Кіріспе
Партиялықтардың өз мүдделеріне қалаулы бейне жасау тәсілдері.
Бұқаралық ақпарат құралдарын манипуляциялау – бұл актерлердің таратудың ерекшеліктерін, яғни бұқаралық коммуникацияларды немесе цифрлық медиа платформаларды өз мүдделері мен жоспарларын ілгерілету үшін, адастыру, қате ақпарат тарату немесе наратив құру мақсатымен пайдаланатын ұйымдастырылған кампанияларды білдіреді. Іс жүзінде, бұқаралық ақпарат құралдарымен манипуляциялау тактикасына логикалық қателіктер, дезинформация және пропаганда сияқты алдамшы мазмұнмен қатар риторикалық стратегияларды қолдану кіреді. Бұл тәсілдерде ақпаратты немесе көзқарастарды ығыстыру, басқа адамдарды немесе топтарды белгілі бір аргументтерді тыңдаудан тоқтатуға мәжбүрлеу, немесе назарды басқа жаққа бұру арқылы жасыру да қарастырылады. "Пропаганда: Адамдардың көзқарасының қалыптасуы" еңбегінде Жак Элюль қоғамдық пікірдің бұқаралық ақпарат құралдары арқылы ғана өзін білдіре алатынын жазды – оларсыз пропаганда болуы мүмкін емес. Бұл қарым-қатынастар, пропаганда, маркетинг және т.б. салаларында қолданылады. Әр контексттің мақсаты әртүрлі болғанымен, жалпы тәсілдер көбінесе ұқсас келеді. Төменде көрсетілгендей, бұқаралық ақпарат құралдарының көптеген қазіргі заманғы манипуляциялық әдістері – бұл жұртшылықтың назарының шектеулі екендігіне негізделген алаңдатудың түрлері.
Белсенділік
Активизм – тікелей, белсенді әрекеттерге, әсіресе даулы мәселелерде бір жақты қолдауға немесе қарсылық көрсетуге баса назар аударатын практика немесе ілім. Бұл – қоғамдық пікірді өзгертуге немесе әсер етуге бағытталған қозғалысты бастаудың өзі. Оны көбінесе ықпалды тұлғалар бастаса да, ірі топтармен бірлесіп әлеуметтік қозғалыстар арқылы жүзеге асырылады. Мұндай әлеуметтік қозғалыстар митингілер, ереуілдер, көше шерулері және тіпті әлеуметтік желілердегі пікір білдіру арқылы да жүргізілуі мүмкін.
Жарнама
Жарнама – белгілі бір аудиторияны тауар немесе қызметті сатып алуға ықпалдауға бағытталған насихаттаудың бір түрі. Маркетингтің ең алғашқы түрлерінің бірі ретінде, ол мақсатты нарықты белгілі бір тауарды сатып алуға, сатуға немесе нақты бір әрекет жасауға көндіруді мақсат етеді. Мұндай іс-әрекеттерді көбінесе өнімдерін телеарналардағы жарнамалық үзілістерде, веб-сайттар мен мобильді қосымшалардағы баннерлер арқылы көрсету үшін бұқаралық ақпарат құралдарына төлем жасау арқылы өнімдерін сатуға ниеттенген кәсіпорындар қолданады. Бұл жарнаманы тек бизнес емес, сонымен қатар түрлі топтар да жасай алады. Коммерциялық емес жарнама берушілер – белгілі бір мәселеге назар аудару немесе нақты идеяларды тарату мақсатымен жарнамаға қаржы жұмсайтындар. Мұндай топтардың ішінде мүдделілік танытушы топтар, саяси партиялар, мемлекеттік ұйымдар және діни қозғалыстар бар. Осы ұйымдардың көпшілігі өнімдер мен қызметтерді сатудың орнына, хабар таратуға немесе қоғамдық пікірді өзгертуге ұмтылады. Жарнаманы әлеуметтік желілерде ғана емес, сонымен қатар билбордтарда, газеттерде, журналдарда және тіпті ауызша тарату арқылы да кездестіруге болады.
Қалпына келтіру
Алдау – адамдарды жаңылыстыру немесе алаяқтыққа салу мақсатымен жасалған іс. Көрер көзге әсерлі, бірақ жалған әрекеттер, ғылыми алаяқтық, жалған бомба туралы ескертулер және бизнес алаяқтықтары – бұл алдаудың мысалдары.
Насихаттау
Пропаганда – бұл бір пікірдің ғана жағын ұсыну арқылы белгілі бір мақсатқа немесе ұстанымға қатысты қоғамның көзқарасына әсер етуге бағытталған байланыс түрі. Пропаганда көбінесе үкіметтер тарапынан жасалады, бірақ басқа күшті ұйымдар жасаған бұқаралық ақпарат құралдарының кейбір түрлері де пропаганда болып саналады. Ақпаратты бейтарап түрде ұсынудан айырмасы, пропаганданың ең қарапайым мағынасы – ақпаратты көбінесе аудиторияға әсер ету үшін беру. Пропаганда әдетте аудиторияның көзқарасында қалыптастырылған нәтижеге жету үшін түрлі БАҚ арқылы қайталанады және таратылады. Пропаганда термині ең манипулятивті және ұлтшылдық мысалдармен байланысты болғандықтан, теріс мағынаға ие болғанмен (мысалы, Холокосты ақтау үшін қолданылған нацистік пропаганда), бастапқы мағынасында ол бейтарап болатын және қоғамдық денсаулық сақтау туралы ұсынымдар, азаматтарды санаққа немесе сайлауға қатысуға шақыратын хабарламалар, немесе адамдарды қылмыстарды полицияға хабарлауға үндеу сияқты зиянсыз немесе қауіпсіз мақсаттарда да қолданылуы мүмкін. Пропаганда адамдардың естіп, сенетін қоғамдық нормалар мен мифтерді пайдаланады. Адамдар қарапайым идеяларға оңай жауап береді, түсінеді және есте сақтайды, сондықтан осы қағидалар адамдардың сенімдеріне, көзқарастарына және құндылықтарына әсер ету үшін қолданылады.
Психологиялық соғыс
Психологиялық соғыс кейде үгітпен бірдей деп есептеледі. Басты айырмашылық – үгіт көбінесе бір ел ішінде жүреді, ал психологиялық соғыс әдетте елдер арасында, көбінесе соғыс немесе суық соғыс кезінде болады. Мақсатты аудиторияның құндылықтарына, сенімдеріне, сезімдеріне, ықпал етуге, ойлау қабілетіне немесе мінез-құлқына әсер ету үшін түрлі тәсілдер қолданылады. Мақсатты топтар – үкіметтер, ұйымдар, топтар және жеке адамдар болуы мүмкін. Бұл тактика тарих бойында көптеген соғыстарда қолданылған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Батыс Одағы Кеңес Одағы АҚШ пен Англияға үгіт парақшалары тастайды деп күткен. Иракпен болған қақтығыс кезінде американдық және британдық әскерлер халыққа қалай бағыну керектігін түсіндіретін көптеген парақшалар таратты. Корея соғысында екі тарап та майданнан дауыс беру құралдарын пайдаланды. 2009 жылы Газа секторындағы соғыс кезінде Израиль азаматтары ұялы телефондарына ракета шабуылы туралы қорқыту хабарламалары келді. Палестина халқына телефон арқылы қоңырау шалып, оларға ракеталармен шабуыл жасайтындары туралы ескертті. Аталған телефон қоңыраулары мен парақшалардағы ақпарат әрқашан шындыққа сай болмады.
Қоғаммен байланыс
Қоғаммен байланыс (PR) – жеке тұлға немесе ұйым мен қоғам арасындағы ақпарат ағынын басқару. Қоғаммен байланысқа ұйым немесе жеке тұлғаның тікелей төлемсіз, қоғамдық қызығушылық тудыратын тақырыптар мен жаңалықтар арқылы аудитория назарына ілігуі кіруі мүмкін. PR көбінесе мамандандырылған мамандар немесе фирмалар тарапынан, бұрыннан танымал тұлғалардың немесе ұйымдардың өтініші бойынша, олардың қоғамдық имиджін басқару мақсатында жасалады.
Астротурфинг
Астротурфинг – белгілі бір мақсатқа, тұлғаға немесе пікірге қолдау көрсетілгендей сезім тудыруға бағытталған әдейі әрекет. Бұл көбінесе интернетте кездеседі, бірақ саяси сайлау кезеңдерінде газеттерде де орын алған. Корпорациялар мен саяси партиялар халықты адастыру үшін, нақты емес нәрсені шындық деп қабылдауға мәжбүрлеу үшін халықтық қозғалыстарды құрметтеуге тырысады.
Қалқыма
Кликбейт – онлайн жаңалықтардың сенсациялық немесе кейде толығымен жалған тақырыптарын білдіреді. Ол адамдардың табиғи қызығушылығын пайдаланып, оларды сілтемеге түртуге бағытталған. Кей жағдайларда кликбейт тек кіріс табу үшін қолданылады, көбірек сілтемеге түсу жарнама берушілермен көбірек ақша табуға мүмкіндік береді. Бірақ мұндай тақырыптар мен мақалалар әлеуметтік желілерде белгілі бір топтың пікірін қалыптастыру үшін де пайдаланылуы мүмкін. Олар нақты топтардың алдын ала қалыптасқан көзқарастарына сәйкес жасалып, нәтижесінде ақпараттық көпіршіктерде таратылады.
Пропаганданы заңсыз жолмен сату
Пропагандалық тазалау – бұл күмәнді тегі немесе дұрыстығы жоқ хабарды жариялау үшін сенімсіз немесе аз танымал платформаны пайдалану әдісі, мақсаты – сол хабар туралы хабарлау, хабардың өзі емес. Бұл тәсіл, екінші деңгейлі, беделді БАҚ-ты хабар жалған болған жағдайда түзету жасаудан қорғайды. Әдетте, екіншілік хабарламаларда бастапқы хабарламаның тексерілмей немесе өздері хабарлама жасамай, хабарлап жатқандығы туралы айтылады.
Іздеу жүйесі маркетинг
Іздеу жүйесіндегі маркетинг веб-сайттары іздеу жүйесі нәтижелерінде көрінуді арттыру үшін нарықтық зерттеулерді, бұрынғы іздеулерді және басқа да дереккөздерді пайдаланады. Бұл оларға іздеу нәтижелерін қалаған бағытта басқаруға және осылайша іздеушілерге әсер етуге мүмкіндік береді. Бизнес өз веб-сайттарына клиенттерді тарту және кіріс табу үшін баннерлік жарнамалар, іздеу жүйесін оңтайландыру және кликке төлеу маркетингі сияқты көптеген тактикаларды қолданады. Олардың әрқайсысы әртүрлі мақсатқа қызмет етеді және әртүрлі пайдаланушыларға тартымды әртүрлі құралдарды қолданады. Баннерлік жарнамалар сайттарда пайда болып, кейін басқа ұқсас сайттарға бағыттайды. Іздеу жүйесін оңтайландыру – басқа ұқсас беттерге қарағанда сенімдірек немесе тиімдірек көріну үшін бетті өзгерту. Кликтік төлемақы белгілі бір сөздерді ерекшелендіреді, себебі оларды жарнама берушілер сатып алып, содан кейін сол сөз туралы ақпаратты қамтитын немесе сол сөзбен байланысты өнімді сататын бетке бағыттайды. Интернетті пайдаланушылар нақты жарнамалық кампанияны көре бермей, осы типтегі жарнамаларға осал болады.
Үлкен оқиғалардың алаңдаушылығы
"Тұтқыр экран" деп белгілі бұл тәсіл, жұртшылықтың назарын үгітшіге тиімді тақырыпқа аударудан тұрады. Бұл медиа манипуляциясының түрі халық мәдениетінде жиі кездеседі. Мысалдардың кейбіреулері:
1997 жылғы "Итті шауып таста" фильмі, онда халыққа маңызды мәселеден алдап, тек тартымдылығымен ерекшеленетін басқа бір мәселе ұсынылады. АҚШ-тың "Карточкалар үйі" телесериалында басты кейіпкер Фрэнк Андервуд ақпарат құралдарының қарсаңында қалғанда, көрермендерге былай дейді: "Арыстанның қуысынан немесе қасқырлардың тобынан. Сен жаңа ет болсаң, оларды өлтіріп, одан да жаңа нәрсе лақтыр". Саясаткерлер телеарналар мен басқа да ақпарат құралдары арқылы "көзге жақын" мәселелерді көрсету арқылы халықтың назарын аударады. Кейде бұл саясаткердің реалити-шоуы сияқты қарапайым болуы мүмкін, мысалы, Сара Пэйлиннің 2009 жылы TLC арнасында қысқа ғана уақытқа көрсетілген шоуы.
Салам адам қателігі
Бейресми қателік. "Құрамындағы адам" (Straw man) дегені – қарсыластың аргументін жоққа шығарғандай болып, бірақ шындығында басқа мәселеге шабуыл жасау. Бұл қателік тиімді болу үшін, нақты жоққа шығарылған мәселе мен жоққа шығарылуы керек болған мәселе ұқсас болуы керек.
Күнәнің құрбаны ретінде алаңдату
Бұл – "құрамындағы қате пікір" және "ad hominem" аргументтерінің үйлесімі. Ол көбінесе біреуді кінәлау үшін, екінші біреудің кінәсіз екенін дәлелдеу мақсатымен қолданылады.
Фотосуретті өңдеу
Көрнекі бұқаралық ақпарат құралдарын фотоманипуляция арқылы өзгертуге болады, бұл көбінесе "фотошоп" деп аталады. Бұл өнімді, адамды немесе идеяны көбірек ұнатуына себеп болуы мүмкін. Мұндай өзгерістер өнімнің назар аударарлық белгілі бір ерекшеліктерін көрсету және фотосуретті үлкейту сияқты өңдеу құралдарын қолдану арқылы, халықтың назарын аудару және оларды ықпал ету мақсатымен жасалады.
Видеомен жұмыс істеу
Видео манипуляциясы – бұл цифрлық бейнелерге бағытталған, медиа манипуляциясының жаңа түрі. Ол дәстүрлі бейне өңдеу және бейне монтаждау техникаларын, сондай-ақ жасанды интеллекттен бетті тану сияқты қосымша әдістерді қолданады. Типик видео манипуляциясында нысананың бет пішіні, дене қозғалысы және дауысы көшіріліп, нысананың жасалған жазбасын құруға мүмкіндік береді. Бұл әдістердің қолданылу саласы оқулық бейнелерден бастап, (жаппай) манипуляция мен пропагандаға бағытталған бейнелерге дейін жетеді, бұл фотоманипуляцияның көп жылдар бойы қолданылып келе жатқан мүмкіндіктерінің тікелей жалғасы. Компьютерлік жасалған бұл бұрмаланған ақпарат жалған жаңалықтардың таралуына әсер етті және бұл технология саяси науқандар кезінде қолданылған жағдайлар болды.
Құқықтық тәртіпті сақтау саласындағы мамандар
Құқықтық тәртіпті сақтау жөніндегі маман – бұқаралық ақпарат құралдарына ықпал етудің жолдарын қолданатын және оларды жетілдіретін сарапшы. Бұл ықпал ету жолдары жалпыға ортақ болғанымен, олардың мақсаттары саяси, экономикалық, тіпті жеке мүдделерге байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Сондықтан, «құқықтық тәртіпті сақтау жөніндегі маман» деген атау үгітшілер, маркетологтар, сауалнама жүргізушілер, сатушылар және саяси жақтаушылар сияқты әртүрлі топтарға қолданылады.