Кіріспе

Жаудың қарусыздалған күштері (DEF, сирек жағдайда, Бас берген жау күштері) – жаушылық әрекеттер аяқталғаннан кейін қарсыласына бас берген сарбаздарды және сол кезде бас беріп, Германияның оккупацияланған аумақтарындағы лагерьлерде ұсталып тұрған соғыс тұтқындарын белгілеу үшін АҚШ қолданған термин. Бұл атауды генерал Дуайт Д. Эйзенхауэр Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін оккупацияланған Германиядағы неміс тұтқындарына берген. 1945 жылғы азық-түлік дағдарысы кезінде Женева конвенциясының талаптарына сай, бас берген шамамен екі миллион неміс сарбазын тамақтандырудың логистикалық қиындықтары туындады, сондай-ақ әскердің V-2 арсеналы үшін этанол отынын өндіруге картоптың көп бөлігі тартылды. Осының салдарынан соғыс аяқталған кезде егін көлемі 20-30 пайызға төмендеді. Одақтас әскерлерінің бомбалаулары мыңдаған шаруашылық ғимараттарды қиратты және азық-түлік өңдеу кәсіпорындарын істен шығарды. Теміржол вагондарының айналым уақыты соғысқа дейінгі орташа көрсеткіштен бес есе артық болды. 15 600 неміс локомотивтерінің 38,6 пайызы жұмыс істемеді, ал 31 пайызы зақымдалды. Одан кейін неміс халқы Совет Одағының Шығыс Еуропадан 12-14,5 миллион этникалық немісті күштеп шығаруы салдарынан көбейді. Ауыл шаруашылығына ең көп зиян Одер-Найссе желісінің шығысында орналасқан, Германияның соғысқа дейінгі азық-түлік өндірімінің 35 пайызын құраған және Ялта конференциясы Польшаға Шығыс Польшаның жерлеріне өтеу ретінде берілген Германияның аймақтық бөліністерінен келді. 1945 жылдың қаңтарында неміс рационының негізгі мөлшері күніне 1625 калорияны құрады, бірақ британдық аймақта соғыс аяқталған кезде ол 1100 калорияға дейін төмендетілді және жаз бойы сол деңгейде қалды, Рур аймағында 840 калориядан Гамбургте 1340 калорияға дейін ауытқып отырды. 1945 жылдың көктеміне қарай неміс халқының ұзақ мерзімді өмірді қамтамасыз етуге жеткіліксіз рационмен өмір сүріп жатқаны анық болды. 1946 жылдың көктемінде Халықаралық Қызыл Крест АҚШ оккупациялық аймағындағы соғыс тұтқындарына шектеулі көлемде азық-түлік көмегін көрсетуге рұқсат алды. 1948 жылдың маусымына қарай DEF рационы 1990 калорияға дейін арттырылды, ал 1949 жылдың желтоқсанында рациондық жүйе тоқтатылды және азық-түлік дағдарысы аяқталды.

Екінші дүниежүзілік соғыста берілушілер саны

Екінші дүниежүзілік соғыста шамамен 35 миллион тұтқынға алынды, оның 11 миллионы неміс болды. 20 миллионға жуық көшірілген азаматтардан өзге, АҚШ армиясы көптеген берілген неміс әскери күштерімен күресуге тиіс болды. Одақтастар 3 миллион неміс берілуін күткен, бірақ 1945 жылдың маусымына дейін американдықтардың қолында 5 миллион болды, ал тек Солтүстік-Батыс Еуропада 7,6 миллион, Италиядағы одақтастардың қолында 1,4 миллион тұтқын болды. 1945 жылдың сәуірінде Германия армиясының толық топтары берілді, бұл 1945 жылдың наурызынан кейін неміс тұтқындарын Америкадағы тұтқын лагерлеріне жіберуге мүмкіндік болмады. 1945 жылдың 22 маусымында одақтастар жариялаған мәлімдемеге сәйкес, британдық және американдық лагерьлерде барлығы 7 614 914 тұтқын (барлық түрлері) ұсталды. Британдықтар мен американдықтар батыстағы неміс тұтқындарын бөлісуге келіссе де, 1945 жылдың 1 маусымында Эйзенхауэр соғыс кеңсесіне бұл бас тарту 25 миллион тұтқынға арналған күндізгі рационда тапшылық тудырғанын, ол күніне 900 000 тұтқын рационына дейін өсетінін хабарлады. Осы сандағы адамдарды тамақтандыру SHAEF үшін үлкен логистикалық қиындыққа айналды, сондықтан олар жиі импровизация жасауға мәжбүр болды. Соғысты жүргізуде SHAEF (Англо-Американдық) штаб басшыларының (CCS) шешімдерін орындады. Олар Кеңес Одағының да қатысуымен құрылған Еуропалық кеңесші комиссиясының (EAC) директиваларын орындауға міндетті болды. Женева конвенциясы (ЖК) SHAEF-тен неміс тұтқындарын өз әскерлеріне тең мөлшерде тамақтандыруды талап етті. Бұл құжатта Германияның бас қолбасшысы өз әскерлерін "қатысушы мемлекеттердің қарулы күштерінің бас қолбасшысының қалауынша соғыс тұтқындары деп жариялауға" келісуі керек болды. Бұл мәселені қарастырғанда бірнеше фактор ескерілді, соның ішінде EAC мүшесі Кеңес Одағы 1942 жылдан бастап Женева конвенциясына қол қоюға қысым көрсетілгеніне қарамастан, оған қол қоюдан бас тартты. Кеңес Одағының бас тартуының себептері режиммен тығыз байланысты болды, бірақ Тегеран конференциясында Иосиф Сталиннің төрт миллион неміс жұмысшысын "белгісіз мерзімге", тіпті өмір бойына қажет екенін айтуы маңызды фактор болды. Кейінгі EAC құжаттарында "Жарамсыз жауынгерлер" деп сипатталды. Содан кейін CCS Жерорта теңізіндегі одақтастардың жоғарғы қолбасшысы британдық фельдмаршал сэр Гарольд Александрға телеграмма жіберіп, Австриядағы неміс әскерлерінің берілуіне қатысты ұқсас қадамдар жасауды ұсынды, содан кейін Александрдың ДЭФ статусын беру туралы ұсынысын мақұлдады, "азық-түлік пен жайғастыруға қатысты қиындықтарды ескере отырып, осылай шешілді" деді. 1945 жылдың 22 маусымына дейін британдық және американдық лагерьлерде ұсталған 7 614 914 тұтқынның 4 209 000-ы Германияның капитуляциясына дейін тұтқынға алынған және "соғыс тұтқындары" деп саналды.

Салдары

1945 жылдың жазында DEF статусы берілгеннен кейін, Халықаралық Қызыл Крестке неміс тұтқындары (соғыс тұтқындары, DEF немесе SEP) бар лагерьлердегі жағдайға толыққанды араласуға рұқсат берілмеді, олардың кейбіреулері бастапқыда Рейнвизенлагер транзиттік лагерьлері болды. Лагерьлердегі жағдай біртіндеп жақсарғанмен, "ең консервативті бағалаулар бойынша 1945 жылы тек француз лагерьлерінде ғана 16 500-ден астам адам қаза тапты". Американдықтар мен британдықтар ұстаған тұтқындардың көпшілігі 1948 жылдың соңына қарай босатылды, ал француз және советтік тұтқындардың көпшілігі 1949 жылдың соңына қарай босатылды, бірақ соңғы ірі босату 1956 жылы өтті. Неміс Қызыл Крестінің тұтқындарды іздеумен айналысатын бөлімі мәлімдегендей, одақтастардың (көбінесе американдықтардың) күзетінде болған 1,3 миллион неміс соғыс тұтқынының соңғы тағдыры әлі белгісіз; олар әлі де ресми түрде жоғалғандар ретінде тізілген.

Тарихи прецеденттер

1939 жылы Польшаны жеңгеннен кейін, және екі жыл өткен соң Югославияның жеңілісінен кейін, сол елдердің көптеген әскерлері соғыс тұтқыны мәртебесінен "шығарылып", "фактически мәжбүрлі еңбек күшіне" айналды. Германия аталған елдерді таратып жіберді немесе өз құрамына қосты, және неміс тарапының пікірінше, екі елдің де тұтқындарға тиесілі болатын мойындалған мемлекет ретінде мәртебесі жойылды. Сонымен қатар, мойындалған ұлтқа жататындығы соғыс тұтқыны мәртебесінің ресми шарты болғандықтан, "бұрынғы поляк және югослав әскери қызметкерлері заңды түрде соғыс тұтқындары емес еді". Германия әскерлеріне қатысты Женева конвенциясының қорғауын жоюға одақтастардың ұсынған аргументі, нацистік Германияның поляк және югослав әскерлеріне қатысты аргументімен ұқсас болды; "Үшінші рейхтің жойылуын пайдаланып, конвенция енді күшін жойды, және 5 мамырдан бастап тұтқынға түскендердің көп бөлігіне қолданылмайды деп дәлелдеді". Шамамен 600 000 тұтқынға алынған итальяндықтар Германияға тасылып, көбінесе қиын жағдайларда мәжбүрлі жұмыс істеуге міндеттелді.