Кіріспе

Медиа империализмі (кейде мәдени империализм деп аталады) – халықаралық саяси экономиканың коммуникация зерттеулері дәстүрінің бір саласы, ол «барлық империялар, аумақтық немесе аумақтық емес формаларында, экономикалық, геосаяси және мәдени ықпалын кеңейту және нығайту үшін коммуникациялық технологиялар мен бұқаралық ақпарат құралдары индустриясына сүйенеді» дегенге назар аударады. Көп жағдайда, медиа империализмі зерттеулері империалистік ел мен оның ықпалына тап болған елдер арасындағы экономикалық, әскери және мәдени биліктің теңсіз қарым-қатынастары бұқаралық ақпарат құралдары мен мәдени индустриялар арқылы қалай көрініс беретініне және жалғасатынына қатысты. 1970 жылдары медиа империализмі зерттеулері негізінен АҚШ-тағы жаңалықтар мен ойын-сауық корпорацияларының, бизнес-моделінің және өнімдерінің постколониалды елдерге таралуымен айналысты, бұл коммуникация және медиа егемендігі, ұлттық идентификацияның қалыптасуы және демократия мәселелерімен байланысты болды. XXI ғасырда медиа империализмі зерттеулері медианың барлық түрлерін қамтиды, мысалы, империяның жаһандық экономикалық, әскери және мәдени кеңеюі мен заңдылығын «жаңалықтар, телекоммуникациялар, кино және теледидар, жарнама және қатынастар, музыка, интерактивті ойындар, интернет платформалары және әлеуметтік желілер» қалай қолдайтынын зерттейді. Соңғы жетпіс жыл ішінде медиа империализмі зерттеулерін халықаралық коммуникация және медиа зерттеулері саласындағы Солтүстік және Оңтүстік елдерінің ғалымдары жүргізіп келеді. Бұл саладағы негізгі зерттеушілер: Оливер Бойд Барретт, Луис Р. Белтран және Элизабет Фокс, Ариэль Дорфман, Томас Губак, Сис Хамелинк, Дал Йонг Джин, Арманд Маттеларт, Роберт В. Макхесни, Том Макфайл, Тоби Миллер және Ричард Максвелл, Таннер Миррлиз, Дэвид Морли, Грэм Мёрдок, Каарл Норденстренг, Герберт И. Шиллер, Даллас Смайт, Колин Спаркс, Дая Тюссу және Джереми Тунсталл.

Тұжырымдаманың тарихы

Медиа империализмі ұғымы 1970 жылдары саяси лидерлер, медиа өндірушілер және постколониалды елдердің азаматтарының бір бөлігі Батыс және американдық медиа конгломераттарының жаһандық коммуникация және медиа жүйесінің көп бөлігін иеленуі мен бақылауына сын айта бастаған кезде пайда болды. Постколониалды елдердің өкілдері ЮНЕСКО-да ескі және жаңа империялық елдердің (мысалы, Ұлыбритания мен АҚШ) тұрақты және кеңейіп келе жатқан жаһандық коммуникация және медиа күштеріне қарсы тұру және оларды теңестіру мақсатымен Жаңа әлемдік ақпараттық және коммуникациялық тәртіпті (NWICO) ұсынды. "Көп дауыс, бір әлем" атты МакБрайд есебінің қолдауымен, Үндістан, Индонезия және Египет сияқты елдер ірі Батыс және американдық медиа корпорацияларының постколониалды елдердің дамып келе жатқан коммуникация және медиа жүйелеріне қол жеткізуі шектеулі болуы керек деп мәлімдеді. Олар ұлттық мәдени және коммуникациялық егемендіктің олардың жалпы ұлттық егемендігі мен экономикалық және әлеуметтік даму жобаларының ажырамас бөлігі екенін айтты. Батыстық және американдық медиа корпорациялары (және олардың өнімдері) постколониалды елдердегі ұлттық даму процесін тиімсіз медиа үлгілерін, бизнес-практикаларды және мазмұнды қалыптастыру арқылы бұзуы немесе құлатуы мүмкін деген болжам болды. Постколониалды елдердің медиа империализміне қарсы наразылығына және NWICO ұсынысына жауап ретінде АҚШ және Ұлыбритания ЮНЕСКО-дан шықты.

Оливер Бойд-Барретт

1977 жылы Оливер Бойд Барретт медиа империализмін әртүрлі елдер мен олардың медиа жүйелері арасындағы теңсіз және асимметриялық билік қатынасы ретінде сипаттады. Бойд Барретт медиа империализмін "кез келген елдің медиасының меншігі, құрылымы, таралуы немесе мазмұны кез келген басқа елдің немесе елдердің медиа мүдделерінен жеке немесе бірлесіп айтарлықтай қысымға ұшырап, әсер еткен елдің тарапынан пропорционалды ықпалмен өтімді жауап алмаса" деп анықтады. 1970 жылдардың соңынан 2020 жылға дейін Бойд Барретт медиа империализміндегі үзділіктілік пен өзгерістер туралы көптеген кітаптар мен жинақтарды жазды және редакциялады.

Том МакФайл

1987 жылы Том Макфейл мәдени империализмді «электрондық колониализм» деп, немесе коммуникациялық жабдықтарды, шетелде жасалған бағдарламалық қамтамасты, инженерлерді, техниктерді және осыған байланысты ақпараттық протоколдарды импорттау арқылы орнатылған тәуелділік қатынасы ретінде анықтады. Бұл импорт шетелдік нормалар, құндылықтар мен күтулер жиынтыбын қалыптастырады, олар түрлі деңгейде отандық мәдениеттер мен әлеуметтендіру процестерін өзгертуі мүмкін.

Пол Сиу-Нам

1988 жылы Пол Сиу Нам Ли «коммуникациялық империализм – бір елдің бұқаралық ақпарат құралдарының аппараттық және бағдарламалық қамтамасы, сондай-ақ басқа да маңызды коммуникация түрлерінің меншігі мен бақылауының тағы бір елдің үстемдігіне толығымен немесе жартылай бағынуы, бұл жергілікті құндылықтарға, нормаларға және мәдениетке зиян келтіретін процесс» деп сипаттады.

Джон Даунинг пен Аннабель Среберни-Мохаммади

1995 жылы Джон Даунинг пен Аннабель Среберный Мохаммади былай деді: "Империализм – бір елдің күштірек елдің басып алуы және оны бақылауы. Мәдени империализм – экономикалық қанау мен әскери күштен асып түсетін процестің көріністері. Колониализм тарихында (яғни, колония үкіметі шетелдіктер тарапынан тікелей басқарылатын империализм түрі), көптеген үшінші әлем елдерінің білім беру және бұқаралық ақпарат құралдары жүйелері Ұлыбритания, Франция немесе АҚШ-тағы жүйелердің үлгісімен құрылды және олардың құндылықтарын таратуға бағытталды. Батыс жарнамасы, архитектура және сән үлгілері де одан әрі кеңінен тарады. Көріне бермейтін, бірақ күшті әсер ететін түрде, батыс мәдениеті үшінші әлем мәдениетінен жоғары екендігі жиі ұсынылды. Мәселен, халықаралық коммуникация және медиа зерттеушілердің барлығы мәдени империализмді әлемдік жүйенің үстем империялық елдері қолда бар және жаңа коммуникация құралдары мен бұқаралық ақпарат құралдары арқылы іске асыратынын, және бұл процестің салдарынан көптеген елдерге зиян келтірілетініне келіседі."

Таннерлік айналар

2016 жылы Таннер Миррлиз АҚШ-тың ұлттық қауіпсіздік мекемесінің АҚШ-та орналасқан, бірақ жаһандық масштабта жұмыс істейтін медиа корпорацияларымен әріптестікке түсуі арқылы медиа империализмін тарихи тұрғысынан зерттеп, қайта қарастырды. Бұл зерттеуде АҚШ-тың медиа және мәдени құндылықтарын тарату арқылы Американың сыртқы саясатына қолдау білдіруге бағытталған трансұлттық келісімді ұйымдастыру жолдары қарастырылған. Герберт И. Шиллердің коммуникациялар саясаты мен экономикасы жөніндегі зерттеулеріне сүйене отырып, Миррлиз АҚШ үкіметі мен медиа корпорациялары әлемдік аренада әртүрлі мақсаттарды көздесе де (біріншісі – ұлттық қауіпсіздік, екіншісі – пайда табу), олар империяны дәріптейтін медиа және танымал мәдени өнімдерді бірлесіп өндіруге және жаһандық таралымға қолдау көрсету үшін жиі ынтымақтасады деп санайды. Миррлиз медиа империализмінің төрт өлшеміне назар аударады: "Цифрлық платформалар, империализм және саяси мәдениет" кітабында Цзин "платформалық империализмді" Батыс, ең алдымен АҚШ пен көптеген дамып келе жатқан елдер арасындағы өзара тәуелділіктің теңсіз қатынасы ретінде түсіндіреді. АҚШ пен қалған әлем арасындағы осы теңсіз платформалық қарым-қатынас, бір жағынан, тең емес технологиялық алмасулармен және демек капитал ағынымен сипатталады, ал екінші жағынан, АҚШ-та орналасқан платформалардың технологиялық және символдық басымдығын көрсетеді, бұл көптеген адамдар мен елдерге зор әсер етеді.

Медиа империализм теориясының сын-тегесі

Медиа империализмі "теориясын" сынаушылар 1980 жылдардың басынан бері кездеседі. Көбінесе медиа империализмі теориясын сынаушылар медиа империализмінің бар екенін жоққа шығарады немесе оны мойынұстамайды, немесе медиа империализмі теориясымен байланысты ғалымдар жасаған бір немесе бірнеше мәлімдемелер мен талаптарды мета-сынға алады. Таннер Миррлиздің "Жаһандық ойын-сауық медиасы: Мәдени империализм мен мәдени жаһандану арасында" еңбегінде айтылғандай, медиа империализмі теориясын сынаушылар медиа империализмі теориясын жоққа шығарғанда немесе оны күрделілендіру немесе қайта қарау үшін сынағанда, келесі бір немесе бірнеше тұжырымдарды келтіруге бейім: 1. АҚШ империалистік держава емес, демек медиа империализмі жоқ; 2. Қытай мен Үндістан сияқты постколониялық елдерде ірі және халықаралық медиа корпорациялары орналасқан; постколониялық елдердің АҚШ-қа негізделген медиа империализмінің құрбаны деген пікір 21 ғасырда тым қарапайым және маңызсыз; 3. АҚШ пен басқа елдер арасындағы медиа және мәдени сауда қатынастары тепе-тең болмауы мүмкін, бірақ АҚШ-тан медиа және мәдени тауарлардың бір бағытты ғана емес, көп бағытты ағыны бар: АҚШ әлемге көптеген медиа экспорттайтынымен, сонымен қатар әлемнен медиа импорттайды, бұл медиа тауарларының екі немесе көп бағытты ағынын көрсетеді; 4. Әлемдегі тұтынушылар АҚШ медиасы мен мәдени өнімдерін көруге, тыңдауға және оқуға міндетті емес; олар "шетелдік" тауарларды "отандық" немесе ұлттық өнімдердің орнына таңдап алуға болады; 5. АҚШ медиасы мен мәдени өнімдерінің мәтіндері әлемге бір өлшемді американдық империалистік идеологияны жеткізбейді; олар Американың әртүрлі, кейде жағымсыз жақтарын көрсететін көптеген баламалы тұжырымдамаларды ұсынады; 6. АҚШ медиасы мен мәдени өнімдеріне қатысты жергілікті және ұлттық қабылдау контексі күрделі, өйткені тұтынушылар АҚШ медиасын әртүрлі интерпретациялайды және кейде оны өздерінің жергілікті және ұлттық мәдени ортасына бейімдейді; 7. АҚШ медиа империализмінен зардап шеккен деп есептелетін елдердің саяси және бизнес элиталары осы тұжырымды саяси мақсаттар үшін пайдалануы мүмкін: ұлттық пропаганда режимін сақтау үшін қажетсіз немесе көтеріліс тудыруы мүмкін идеяларды цензуралау, халықаралық бәсекеден жаңа немесе орнықты ұлттық медиа корпорацияларын қорғау және ең әуелі ішкі, содан кейін шетелде ұлттық медиа олигархиясының өсуін ынталандыру.

Америка Құрама Штаттары

Медиа империализмі туралы зерттеулердің көпшілігі 1970 жылдардан бері АҚШ-тың маңыздылығына назар аударды және оны әлемдегі ең ірі медиа империалисті деп атады. Әсіресе жаңалықтар мен ойын-сауық саласында американдық теледидар халықаралық аренада күшті беделге ие. CNN сияқты американдық жаңалықтар арналарының көбінде ірі халықаралық штат бар, және көптеген елдер үшін арнайы аймақтық бағдарламалар шығарылады. Голливудтың ірі студиялары мен дистрибьюторлары түсірген фильмдер әлемдік аренада кең танымал. Мысалы, Голливуд – жоғары сапалы және халықаралық деңгейде көрсетілетін фильмдердің ірі өндірушісі. Голливуд американдық емес кино өндірушілерді, көрсетушілерді және көрермендерді өз ықпалына енгізу үшін төрт капиталистік стратегияға сүйенеді: меншік, бағынышты қызметтер көрсететін трансшекаралық өндірістер, көрсетушілермен контент лицензиялау келісімдері және бүкіл әлемді аралап шығатын блокбастерлер. Голливудтың үстемдігі абсолютті емес, себебі басқа елдердің де өз киноиндустриялары бар: мысалы, «Болливуд» – Үндістанның хинди тіліндегі киноиндустриясын сипаттайды, ол үлкен және дамыған. Бұл термин саяси империализммен байланысты, онда ірі мемлекет кіші мемлекеттерден империя құрады. Дегенмен, медиа империализмін консенсустық наратив құрудың бір жолы ретінде қарастырғанда, оны позитивті деп санауға болады. Консенсустық наратив – «бізге ортақ тәжірибелер сыйлайтын өнімдердің» нәтижесі. Ортақ тәжірибелерге ие болу коммуникация мен қарым-қатынастарды дамытуға мүмкіндік береді. Алайда, мәдени алмасу теңгерімсіз немесе өзара болмаған жағдайда бұл мәселеге айналуы мүмкін. Америка мәдениеті басқа елдерге таратылуда, бірақ басқа мәдениеттер керісінше қабылдамайды.