Швед тілінің сөздігінің тарихы

Кіріспе

Швед тілінің сөздігі Svenska Akademiens ordlista (Швед академиясының сөз тізімі) – Швед академиясы әр бірнеше жылда бір рет жариялайтын орфографиялық сөздік. Ол швед тіліндегі дұрыс жазудың соңғы шешімі саналады. Дәстүр бойынша, оның көк мата қаптамасында Швед академиясының «Snille och Smak» («Талант және Талғам») деген ұраны жазылған. Жаңа басылымдары шыққанда, ел бойынша жаңа және өзгертілген сөздерге қатысты қызу талқылаулар өрбиді. Кейде Академия өз заманынан озып кетеді және кейіннен сөздерді бұрынғы жазу нұсқасына қайтаруға мәжбүр болады. «Жос – шырын» мысалы ең белгілісі. 2015 жылы он төртінші басылымы (жазбалармен бірге) жарияланды.

Тарих

SAOL тарихы – швед тілінің орфография тарихы. Католик орта ғасырларында швед тілінде орфография жеке мәселе болғанмен, оның біртіндеп стандартына келтірілуі (Қазіргі швед тілі деп аталады) 1526 жылы Лютерандық реформацияның бір бөлігі ретінде Киелі кітаптың Жаңа өсиетінің аудармасымен басталды. 1703 жылы бұл басылым қайта қаралып, Кароль XII-нің швед тіліндегі Киелі кітабы деп аталды. Швед академиясы 1786 жылы швед әдебиеті мен тіліне қамқорлық жасау, соның ішінде үлкен сөздік шығару міндетімен құрылды. Жазу 18 ғасырда баяу дамыды және негізінен этимологияға негізделді: мысалы, ағылшын тіліндегі «жүрек» және неміс тіліндегі «Herz»бен тарихи байланысы болғандықтан, hjärta швед тілінде айтылса да, hjerta деп жазылды; «әйел» сөзі (қазіргі kvinna) ағылшын тіліндегі queen сияқты qvinna деп жазылды; сұрақ сөздерінде hvad, hvar, hvilken ағылшын тіліндегі what, where сияқты үнсіз H бар, олар әлі де көп жағдайда акценттерде кездеседі. 1801 жылы Академия ресми орфографияны жариялады (Карл Густав Леопольд, Afhandling om svenska stafsättet, 266 бет). Мектептер үшін қысқа нұсқасын Карл Йонас Лав Альмквист, Svensk Rättstafnings Lära 1829 жылы жариялады. 1750 жылдары орфографияны айтылуға бейімдеу туралы пікірлер айтылды, бірақ бұл консервативті Академиямен келіспеді. Швецияда 1842 жылы заңмен мемлекеттік мектептер міндетті болды, мектеп мұғалімдерінің ықпалы, сондай-ақ швед тілінің орфографиясын реформалауға жасалған қысым артты. Ең радикалды реформаторлар барлық үнсіз әріптерді жоюды және қалғандарын әліпбидің кішігірім тобына ауыстыруды қалады. Осындай реформа қозғалысы Дания тілінде де болды, ол сол кезде Норвегияда да қолданылатын жазу тілі еді. 1869 жылы Стокгольмде жалпы скандинавиялық орфографиялық конгресс (Nordiska rättstavningsmötet) өтті. Швед бөлімінің хатшысы Артур Хазелиус болды, ол 1871 жылы конференцияның хаттамасын жариялады. Академия бұл туралы риза болмады, және қарсы шара ретінде Йохан Эрик Ридквист (1800–1877) Леопольдтың 1801 жылғы еңбегіндегі орфографияға негізделген SAOL-дің бірінші басылымын 1874 жылы жариялады. Сол жылы екінші басылым, 1875, 1880 және 1883 жылы 5-ші басылымдар көп өзгеріссіз жарық көрді. Реформаны одан әрі жүргізу үшін 1885 жылы 28 қарашада лингвист Адольф Норин (1854–1925) төрағалық еткен швед орфографиялық қоғамы (Svenska rättstavningssällskapet) құрылды және Nystavaren журналын шығарды. Tidskrift för rättskrivningsfrågor (4 том, 1886–1898, редакторы Отто Хоппе). Академия мүшесі Есаиас Тегнердің (1843–1928) қарсылығы да болды. Алайда, ұсынылатын өзгерістердің көпшілігі, бірақ барлығы емес, 1889 жылы SAOL-дің 6-шы басылымында енгізілді. Е әріппен жазылған көптеген сөздер Ä (elf → älf, hjerta → hjärta, jern → järn) болып өзгертілді, ал Q астында Q қалаған кезде K-мен ауыстырылуы мүмкін деп айтылды. Бұл 1886 жылы жарық көрген қоғамның сөздігіне тікелей соққы болды, реформа қозғалысы өз қарқынын жоғалтты. SAOL-дің 1900 жылғы 7-шы басылымында Q-мен бірге көптеген ескі нұсқамалық нысандар алынып тасталды. 1898 жылы мектеп мұғалімдері реформаларды жалғастыру үшін жаппай өтініштерге қол қоя бастады. 1903 жылы швед мемлекеттік мектеп мұғалімдерінің қауымдастығы (Sveriges allmänna folkskollärarförening) үкіметтен «ТТ орнына ДТ және F, FV және HV орнына V жазу бұдан былай дұрыс емес деп саналмауы» (ej måtte betraktas som fel) тиіс деп шешуге өтініш білдірді. 1905 жылы осы өтінішке басқа да бірлестіктер қосылды. Осы мақсатта үкіметтік ұсынысқа 1906 жылы 7 сәуірде білім министрі Фридтюв Берг (1851–1916) қол қойды және 1907 жылы парламентке ұсынды. Реформаға қарсы 40 000 қамқор азамат қол қойған наразылық 1908 жылы үкіметке берілді, бірақ әсері болмады. Либералды Фридтюв Берг бұрынғы мектеп мұғалімі және орфографиялық қоғамның құрылтайшыларының бірі болды. 1906 жылғы реформа швед орфографиясы тарихындағы ең радикалды реформа болды. Дт, фв және хв әріптерімен жазуды қазір «ескі орфография» (gammalstavning) деп атайды. Жаңа жазу 1907 жылдан бастап мектептерде қолданыла бастады. Ол Селма Лагерлофтың Nils Holgerssons underbara resa genom Sverige (1906, The Wonderful Adventures of Nils) географиялық оқулығының бірінші басылымында қолданылған. Швед парламенті 1913 жылдан бастап жаңа жазуды қабылдады. XIX ғасырда біртіндеп талқыланғаннан кейін, 1917 жылы жаңа орфографияны қолдана отырып, жаңа швед тіліндегі Киелі кітап аудармасы қабылданды. Швецияның барлық уақыттағы ең ірі баспа энциклопедиясы Nordisk familjebok-тың 2-шы басылымы 1904 жылы басталды және 1926 жылға дейін 38 томның ішінде ескі орфографияны қолданды. Академия жаңа орфографияны 1923 жылы SAOL журналының 8-ші басылымында енгізді. 1950 жылы 9-шы басылым жарық көрді. 1973 жылы 10-шы басылымда Академия жаңа альтернативті жазуларды іске қосуға тырысты, мысалы jos («су»), бірақ көптеген жақтастар таппады. 1986 жылы SAOL-дің 11-ші басылымы және 1998 жылы 12-ші басылымы жарық көрді. 8-ші басылымда Q әрпі тек Q әрпін тізімдеген болса, 11-ші басылымда quantum satis, quenell, quilt және quisling әріптері де тізімделген. Бастапқыда W швед тілінде V-нің әшекейі ретінде қарастырылған. Швед типографиясында, қара әріптер (fraktur) W әрпін антиква орнына V орнына қолданған. Орфографиялық стандарты және жазу реформасымен W әрпі кейбір есімдер мен whisky, wobbler (visky және vobbler деп те жазылады), whist және wienerbröd сияқты бірнеше қарыз сөздерден басқа қолданылмады. Швед сөздіктері мен телефондық анықтамалықтарда V және W әріптері бір әріп ретінде сараланған. 2006 жылы SAOL-дің 13-ші басылымында Академия осы дәстүрден бас тартып, W әрпін жеке әріп ретінде тізімдеді. Бұл өзгеріс «World Wide Web» деген мағынадағы webb сияқты жаңа қарыз сөздердің көптеп келуіне байланысты болды.

The history of SAOL is the history of orthography of the Swedish language. While Swedish spelling was an entirely personal business in the Catholic Middle Ages, its gradual standardization (known as Modern Swedish) started in 1526 with the translation of the New testament of the Bible (Gustav Vasa Bible), as part of the Lutheran reformation. The edition was revised in 1703, known as the Swedish Bible of Carolus XII. The Swedish Academy was founded in 1786 with the task of caring for Swedish literature and language, including the publication of a grand dictionary. Spelling evolved slowly in the 18th century and was largely based on etymology: for instance, because of its historic relationship to English heart and German Herz, hjärta was spelled hjerta in Swedish even though it's pronounced ; the word for "woman" (now kvinna) was spelled qvinna, similar to English queen; the question words hvad, hvar, hvilken had a silent H, like English what, where, which still have in most accents. In 1801 the Academy published an official orthography (Carl Gustaf af Leopold, Afhandling om svenska stafsättet, 266 pages). A shorter version for schools was published by Carl Jonas Love Almqvist, Svensk Rättstafnings Lära in 1829. Already in the 1750s, voices had been raised to adapt spelling to pronunciation, but this didn't resonate with the conservatively minded Academy. Public schools were made mandatory in Sweden by law in 1842 and the influence of school teachers increased, as did the pressure to reform Swedish spelling. The most radical reformists wanted to do away with all silent letters and change the remaining ones to a smaller subset of the alphabet. A similar reform movement for Danish, which at this time was the written language also in Norway, was led by Rasmus Rask (1787–1832) and his follower Niels Matthias Petersen (1791–1862). In 1869 a pan Scandinavian orthography congress (Nordiska rättstavningsmötet) gathered in Stockholm. Secretary for the Swedish section was Artur Hazelius, who in 1871 published the proceedings of the conference. The Academy was not pleased, and as a countermeasure Johan Erik Rydqvist (1800–1877) published the first edition of SAOL in 1874, based on the orthography in Leopold's work of 1801. A second edition followed in the same year and new ones in 1875, 1880 and the 5th edition in 1883, without much change. To further reform, a Swedish orthographic society (Svenska rättstavningssällskapet) was formed on November 28, 1885, chaired by linguist Adolf Noreen (1854–1925), and published a journal Nystavaren. Tidskrift för rättskrivningsfrågor (4 volumes, 1886–1898, edited by Otto Hoppe). There was continued opposition, not least from Academy member Esaias Tegnér Jr. (1843–1928). However, many of the proposed changes, albeit far from all, were introduced in the 6th edition of SAOL in 1889. Many words spelled with E were changed to Ä (elf → älf, hjerta → hjärta, jern → järn), and under Q it was stated that Q may at will be replaced with K. By a government resolution on November 16, 1889, the spelling used in this edition of SAOL was to be used for teaching in Swedish high schools (allmänna läroverk) and teacher colleges (seminarier). This was a direct blow against the society's own dictionary published in 1886, and reform movement lost much of its momentum. In the 7th edition of SAOL in 1900, many of the old optional forms with Q were dropped. In 1898, school teachers started to sign mass petitions for further reform. In 1903, the association of Swedish public school teachers (Sveriges allmänna folkskollärarförening) requested a government ruling that it "would no longer be considered wrong" (ej måtte betraktas som fel) to write TT instead of DT and V instead of F, FV and HV. More associations joined this petition in 1905. A government proposal to this effect was signed on April 7, 1906, by education minister Fridtjuv Berg (1851–1916), and put before the parliament of 1907. A protest against the reform signed by 40,000 concerned citizens was handed to the government in 1908, but had no effect. The liberal Fridtjuv Berg was a former school teacher and one of the founding members of the orthographic society. The reform of 1906 was the most radical in the history of Swedish orthography. Spelling with dt, fv and hv is now commonly known as "old spelling" (gammalstavning). The new spelling was adopted in schools starting in 1907. It was used from the first edition of Selma Lagerlöf's geography textbook Nils Holgerssons underbara resa genom Sverige (1906, The Wonderful Adventures of Nils). The proceedings of the Swedish parliament adopted the new spelling from the year 1913. After endless discussions through the 19th century, a new Swedish Bible translation was finally adopted in 1917, using the new spelling. Sweden's largest printed encyclopedia of all times, the 2nd edition of Nordisk familjebok was started in 1904 and used the old spelling through all 38 volumes until 1926. The Academy introduced the new spelling in the 8th edition of SAOL in 1923. The 9th edition appeared in 1950. In the 10th edition in 1973, the Academy tried to launch new alternative spellings such as jos ("juice"), without attracting any significant number of followers. The 11th edition of SAOL appeared in 1986 and the 12th edition in 1998. While the letter Q in the 8th edition only listed the letter Q itself, the 11th edition also listed quantum satis, quenell, quilt and quisling. From the beginning of times, W had in Swedish been considered as a mere decoration of V. In Swedish typography, blackletter (fraktur) used W where antiqua used V. With orthographic standardization and spelling reform, W was abandoned except for some proper names and a few loan words such as whisky, wobbler (also spelled visky and vobbler), whist and wienerbröd. In Swedish dictionaries and telephone books, V and W have been sorted as one letter. In the 13th edition of SAOL in 2006, the Academy broke with this tradition, listing W as a letter of its own. This change was sparked by a new influx of loan words such as webb ("World Wide Web").