгідегі орталық банк теориясын жақсы біледі. Жаңа валюта жаңа басу формаларымен шығарылуы керек, осылайша орыс валютасы Германияға батысқа қарай ағып түспейді. Жаңа банкноттарды шығару алдында тұтыну тауарларын өндіруді ынталандыруға барлық күш жұмсалуы керек, сонда немістер жаңа валютамен бірдеңе сатып ала алады. Ірі айырбас нарығы және қара нарық валютаның тұрақтылығына үлкен қауіп тудырады.

Тиімділігі мен мұрасы

Ұсыныстар біртіндеп іске асырылды. Англо-американдық аймақтардағы өнеркәсіп деңгейіне қатысты жаңартылған жоспарда АҚШ және Ұлыбритания импортты 2,0 миллиард долларға, экспортты 2,01 миллиард долларға дейін едәуір арттыруға келісті. Жоспардың басты талабы – аймақтың өзін-өзі қамтамасыз етуге қажетті өнеркәсіп деңгейін қамтамасыз ету болды. Сондықтан, 1946 жылы 5,8 миллион тонна болған шикі болаттың (billet steel) жылдық өндірісі 1947 жылы 10,7 миллион тоннаға бекітілді. Батыс Еуропаның қайта құрылысы жылдам дамуға қабілетті экономикаларды құрды. Маршалл жоспарының кейіннен болған ықпалы соғыстан кейінгі Еуропаның «үлкен өсуіне» (supergrowth) түрткіс берді. Браун Маршалл жоспарына қатысуға лайық басқа еуропалық елдердің де өз экономикаларының маңызды және өте қажетті салаларын іздеуге ұмтылу керектігін ұсынды, себебі олар тапшылықтарға байланысты кері байланыс циклына (vicious cycles) түсіп, бұл олардың ғана емес, бүкіл Еуропаның экономикасына әсер етеді. Ұлыбританиядағы конвейерлік ленталар және Рур аймағындағы подшипниктер сияқты шағын, бірақ маңызды тапшылықтарға ерекше назар бөлу қажет.