Сезімдер қабылдауы және ортамен байланыс

Кіріспе

Организмнің барлық сезімдері арқылы қоршаған ортаны қабылдауы.

Сенсориум (/sɛnˈsɔːrɪəm/) (сенсория) – организмнің қабылдау аппараты тұтас түрде қарастырылғанда. Ол – "сезім ошағы", онда организм өмір сүретін ортаны сезінеді, қабылдайды және түсіндіреді. Бұл термин 17 ғасырдың ортасында латын тілінен ағылшын тіліне "sense" ("сезім") түбірінен келген. Алғашқы қолданыста, кең мағынада миды сананың органы деп атаған (Оксфорд ағылшын сөздігі, 1989). Медициналық, психологиялық және физиологиялық салаларда бұл жеке адамдардың қабылдаған ерекше және өзгермелі сезімдік ортасының толық сипатына сілтеме жасайды. Бұған сезім, феноменалдық және психологиялық қабылдау, таным және интеллект сияқты сананың қабілеттерін пайдалану арқылы әлем туралы ақпаратты сезіну, қабылдау және түсіндіру кіреді.

Сезімталдық қатынастары

ХХ ғасырда сенсориум Маршалл Маклюэн, Эдмунд Карпентер және Уолтер Дж. Онгтың теорияларының маңызды бөлігіне айналды (Карпентер және Маклюэн 1960; Онг 1991). Маклюэн, өзінің ұстазы Харольд Иннис сияқты, медианың уақыт және кеңістікке қатысты субъективті екеніне сенді. Ол «сенсориум» деп атаған құбылысқа ерекше назар аударды, яғни медианың сезімдерімізге тигізетін әсеріне, және медиа сезімдеріміздің арақатынасын өзгерту арқылы бізге әсер етеді деп болжады. Мысалы, әліпби көру сезімін күшейтеді, бұл өз кезегінде бізді сызықтық, объективті түрде ойлауға итермелейді. Осылайша, әліпби құралы біздің қоршаған ортаны қабылдау және түсіну жолымызды қайта қалыптастырады, бұл «Әліпби әсері» деп аталады. Әлеуметтік контексттердегі сенсориумның өзгеруіне назар аудара отырып, осы теоретиктер бірлесіп, әлемнің түсіндірілуі мен қабылдануы мәдениет мүшелерінің сенсориумында бөлісетін нақты «сезімдер арақатынасына» байланысты екенін ұсынады (Howes 1991, 8-бет). Жақындағы зерттеулер көрсеткендей, адамдар өздерінің ерекше сенсориумдарына мәдени нормаларынан асып түсетін қабылдау бейімділіктерін қосуы мүмкін; тіпті, Батыстағы иіс сезу тарихындағыдай, бұл сезім басылған немесе көбінесе назардан тыс қалған жағдайда да (Classen, Howes және Synnott 1994). Әлемді қабылдаудың әртүрлі тәсілдерінің өзара әрекеттесуін синестезиямен салыстыруға болады, онда бір сезімнің стимулы басқа, сырттай байланыссыз сезім арқылы қабылдауға әкеледі, мысалы, музыканттар еститін ноталар арасындағы интервалдарды татып көруі немесе суретшілер түстерді иіс сезуі мүмкін (Beeli және басқалар, 2005). Бір немесе бірнеше сезімі шектеулі немесе жоғалған көптеген адамдарда сезімдер арақатынасы олардың жақсырақ дамыған сезімдерін бағалайтын сенсориум қалыптасады. Көбінесе соқыр немесе саңырау адамдар өтемақы әсері туралы айтады, осылайша олардың қозғалыс немесе иіс сезу сезімдері күшейеді, бұл олардың әлемді қабылдау және ойлау жолын өзгертеді; осыған байланысты ең айқын мысалдар «жабайы балалардың» жағдайында кездеседі, олардың балалық шағы зорлық-зомбылыққа, қараусыздыққа немесе адам емес ортада өткен, бұл қабылдау қабілеттерін күшейтеді де, азайтады (Classen 1991).

In the 20th century, the sensorium became a key part of the theories of Marshall McLuhan, Edmund Carpenter and Walter J. Ong (Carpenter and McLuhan 1960; Ong 1991). McLuhan, like his mentor Harold Innis, believed that media were biased according to time and space. He paid particular attention to what he called the sensorium, or the effects of media on our senses, positing that media affect us by manipulating the ratio of our senses. For example, the alphabet stresses the sense of sight, which in turn causes us to think in linear, objective terms. The medium of the alphabet thus has the effect of reshaping the way in which we, collectively and individually, perceive and understand our environment in what has been termed the Alphabet Effect. Focusing on variations in the sensorium across social contexts, these theorists collectively suggest that the world is explained and experienced differently depending on the specific "ratios of sense" that members of a culture share in the sensoria they learn to inhabit (Howes 1991, p. 8). More recent work has demonstrated that individuals may include in their unique sensoria perceptual proclivities that exceed their cultural norms; even when, as in the history of smell in the West, the sense in question is suppressed or mostly ignored (Classen, Howes and Synnott 1994). This interplay of various ways of conceiving the world could be compared to the experience of synesthesia, where stimulus of one sense causes a perception by another, seemingly unrelated sense, as in musicians who can taste the intervals between notes they hear (Beeli et al., 2005), or artists who can smell colors. Many individuals who have one or more senses restricted or lost develop a sensorium with a ratio of sense which favors those they possess more fully. Frequently the blind or deaf speak of a compensating effect, whereby their sense of touch or smell becomes more acute, changing the way they perceive and reason about the world; especially telling examples are found in the cases of "wild children", whose early childhoods were spent in abusive, neglected, or non human environments, both intensifying and minimizing perceptual abilities (Classen 1991).

Сенсорлық экология және антропология

Осы түсініктердің нәтижесінде өзге мәдениеттерді олардың ерекше сезімталдықтары арқылы түсінуге ұмтылатын сезімталдық антропология саласы дами бастады. Пол Столлер (1989) және Майкл Джексон (1983, 1989) сияқты антропологтар әлеуметтік ғылымдардағы көру және мәтіндік сипаттағы басымдыққа сын көзбен қарады. Олар түсіну және талдаудың, сезімнің бірегей контекстіне сезімтал, түсінгісі келетін жандарға тән болуын жақтады. Олардың пікірінше, этнографияның нағыз түсінікке жетуі үшін басқа сезімдерді толыққанды білу және қабылдау – қажетті шарт. Осымен байланысты зерттеу саласы – сезімдік (немесе қабылдау) экология. Бұл салада барлық тірі организмдердің өмір сүретін, тәжірибе алатын және бейімделетін нақты экологиялық ортаға негізделген ерекше сезімдік және түсіндіру жүйелерін түсіну мақсаты қойылады. Осы саладағы маңызды зерттеуші – психолог Джеймс Дж. Гибсон, ол сезімдерді тұтас, дербес қабылдау жүйелері тұрғысынан қарастыратын көптеген маңызды еңбектер жазды. Бұл жүйелер өздерінің саналы, түсіндіруші мінез-құлқымен көзге түседі, танымдық өңдеу үшін ақпаратты жеткізуші құрал ретінде ғана емес, сезімталдық пен түсінуге қабілетті екендігін көрсетеді (1966, 1979). Қабылдау жүйелері әлемдегі заттардың ұсынып тұрған мүмкіндіктерін анықтап, сол заттың организмге қандай пайдасы бар екенін ескере отырып, назарды сол ақпаратқа аударады. Денедегі жеке сенсорлық жүйелер – осы кең ауқымды қабылдау экологиясының бір бөлігі ғана, оған сезімнің физикалық аппараты, сезімталдық нысаны болып табылатын орта, сондай-ақ зейін аудару және нәтижелерді түсіндіруге бағытталған үйренілген және туа біткен жүйелер кіреді. Бұл жүйелер әлемді қабылдау, анықтау немесе түсіну үшін қажетті ақпаратты (өзгеріске ұшырататын күш ретінде) бейнелейді және іске асырады, сонымен қатар дене құрылымының дизайны мен құрылымында, физикалық ортамен байланыста, және сананың түсініктері мен интерпретацияларында таратылады. Бұл ақпарат түрге, физикалық ортаға және әлеуметтік және мәдени қабылдау жүйелеріндегі ақпараттың контексіне байланысты өзгереді, олар уақыт пен кеңістікте өзгеріп отырады, ал жеке адам өмір сүру арқылы білім алады. Кез келген бір қабылдау жолы бірнеше сезімдік құрылымдарды, сондай-ақ қабылдаудың басқа да түрлерін қамти алады немесе олармен үйлеседі, ал олардың қатынастарының жиынтығы және араласу мен маңыздылығының арақатынасы сенсориумды құрайды. Организмнің қабылдау, түсіну және ойлау қабілеті сезімдердің өзгеретін арақатынасы арқылы әлемнің нақты тәжірибесіне байланысты.

These sorts of insights were the impetus for the development of the burgeoning field of sensory anthropology, which seeks to understand other cultures from within their own unique sensoria. Anthropologists such as Paul Stoller (1989) and Michael Jackson (1983, 1989) have focused on a critique of the hegemony of vision and textuality in the social sciences. They argue for an understanding and analysis that is embodied, one sensitive to the unique context of sensation of those one wishes to understand. They believe that a thorough awareness and adoption of other sensoria is a key requirement if ethnography is to approach true understanding. A related area of study is sensory (or perceptual) ecology. This field aims at understanding the unique sensory and interpretive systems all organisms develop, based on the specific ecological environments they live in, experience and adapt to. A key researcher in this field has been psychologist James J. Gibson, who has written numerous seminal volumes considering the senses in terms of holistic, self contained perceptual systems. These exhibit their own mindful, interpretive behaviour, rather than acting simply as conduits delivering information for cognitive processing, as in more representational philosophies of perception or theories of psychology (1966, 1979). Perceptual systems detect affordances in objects in the world, directing attention towards information about an object in terms of the possible uses it affords an organism. The individual sensory systems of the body are only parts of these broader perceptual ecologies, which include the physical apparatus of sensation, the environment being sensed, as well as both learned and innate systems for directing attention and interpreting the results. These systems represent and enact the information (as an influence which leads to a transformation) required to perceive, identify or reason about the world, and are distributed across the very design and structures of the body, in relation to the physical environment, as well as in the concepts and interpretations of the mind. This information varies according to species, physical environment, and the context of information in the social and cultural systems of perception, which also change over time and space, and as an individual learns through living. Any single perceptual modality may include or overlap multiple sensory structures, as well as other modes of perception, and the sum of their relations and the ratio of mixture and importance comprise a sensorium. The perception, understanding, and reasoning of an organism is dependent on the particular experience of the world delivered by changing ratios of sense.

Бұлтты сенсориум

Бұлтты сенсорлық қабылдау, сондай-ақ өзгертілген сенсорлық қабылдау деп те аталады, бұл нақты ойлау немесе шоғырлану қабілетінің жоғалғандығымен сипатталатын медициналық жағдай. Ол көбінесе сана деңгейінің өзгеруімен синонимді немесе онымен үлкен жақындыққа ие. Бұл жағдай, дәрі-дәрмектердің әсерінен туындаған жағдайлардан бастап, аурулар немесе минералдық заттардың жетіспеуі салдарынан пайда болатын патогендік жағдайларға дейін, сондай-ақ нейротравмаға дейін жететін көптеген себептермен байланысты.

Анықтамалар және қосымша оқу

"Сенсориум". 1989 жыл. Оксфорд ағылшын тілінің сөздігі. Дж. А. Симпсон және Э. С. С. Вайнер, ред. 2-ші басылым. Оксфорд: Кларендон баспасы. OED Online. Оксфорд университетінің баспасы. 2005 жылғы 15 сәуірде қол жеткізілді. http://oed.com/cgi/entry/50219915 (абоненттік жазылым қажет)
Анонимді автор. 1953 жыл. "Орыс сезімдік бейнелері". Маргарет Мид және Рода Метро редакциялаған "Алыстан мәдениетті зерттеу" еңбегінде. Чикаго: Чикаго университетінің баспасы. 162–69 беттер. Беели, Джан, Михаэла Эслен және Лютц Янке. 2005 жыл. "Синастезия: Түсті дыбыстар тәтті сезім беруі". Nature 434 (38). <http://www.nature.com/cgi-taf/DynaPage.taf?file=/nature/journal/v434/n7029/full/434038a fs.html>. 2005 жылғы 15 сәуірде қол жеткізілді. Карпентер, Эдмунд және Маршалл Маклюан, ред. 1960 жыл. Коммуникацияны зерттеу. Бостон: Beacon Press. Классен, Констанс. 1991 жыл. "Жабайы балалардың сенсорлық тәртібі". Дэвид Хауес редакциялаған "Сенсорлық тәжірибелердің алуан түрлілігі" кітабында. Торонто: Торонто университетінің баспасы. 47–60 беттер. Классен, Констанс, Дэвид Хауес және Энтони Синотт. 1994 жыл. Аромат: Иіс сезудің мәдени тарихы. Лондон және Нью-Йорк: Routledge. Котэ, Марк. 2010 жыл. “Техника және адамның сенсориумы: Дене арқылы медиа теориясын қайта қарау”. Theory and Event. 13:4. 2011 жылғы 26 қарашада қол жеткізілді.
Гибсон, Джеймс Дж. 1966 жыл. Сезімдерді қабылдау жүйелері ретінде қарастыру. Бостон: Houghton Mifflin. Гибсон, Джеймс Дж. 1979 жыл. Визуалды қабылдауға экологиялық көзқарас. Бостон: Houghton Mifflin. Хауес, Дэвид, ред. 1991 жыл. Сенсорлық тәжірибелердің алуан түрлілігі. Торонто: Торонто университетінің баспасы. Хауес, Дэвид. 2003 жыл. Сезімдік қарым-қатынастар: Мәдениет пен әлеуметтік теорияда сезімдерді қолдану. Энн-Арбор, Мичиган университетінің баспасы. Джексон, Майкл. 1983 жыл. "Дене арқылы ойлау: метафораны түсіну туралы эссе". Social Analysis 14:127–48. Джексон, Майкл. 1989 жыл. Ашық кеңістікке жолдар: радикальды эмпиризм және этнографиялық зерттеу. Блумингтон: Индиана университетінің баспасы. MedTerms. 2001 жылғы 3 қаңтар. "Сенсориум – Медициналық сөздік". 2004 жылғы 15 сәуірде қол жеткізілді. Онґ, Уолтер Дж. 1991 жыл. Өзгеріп жатқан сенсориум. Дэвид Хауес редакциялаған "Сенсорлық тәжірибелердің алуан түрлілігі" кітабында. Торонто: Торонто университетінің баспасы. 47–60 беттер. Саймон, Б., ред. 1957 жыл. Кеңес Одағындағы психология. Стэнфорд: Стэнфорд университетінің баспасы. Сталлер, Пол. 1989 жыл. Этнографиялық заттардың дәмі: антропологиядағы сезімдер. Филадельфия: Пенсильвания университетінің баспасы. Триппи, доктор. 2006 жыл. "Доктор Триппидің сенсориумы". Адамның сенсориумын және әлеуметтік ұйымдастыруды зерттеуге арналған веб-сайт.

"Sensorium." 1989. Oxford English Dictionary. J. A. Simpson and E. S. C. Weiner, eds. 2nd ed. Oxford: Clarendon Press. OED Online. Oxford University Press. Accessed 15 April 2005. http://oed. com/cgi/entry/50219915 (subscription required)
Anonymous. 1953. "Russian Sensory Images." In The Study of Culture at a Distance, Margaret Mead and Rhoda Métraux, eds. Chicago: University of Chicago Press. pp. 162–69. Beeli, Gian, Michaela Esslen and Lutz Jäncke. 2005. "Synaesthesia: When Coloured Sounds Taste Sweet." Nature 434 (38). <http://www. nature. com/cgi taf/DynaPage. taf?file=/nature/journal/v434/n7029/full/434038a fs. html>. Accessed 15 April 2005. Carpenter, Edmund and Marshall McLuhan, eds. 1960. Explorations in Communication. Boston: Beacon Press. Classen, Constance. 1991. The Sensory Orders of 'Wild Children.''' In The Varieties of Sensory Experience. David Howes, ed. Toronto: University of Toronto Press. Pp. 47 60. Classen, Constance, David Howes and Anthony Synott. 1994. Aroma: The Cultural History of Smell. London and New York: Routledge. Coté, Mark. 2010. “Technics and the Human Sensorium: Rethinking Media Theory through the Body” Theory and Event. 13:4 Accessed 26 November 2011
Gibson, James J. 1966. The Senses Considered as Perceptual Systems. Boston: Houghton Mifflin. Gibson, James J. 1979. The Ecological Approach to Visual Perception. Boston: Houghton Mifflin. Howes, David, ed. 1991. The Varieties of Sensory Experience. Toronto: University of Toronto Press. Howes, David. 2003. Sensual Relations: Engaging the Senses in Culture and Social Theory. Ann Arbor, MI: University of Michigan Press. Jackson, Michael. 1983. "Thinking through the Body: An Essay on Understanding Metaphor." Social Analysis 14:127 48. Jackson, Michael. 1989. Paths toward a Clearing: Radical Empiricism and Ethnographic Inquiry. Bloomington: Indiana University Press. MedTerms. 3 January 2001. "Sensorium Medical Dictionary." Accessed 15 April 2004. Ong, Walter J. 1991. The Shifting Sensorium. In The Varieties of Sensory Experience. David Howes, ed. Toronto: University of Toronto Press. Pp. 47 60. Simon, B., ed. 1957. Psychology in the Soviet Union. Stanford: Stanford University Press. Stoller, Paul. 1989. The Taste of Ethnographic Things: The Senses in Anthropology.'' Philadelphia: University of Pennsylvania Press. Trippy, Dr. 2006 "Dr Trippy's Sensorium." This is a website dedicated to the study of the human sensorium and social organisation.