Кіріспе
Ирандық діни тұлға Маздак (مزدک, орта парсы: 𐭬𐭦𐭣𐭪, сондай-ақ Маздак Кіші; шамамен 524 немесе 528 жылы қайтыс болды) – зороастриялық мобад (рухани), ирандық реформатор, пайғамбар және діни реформатор. Ол Сасани әміршісі Кавад I билігі тұсында беделді болды. Өзін Ахура Мазданың пайғамбары деп жариялап, әлеуметтік қамсыздандыру бағдарламаларын құрды.
Mazdak (مزدک, Middle Persian: 𐭬𐭦𐭣𐭪, also Mazdak the Younger; died c. 524 or 528) was a Zoroastrian mobad (priest), Iranian reformer, prophet and religious reformer who gained influence during the reign of the Sasanian emperor Kavadh I. He claimed to be a prophet of Ahura Mazda and instituted social welfare programs.
Маздакизм
Маздак – Маздакизм деп аталатын діни және философиялық ілімнің бас өкілі болды. Ол оны зороастризмнің жаңарып, тазартылған түрі деп есептеді, бірақ оның ілімі манихейшілдік, карпократтық және Платонның «Мемлекеті» әсерімен де дамыған деген пікірлер бар.
Шығу тегі
Кейбір дереккөздерде бұл сектаның алғашқы негізін қалаушылар Маздақтан бұрын өмір сүргендігі айтылады. Бұл тағы бір мобад, Зарадуст е Хураген (Зороастризмнің негізін қалаушы Зороастрдан, орта парсы тілінде Зордушттан ерекшеленеді) және/немесе Маздақ Ақсақал деп белгілі зороастризм философы, ол альтруизм мен гедонизмді үйлестірген: "Ол өзінің ізбасарларын өмірдің қуаныштарын пайдалануға, теңдік рухында тамақ ішу және ішу арқылы өздерінің құштарлықтарын толық қанағаттандыруға, жақсылыққа ұмтылуға, қан төгуден және басқаларға зиян келтіруден аулақ болуға, сондай-ақ шексіз меймандос болуға шақырды".
Теологиялық ілімдер
Зороастризм (кем дегенде сол кездегідей) және манихейлік сияқты, маздакизмнің де дуалистік космологиясы мен әлемге қарайтын көзқарасы болған.
Этика және әлеуметтік принциптер
Маздақтың ілімінің екі ерекшелігі – діни рәсімдердің маңыздылығын төмендету – нағыз діншіл адам әлемнің қағидаларын дұрыс түсініп, олармен дұрыс қарым-қатынас жасайтын адам болса, – және басты дін қызметкерлерінің күшті беделін сынауы, олардың парсы халқын қысымға алып, көптеген кедейлікке себепкер болғанына сенгендігі. Маздақ ізгі мінез-құлықты қанағаттандыруды, яғни моральдық және тақуалық өмірді, кісі өлтірмеуді, вегетариандық өмір салтын (еттің тек қараңғы күштен алынған заттардан тұрады деп есептеу), мейірімділік пен достыққа ұмтылуды және басқа адамдармен бейбіт өмір сүруді насихаттады. Көп жағынан қарағанда Маздақтың ілімі әлеуметтік төңкеріске шақыру ретінде қарастырылуы мүмкін, ал кейбір зерттеушілер оны ертедегі "коммунизм" деп атайды. Бірақ оның бұл идеяларын қандай ережелермен ұйымдастырғаны және оның ұстанымы жауласып бақылаушылар тарапынан қаншалықты бұрмаланғаны әлі анық емес. Жауласып бақылаушылар көбінесе әйелдерді бөлісу, одан туындаған әдепсіздік және әулеттік байланыстардың шатасуы туралы айтады. Бірақ бұл, еретиктерге тағылатын стандартты айыптама болғандықтан, зерттеушілер оның растығына күмән келтіреді; Маздақ байлардың көп әйел алуына және кедейлердің әйелдерден мүсірленуіне қарсы шаралар қолданған болуы мүмкін. Патшаның қолдауымен Маздақ бейбітшілік, дін қызметкерлеріне қарсылық және кедейлерге көмек көрсету бағдарламаларын қамтитын әлеуметтік реформалар бағдарламасын бастады. Маздақ кедейлерге көмек көрсету үшін мемлекеттік қоймаларды ашты. Сонымен қатар, ол үш ірі ғибадатханадан басқа, зороастризмнің барлық от ғибадатханаларын жапты.
Маздактың жақтастарына қарсылық көрсету және оларды тазалау
Асыл тұқымдылар мен зороастрий діндарларының арасындағы қорқыныш осыншалықты күшейді де, 496 жылы патша Кавад тақтан түсірілді. Бірақ ол үш жылдан кейін Хефталиттер империясының көмегімен таққа қайта оралды. Ол күштілердің қарсылығынан сескеніп, Маздақтан қашықтап кетті. 524 немесе 528 жылдары Анушираванға маздакиттерге қарсы жорық бастауға рұқсат берді. Бұл жорық Маздақтың өзі қоса алғанда, көптеген жақтастарын қырғынға ұшыратып, дәстүрлі зороастризмді мемлекеттік дін ретінде қайта орнатуға әкелді. Жазалау тәсілі туралы мәліметтер де бар: мысалы, "Шахнамеде" 3000 маздакит "адам бақшасы" көрінісін жасау үшін тірідей, аяқтарын жоғары қаратып көмілгені айтылады, ал Маздақтың өзі басымен төмен асылып, көптеген жебелермен атылған. Басқа да деректер жазалаудың өзге де қиын әдістерін көрсетеді. Содан кейін Анушираван кең ауқымды әлеуметтік және әкімшілік реформаларын жүзеге асырды. Аль-Хираның маздакит билеушісі де құлатылып, бұрынғы патша қайта билікке келді.
Яһуди дәстүрі
Яһуди дәстүрі басқаша бір оқиғаны баяндайды. Вавилон экзилархы Мар Зутра II еврей қауымын және олардың одақтастарын біріктіріп, Маздақты жеңіп, Махозада жеті жылға созылған (495–502) тәуелсіз еврей патшалығын құрды.
(495–502).
Тарихилығы
Маздақтың тарихи тұлғасы күмәнді. Ол, мүмкін, Кавадтан кінәні ауыстыру үшін жасалған болжамды тұлға. Заманауи тарихшылар, оның ішінде Прокопий және Джошуа Стилит, Маздақтың Кавадты қозғалыстың бастаушысы деп атағанын еске алмайды. Маздақ туралы айтылымдар тек кейінгі орта парсы зороастриялық құжаттарында, атап айтқанда, «Бундахишн», «Дэнкард» және «Занд и Вахман ясн» еңбектерінде кездеседі. Кейінгі ислам дәуірінің деректерінде, әсіресе әл-Табаридің шығармаларында да Маздақ туралы мәлімет бар. Бұл кейінгі жазбалар, болжам бойынша, ирандық ауызша халық мүсіндігінің әсеріне түскен болуы мүмкін, себебі аристократтардың жерлерін халыққа қайта бөлуде Маздақтың кінәлі екендігі туралы айтылым ирандық ауызша тарихта жиі қайталанады. Иран тарихындағы басқа да «жаулар», атап айтқанда, Ахеменид әміршісі Дарийдің Бехистұн жазуындағы Гаумата және Сасанид шахы Нарсехтің Пайкули жазуындағы Вахнам да осы сияқты әрекеттерге айыпталады.
Мұра
Кейбір маздакиттер тірі қалды және шалғай аймақтарға қоныстанды. Маздакит қоғамдарының шағын топтары Персияны мұсылмандар басып алғаннан кейін ғасырлар бойы сақталған деп айтылады. Олардың ұстанымдары шиит исламының радикалды бағыттарымен араласып, оларға әсер етіп, аймақтағы кейінгі күшті революциялық діни қозғалыстарға жол ашты. Өзін Құдайдың бейнесі деп жариялаған әл-Муқанна, және Зурасризмнің Мубаййида тобы мен тіпті кейбір түркілердің арасында жақтастары болған, Маздақтың заңдарын және институттарын қолдады. 9-ғасырда Хурамдықтар, мүмкін маздакизмнен туындаған, теңдік принциптерін ұстанатын діни топ, Бабак Хурамдин басшылығымен Аббасид халифатына қарсы көтеріліс ұйымдастырды және жиырма жылға жуық халифат әскерлеріне қарсы үлкен аумақтарды сәтті қорғады. Батиния, Қарматия және исламның басқа да кейінгі революциялық бағыттары да маздакизммен байланысты болуы мүмкін, ал замандас авторлар оларды жиі осымен теңестірген. Түрік ғалымы Абдулбаки Гөлпинарлы тіпті 16-ғасырдағы Қызылбастарды – Сафавилердің Иранда он екілік исламды үстем дін ретінде орнатуға көмектескен Парсыдағы радикалды шиит қозғалысын – «Хуррамдықтардың рухани ұрпақтары» және, демек, маздакиттер деп санайды. «Маздакист» термині ақырында парсы және араб авторларының Иран тарихындағы кез келген радикалды теңдікшіл қозғалысқа тағайындаған жалпылама қарапайым сөз болып қалыптасты. Орта ғасырлық мұсылман тарихнамасы негізінен Маздақтың «әлеуметтік» аспектілеріне назар бөлсе, ал Зурасризм дәстүрі Маздақты ең алдымен қауіпті еретик және нағыз сенімнің жауы ретінде еске алады (Занд и Вахман Ясн 2:1). 17-ғасырдың соңында жазылған «Дабистан е Мазахеб» кітабының авторы, мұсылмандар арасында дінін жасырын сақтайтын және Маздақтың ілімдерін қамтитын орта парсы тіліндегі Деснад кітабын сақтап қалған маздакизмнің жеке жақтастарымен кездескенін айтады. Британдық Үндістандағы Пәкістан қозғалысына ықпал еткен философ және ақын Мұхаммед Иқбал Карл Марксті маздакит ойдың заманауи жаңа тууы деп атады. «Иблес ки Мәжлес е Шура» поэмасында ол марксизм мен маздакиттердің артық мүлікті бөлісу, діни формальдылықтың маңыздылығын азайту, махаббатты азат ету және әлеуметтік революция туралы ойларының ұқсастығын көрсетті. Иқбал Карл Марксті Маздақтың рухының жаңа тууы деп сипаттады. 1936 жылы, Ресей революциясы әлі де дамып келе жатқан кезде жазылған бұл көзқарастар марксизмнің маздакит логикасы кедейлер мен қысымға ұшырағандардың мәселелерін шеше алатынына күмән келтірді. Иқбал Мюнхен университетінде «Персиядағы метафизиканың дамуы» тақырыбында қорғаған докторлық диссертациясында Маздаққа арналған жеке тарауды арнады.