Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Рим экономикасының маңызды секторы
Major sector of the Roman economy
Рим саудасы, Республиканың соңғы буындары мен империялық кезеңнің көп бөлігінде Рим экономикасының маңызды секторы болды. Тарихнама мен халық мәдениетіндегі сән мен үрдістер, латын тілінің жалпыға ортақ тіл ретіндегі орны мен рим легиондарының ерліктеріне басымдық беріп, империяның экономикалық негізін жиі назардан тыс қалдырды. Тіл мен легиондар сауда арқылы қолдауға ие болды және оның негізгі тірегінің бір бөлігін құрады. Римдіктер – саудагерлер еді және олардың империясының ұзақ өмір сүруіне олардың сауда-саттықтары себеп болды. Теория бойынша, Рим сенатының мүшелері мен олардың ұлдары саудамен айналысқанда шектеулерге тап болды, бірақ жоғары сыныптық құндылықтарына қарамастан, әскери істер мен демалысқа баса назар аударған атты әскер тобының мүшелері кәсіппен айналысты. Базарларда дүкендер мен сауда орындарын қарапайым халық пен бостандық алғандар иеленді, ал көптеген құлдар ауыр жұмыстың көп бөлігін атқарды. Құлдардың өзі де сауда-саттық нысаны болды. Классикалық Грециямен салыстырғанда олардың қоғамдағы үлесі жоғары болғандықтан, қашқандардың жағдайын, құл соғыстарын және ұсақ көтерілістерді ескеретін болсақ, олар рим саудасына ерекше ерекшелік берді. Рим саудасының күрделі, торапты және кең ауқымды есептеулері есеп тақталары мен римдік абакус арқылы жүргізілді. Рим сандарын пайдаланған абакус рим валютасын санауға және рим өлшемдерін есептеуге өте ыңғайлы болды.
Roman commerce was a major sector of the Roman economy during the later generations of the Republic and throughout most of the imperial period. Fashions and trends in historiography and in popular culture have tended to neglect the economic basis of the empire in favor of the lingua franca of Latin and the exploits of the Roman legions. The language and the legions were supported by trade and were part of its backbone. The Romans were businessmen, and the longevity of their empire was caused by their commercial trade. Whereas in theory members of the Roman Senate and their sons were restricted when engaging in trade, the members of the equestrian order were involved in businesses despite their upper class values, which laid the emphasis on military pursuits and leisure activities. Plebeians and freedmen held shop or manned stalls at markets, and vast numbers of slaves did most of the hard work. The slaves were themselves also the subject of commercial transactions. Probably because of their high proportion in society compared to that in Classical Greece, the reality of runaways, and the Servile Wars and minor uprisings, they gave a distinct flavor to Roman commerce. The intricate, complex, and extensive accounting of Roman trade was conducted with counting boards and the Roman abacus. The abacus, which used Roman numerals, was ideally suited to the counting of Roman currency and tallying of Roman measures.
Келіссөз жүргізушілер, сатушылар және саудагерлер
Келіссөзшілердің бір бөлігі банкирлер болған, себебі олар ақшаны пайызбен қарызға берген. Олар сондай-ақ негізгі тауарларды көтерме сатып алып сатқан немесе тауарларды көтерме саудамен өткізген. Аргентарийлер мемлекеттік немесе жеке аукциондарда делдалдық қызмет көрсетіп, жеке тұлғалардың ақша салымдарын сақтап, чектерді (прескрипцияларды) қолма-қол ақшаға айналдырып, ақша ауыстырушылар ретінде жұмыс істеген. Кейбір жағдайларда аргентарийлер келіссөзшілердің бір тобы ретінде қарастырылса, ал кейбіреулерінде – бөлек топ ретінде қарастырылған. Аргентарийлер кейде менсарийлер сияқты, мемлекет тағайындаған мемлекеттік банкирлердің жұмысын істеген. Олар соттарда заңды дәлел ретінде қабылданатын tabulae деп аталатын есеп кітаптарын мұқият жүргізген. Меркаторлар көбінесе плебейлер немесе босатылған құлдар болған. Олар ашық базарларда, жабық дүкендерде, жол бойындағы сауда орындарында тауар сатқан. Олар Рим әскерінің лагерьлеріне жақын жерде де болған, сарбаздарға азық-түлік пен киім сатып, әскери іс-қимылдардан түскен олжаға ақша төлеген. Біздің заманымыздың 3-шы ғасырына жатқан еврей деректерінен Рим Палестинасының экономикасы туралы бірқатар мәліметтер бар. Саяхат саудагерлер (рохель) ауыл тұрғындарына дәмдеуіштер мен хош иіссуларды жеткізген. Бұл Империяның экономикалық игіліктері кем дегенде шаруалардың ең жоғары тобына жеткенін көрсетеді.
The negotiatores were in part bankers because they lent money on interest. They also bought and sold staples in bulk or did commerce in wholesale quantities of goods. The argentarii acted as agents in public or private auctions, kept deposits of money for individuals, cashed cheques (prescriptiones) and served as moneychangers. In some instances the argentarii are considered a subset of the negotiatores and in others as a group apart. The argentarii sometimes did the same kind of work as the mensarii, who were public bankers appointed by the state. They kept strict books, called tabulae, which were treated as legal proof by the courts. The mercatores were usually plebeians or freedmen. They were present in all the open air markets or covered shops, manning stalls or hawking goods by the side of the road. They were also present near Roman military camps during campaigns. They sold food and clothing to the soldiers and paid cash for any booty coming from military activities. There is some information on the economy of Roman Palestine from Jewish sources of around the 3rd century AD. Itinerant pedlars (rochel) took spices and perfumes to the rural population. This suggests that the economic benefits of the Empire did reach, at least, the upper levels of the peasantry.
Коммерциялық инфрақұрылым
Ежелгі Римдегі Forum Cuppedinis – жалпы тауарлар сатылған базар болатын. Кем дегенде төрт ірі базар мал, шарап, балық, шөптер мен көкөністер сияқты нақты тауарларға маманданған, бірақ Рим форумы сауда ағынының көп бөлігін өзіне тартты. Тимгад сияқты жаңа қалалар көлікті және сауда-саттықты жеңілдету үшін тікбұрышты тор жоспары бойынша салынды. Бұл қалалар жақсы жолдармен байланысты. Кеме жүруге қолайлы өзендер кеңінен пайдаланылды және кейбір каналдар қазылды, бірақ олардың ешқайсысы жолдар сияқты айқын археологиялық із қалдырмайды. Сондықтан олар көбінесе бағаланбай қалады. Тыныштықты сақтау сауданың кеңеюіне маңызды фактор болды. Барлық елді мекендер, әсіресе кішілері экономикалық тұрғыдан тиімді жерлерде орналасуы керек еді. Рим империясынан бұрын және кейін, кішкентай елді мекендер үшін төбедегі қорғаныс орындары басымдыққа ие болды, ал пираттық жағалаудағы елді мекендерді ең ірі қалалардан басқалары үшін қауіпті етіп жасады. Бірінші ғасырға қарай Рим империясының провинциялары теңіз жолдары арқылы бір-бірімен үлкен көлемде тауарлар саудаласты. Өндіріс, ауыл шаруашылығы және кен өндірісінде, әсіресе мамандануға бейімділік артты. Кейбір провинциялар нақты тауарлар өндіруге маманданған, мысалы, Египет пен Солтүстік Африкада астық, ал Италия, Испания және Грецияда шарап пен зәйтүн майы. Рим экономикасы туралы біліміміз өте толық емес. Сауда тауарларының көп бөлігі ауыл шаруашылығы өнімдері болғандықтан, әдетте тікелей із қалдырмайды. Бірақ Береницеде қара бұрыш, бадам, жаңғақ, тас қарағай конустары, жаңғақ, кокос, шафран, инжір, жүзім және құрмадан басқа алыс қашықтықтарға сауда жасалғанының сирек кездесетін дәлелдері бар. Шарап, зәйтүн майы және гарум (ферменттелген балық соусы) саудасы амфораларды қалдыру арқылы ерекшеленді. Римге Сириядан кипи – қатты квинт сорпасы немесе мармелад экспортталғаны туралы жалғыз дерек бар.
The Forum Cuppedinis in ancient Rome was a market which offered general goods. At least four other large markets specialized in specific goods such as cattle, wine, fish and herbs and vegetables, but the Roman Forum drew the bulk of the traffic. All new cities, like Timgad, were laid out according to an orthogonal grid plan which facilitated transportation and commerce. These cities were connected by good roads. Navigable rivers were extensively used and some canals were dug, but neither leave such clear archaeological traces as roads. Consequently, they tend to be underestimated. Maintaining peace was a major factor in the expansion of trade. All settlements—especially the smaller ones—could be located in economically rational positions. Before and after the Roman Empire, hilltop defensive positions were preferred for small settlements and piracy made coastal settlement particularly hazardous for all but the largest cities. By the 1st century, the provinces of the Roman Empire were trading huge volumes of commodities to one another via sea routes. There was an increasing tendency for specialization, particularly in manufacturing, agriculture and mining. Some provinces specialized in producing certain types of goods, such as grain in Egypt and North Africa and wine and olive oil in Italy, Hispania, and Greece. Knowledge of the Roman economy is extremely patchy. The vast bulk of traded goods, being agricultural, normally leave no direct remains. Very exceptionally, as at Berenice, there is evidence of long distance trade in black pepper, almonds, hazelnuts, stone pine cones, walnuts, coconuts, apricots and peaches besides the more expected figs, raisins and dates. The wine, olive oil and garum (fermented fish sauce) trades were exceptional in leaving amphorae behind. There is a single reference of the Syrian export of kipi stiff quince jam or marmalade to Rome.
Құрлықтағы бағыттар
Рим республикасы құрылғанға дейін Рим патшалығы Тибр өзенін пайдаланып, тұрақты сауда-саттықпен айналысқан. Пуника соғыстары Жерорта теңізіндегі сауданың мәнін түбегейлі өзгертуге дейін, Республика Карфагенмен маңызды сауда қарым-қатынастарын жүзеге асырды. Бәсекелес қаламен қарапайым бөлшек саудадан өзге, бірнеше саудалық және саяси келісімдер жасалды. Рим империясы Қытаймен (парфян және басқа делдалдар арқылы) Жібек жолы арқылы сауда жасады.
Even before the Roman Republic, the Roman Kingdom was engaged in regular commerce using the river Tiber. Before the Punic Wars completely changed the nature of commerce in the Mediterranean, the Republic had important commercial exchanges with Carthage. It entered into several commercial and political agreements with its rival city in addition to engaging in simple retail trading. The Roman Empire traded with the Chinese (via Parthian and other intermediaries) over the Silk Road.
Теңіз жолдары
Теңіз археологиясы және ежелгі дәуірдегі қолжазбалар Римнің үлкен сауда флоты болғанын көрсетеді. Осы саудадан қалған ең маңызды іздер – Чивитавеккия, Остия, Портус, Лептис Магна және Кесария Маритима сияқты порттардағы порттардың, жартастардың, қоймалардың және шамдардың инфрақұрылымдық қалдықтары. Римнің өзінде Монте-Тестаччо осы сауданың масштабына куәлік етеді. Римдік сауда кемелері, римдіктердің басқа да технологиялары сияқты, бұрынғы ғасырлардағы грек кемелерінен айтарлықтай артықшылыққа ие болған жоқ, бірақ корпустың қорғаны үшін қорғасынмен қапталуы көбірек таралған сияқты. Римдіктер дөңгелек корпусты желкенді кемелерді пайдаланған. Бірнеше ғасыр бойы Жерорта теңізіндегі үздіксіз "полициялық" күзет Рим саудасының табысына үлкен үлес қосты, себебі Рим жолдары көбінесе аяқтарға немесе есек аяқтарына арналған, дөңгелекті көлікке емес, және ұзақ қашықтыққа тауарларды тиімді тасымалдауға жарамды болмады. Егер римдік флотта либурна галереялары мен триремалары болмағанда, римдік кемелер қарақшылардың жеңіл олжасына айналар еді. Астық және құрылыс материалдары сияқты көлемді, төмен құнды тауарлар теңіз арқылы ғана тасымалданды, себебі теңіз тасымалы құрлықтағыдан алпыс есе арзан болды. Нан жасауға арналған астық және кітап шығаруға арналған папирус рулондары Птолемей Египтінен Италияға үздіксіз әкелінді. Үнді мұхитындағы сауда біздің заманымыздың 1-2 ғасырларында гүлденді. Теңізшілер мұссонды пайдаланып, Рим Египтінің Қызыл теңіз жағалауындағы Береника, Лейкос Лимен және Миос Хормос порттарынан Малабар жағалауындағы Музирис және Нелькинда порттарына мұхитты кесіп өтті. Оңтүстік Үндістандағы негізгі сауда серіктестері – Пандия, Чола және Чера династиялары болды. Үндістанда көптеген римдік артефакттар табылды, мысалы, Пудучерридегі Арикамеду археологиялық қазбаларында. Үнді мұхиты маңындағы порттар мен сауда тауарларының егжей-тегжейлі сипаттамаларын гректің "Эритрея теңізінің айналысы" еңбегінде табуға болады (Индо-Рим саудасы туралы мақаланы қараңыз).
Maritime archeology and ancient manuscripts from classical antiquity show evidence of vast Roman commercial fleets. The most substantial remains from this commerce are the infrastructure remains of harbors, moles, warehouses and lighthouses at ports such as Civitavecchia, Ostia, Portus, Leptis Magna and Caesarea Maritima. At Rome itself, Monte Testaccio is a tribute to the scale of this commerce. As with most Roman technology, the Roman seagoing commercial ships had no significant advances over Greek ships of the previous centuries, though the lead sheeting of hulls for protection seems to have been more common. The Romans used round hulled sailing ships. Continuous Mediterranean "police" protection over several centuries was one of the main factors of success of Roman commerce, given that Roman roads were designed more for feet or hooves – with most land trade moving by pack mule – than for wheels, and could not support the economical transport of goods over long distances. The Roman ships used would have been easy prey for pirates had it not been for the fleets of liburna galleys and triremes of the Roman navy. Bulky, low value commodities, like grain and construction materials, were traded only by sea routes, since the cost of sea transportation was sixty times lower than land. Staple goods and commodities like cereals for making bread and papyrus scrolls for book production were imported from Ptolemaic Egypt to Italy in a continuous fashion. The trade over the Indian Ocean blossomed in the 1st and 2nd century AD. The sailors made use of the monsoon to cross the ocean from the ports of Berenice, Leukos Limen and Myos Hormos on the Red Sea coast of Roman Egypt to the ports of Muziris and Nelkynda in the Malabar Coast. The main trading partners in southern India were the Tamil dynasties of the Pandyas, Cholas and Cheras. Many Roman artifacts have been found in India; for example, at the archaeological site of Arikamedu, in Puducherry. Meticulous descriptions of the ports and items of trade around the Indian Ocean can be found in the Greek work Periplus of the Erythraean Sea (see article on Indo Roman trade).
Стандартты салмақтар мен өлшемдер
Римдегі Капитолий төбесіндегі Юпитер ғибадатханасында стандартты амфора – амфора капитолина сақталды, осы амфораны үлгі ретінде пайдаланып, басқаларын осымен салыстыратын. Римдік өлшеу жүйесі грек жүйесіне негізделген, оған египеттік ықпал да болды. Оның көп бөлігі салмақ өлшемдеріне байланысты еді. Римдік өлшем бірліктері дәл әрі жақсы құжатталған. Қашықтықтар өлшеніп, үкіметтік өкілдер оларды тасқа жүйелі түрде жазып отырды. Шамамен 200 жылға дейін салыстырмалы түрде стандартты, тұрақты және жеткілікті ақша айналымы сауданы дамытуға үлкен көмек қосты. (Осы кезеңде Египеттің өз валютасы болды, сондай-ақ кейбір провинциялық қалалар да өз монеталарын шығарды.)
A standard amphora, the amphora capitolina, was kept in the temple of Jupiter on the Capitoline Hill in Rome, so that others could be compared to it. The Roman system of measurement was built on the Greek system with Egyptian influences. Much of it was based on weight. The Roman units were accurate and well documented. Distances were measured, and systematically inscribed on stone by agents of the government. A fairly standard and fairly stable and abundant currency, at least up to circa 200 AD, did much to facilitate trade. (Egypt had its own currency in this period and some provincial cities also issued their own coins.)
Үндістан мен Қытаймен байланыс
Александр Ұлы Үндістанға дейін жер басып алған, және рим құдайы Бахус та сонда сапар шеккен деген әңгіме бар. Римдіктер үшін Алыс Шығыс, Сахарадан оңтүстік Африка сияқты, құпиялы жер еді.
Alexander the Great had conquered as far as India, and the Roman god Bacchus was also said to have journeyed there. The Far East, like sub Saharan Africa, was a mysterious land to the Romans.
Үндістан
Августтың сапында бір үнділік болды (Плут. Алекс. 69.9), және ол Үндістаннан елшіліктерді қабылдады (Res Gestae, 31); б.з.д. 25 жылы Испанияда кездескен, ал б.з.д. 20 жылы Самоста кездескен. Біздің заманымыздың 1-2 ғасырларында Үнді мұхиты арқылы сауда гүлденді. Теңізшілер муссонды пайдаланып, мұхитты Римдік Мысырдың Қызыл теңіз жағалауындағы Береника, Леулос Лимен және Миос Хормос порттарынан Малабар жағалауындағы Музирис және Нелькинда порттарына дейін кесіп өтті. Оңтүстік Үндістандағы негізгі сауда серіктестері – Пандия, Чола және Чера династиялары болды. Үнді мұхитының бойындағы порттар мен сауда тауарларының егжей-тегжейлі сипаттамаларын гректердің Эритрея теңізінің периплусында табуға болады. Латын мәтіндерінде "үнділер" (Indi) термині барлық азиялықтарды, үнділіктерді және одан да артық халықтарды білдіреді. Үндістаннан әкелінген негізгі тауарлар – бұрыш, кардамон, қызыл гүл (гвоздика), даршын, сандал ағашы және інжу-маржан, рубин, алмаз, изумруд және піл сүйегі сияқты бағалы тастар болды. Ал римдіктер күміс пен алтынмен сауда жасады. Римдік Үндістан саудасының тарихы кезінде Оңтүстік Үндістанда римдік монеталар табылған. Үндістанның сауда орталықтарының бірі болған Арикамеду портынан римдік заттар табылды. Помпоний Мела Каспий теңізінен солтүстікке қарайғы бұғаз арқылы Солтүстік-Шығыс жолының бар екендігін дәлелдеді (ол ежелгі дәуірде әдетте солтүстіктегі Океанға ашық деп есептелген).
There was an Indian in Augustus's retinue (Plut. Alex. 69.9), and he received embassies from India (Res Gestae, 31); one which met him in Spain in 25 BC, and one at Samos in 20 BC. The trade over the Indian Ocean blossomed in the 1st and 2nd century AD. The sailors made use of the monsoon to cross the ocean from the ports of Berenice, Leulos Limen and Myos Hormos on the Red Sea coast of Roman Egypt to the ports of Muziris and Nelkynda in Malabar coast and. The main trading partners in southern India were the Tamil dynasties of the Pandyas, Cholas and Cheras. Meticulous descriptions of the ports and items of trade around the Indian Ocean can be found in the Greek Periplus of the Erythraean Sea. In Latin texts, the term Indians (Indi) designated all Asians, Indian and beyond. The main articles imported from India were spices such as pepper, cardamom, cloves, cinnamon, sandal wood and gems such as pearls, rubies, diamonds, emeralds and ivory. In exchange the Romans traded silver and gold. Hoards of Roman coins have been found in southern India during the history of Roman India trade. Roman objects have been found in India in the seaside port city of Arikamedu, which was one of the trade centers. Pomponius Mela argued for the existence of Northeast Passage through the northward strait out of the Caspian Sea (which in Antiquity was usually thought to be open to Oceanus in the north).
Қытай
Римдік саудагерлердің Оңтүстік-Шығыс Азияда болғанын көрсететін археологиялық деректер бар, оны Птолемей географиясында шамамен картаға түсірген. Онда ол Магнус Синус (яғни Таиланд шығанағы мен Оңтүстік Қытай теңізі) жағалауындағы жерді Синай деп атады. Олардың «Каттигара» порты, Алтын Херсонес (Малай түбегі) ар жағында орналасқан, және Александр есімді грек теңізшісі келген деген әңгіме бар. Бұл порт Вьетнамдағы Оц Эодағы ежелгі елді мекен болуы мүмкін, онда Антонин кезеңінен римдік заттар, мысалы Антонин Пий (138–161) мен Марк Аврелий (161–180) тұсындағы медальондар табылған. Қытайдың «Вейлю» және «Кейінгі Хан кітабында» 166 жылға жазылған оқиға осы қызметке тікелей байланысты сияқты, себебі бұл мәтіндер «Дакин» (яғни Рим империясы) елшілігінің, басшысы «Ан Дун» (қытайша: 安敦; яғни Антонин Пий немесе Марк Аврелий) Жяочжи (яғни солтүстік Вьетнам) провинциясына келгенін және Хан императоры Хуанға құрмет сыйлықтарын ұсынғанын мәлімдейді. Рафе де Креспиньи мен Уорвик Болл бұл адамдардың Марк Аврелий жіберген ресми дипломаттар емес, римдік саудагерлер болғанын айтады (Рим деректерінде осы оқиғаның жазылмауына байланысты). Қытай деректерінде III ғасырдағы және кейінгі Византия империясынан (қытайша: 拂菻; пиньинь: Fú lǐn) келген тағы екі римдік елшілік туралы мәліметтер бар болғанымен, бұл Үндістанда табылған римдік монеталар санымен салыстырғанда аз. Бұл римдіктер Қытай жібегінің көп бөлігін осы аймақтан сатып алғанын көрсетеді. III ғасырға жататын қытай мәтіні «Вейлю» Рим империясының өнімдері мен оған апаратын жолдарды сипаттайды.
There is suggestive archaeological evidence that Roman traders were present in Southeast Asia, which was roughly mapped out by Ptolemy in his Geography where he labelled the land bordering the Magnus Sinus (i. e., the Gulf of Thailand and South China Sea) as the Sinae. Their port city of "Cattigara", lying beyond the Golden Chersonese (Malay Peninsula) where a Greek sailor named Alexander allegedly visited, was quite possibly the ancient settlement at Oc Eo, Vietnam, where Roman artefacts from the Antonine period such as medallions from the reigns of Antoninus Pius (138–161) and Marcus Aurelius (161–180) have been found. An event recorded in the Chinese Weilue and Book of Later Han for the year 166 seems directly connected to this activity, since these texts claim that an embassy from "Daqin" (i. e., the Roman Empire) sent by their ruler "An Dun" (Chinese: 安敦; i. e., either Antoninus Pius or Marcus Aurelius) landed in the southern province of Jiaozhi (i. e., northern Vietnam) and presented tributary gifts to the Chinese ruler Emperor Huan of Han. Rafe de Crespigny and Warwick Ball contend that these were most likely Roman merchants, not official diplomats sent by Marcus Aurelius (given the absence of this event in Roman sources). Despite two other Roman embassies recorded in Chinese sources for the 3rd century and several more by the later Byzantine Empire (Chinese: 拂菻; Pinyin: Fú lǐn), Yet this is also dwarfed by the amount of Roman coins found in India, which would suggest that this was the region where the Romans purchased most of their Chinese silk. From the 3rd century a Chinese text, the Weilüe, describes the products of the Roman Empire and the routes to it.
Сауда және дін
Бастапқыда тек саудагерлер мен астық саудасының құдайы болған Меркурий, кейіннен коммерциялық іс-әрекетпен айналысатындардың бәрінің құдайына айналды. 14 мамыр күні Меркуриалия мерекесінде римдік саудагер Меркурийге тиісті құлшылық ғибадатын орындап, құдайдан өзінен және мүлкінен клиенттері мен жеткізушілеріне жасаған барлық алдауынан туған кінәні жоюын тілейтін.
Mercury, who was originally only the god of the mercatores and the grain trade eventually became the god of all who were involved in commercial activities. On the Mercuralia on May 14, a Roman merchant would do the proper rituals of devotion to Mercury and beseech the god to remove from him and from his belongings the guilt coming from all the cheating he had done to his customers and suppliers.
Элита және саудадағы екі түрлі ойлау
Ливий Lex Claudia (б.з.д. 218 ж.) сенаторлар мен сенаторлардың ұлдарына 300 амфорадан асатын сыйымдылығы бар кемеге ие болуды шектегенін айтса да, олар саудамен айналысып жүргені сөзсіз, себебі Цицерон Верреске шабуыл жасағанда осы заңды атады, бірақ оған қарсы айыптау шараларын қолданбады. Сенаторларға белгілі шектеулерге дейін кемелерді иеленуге және пайдалануға рұқсат етілді. Катон шаруашылықты қайда орналастыруға кеңес бергенде, оны қолжетімді өзенге, жолға немесе портына жақын салуды ұсынды, бұл Ливийдің сенатордың саудадан түскен кез келген пайдасы арсыздық екені туралы мәлімдемесіне қайшы келеді. Сенаторлар көбінесе еркін және құл агенттерді заңдық шектеулерді айналып өту үшін пайдаланып, кіріс көздерін әртараптандырды. Бұл байлыққа ұмтылуды жоққа шығармайды, Плиний римдік адамның адал жолмен үлкен қорға ие болуы керектігін айтады, ал Полибий Карфаген мен Римнің саудадан түскен пайдаға деген көзқарасын салыстырады. Осылайша, элитаның саудадағы рөліне байланысты жағдай шатастыра бастады, өйткені Теренций ірі саудада ешқандай кінә жоқ деп жазады; шын мәнінде, әлемнің түкпір-түкпірінен үлкен көлемде тауар импорттау толыққанды құрметті және заңды, әсіресе егер ол табысты саудагердің жер сатып алуына және римдік ауыл шаруашылығына инвестиция жасауына әкелсе; арсыздық – шағын сауда. Тацит шағын сауданы осыған дейін де қарапайым деп сипаттаған, өйткені ол Семпроний Гракхтың ұсақ-түйек саудаға қатысуын көрсетеді. Катонның өзі саудамен айналысқан, бірақ ол оның тәуекелге толы кәсіп екенін ескерткен, мүмкін, осы себепті сенаторларды саудадан шеттетуге тырысқан, себебі егер олар саудада үлкен зиянға ұшыраса, сенатор болудың қаржылық талаптарынан төмен түсіп қалуы мүмкін, ал жер иелену салыстырмалы түрде қауіпсіз инвестиция болып саналды. Плутарх Катонның саудаға қатысуын егжей-тегжейлі сипаттап, оның ісін жүргізу үшін (Квинтио есімді бостандықтанушы) өкілді және оның артында елу адамнан тұратын топты қалай пайдаланғанын көрсетеді. Сенаторлардың саудамен айналысуына шектеулер бастапқыда плебейлер трибунасы арқылы қабылданды, бұл шектеулерге қатысты емес адамдар тобы. Бұл реформа эквиттер мен басқа да бай саудагерлердің сенаторларды қарқынды дамып келе жатқан сауда бизнесінен ығыстыруға тырысқан әрекеті болуы мүмкін деп күдіктенуде.
While Livy makes reference to the Lex Claudia (218 BC) restricting senators and sons of senators from owning a ship with greater than 300 amphorae capacity (about seven tons), they were still undoubtedly partaking in trade as Cicero mentions this law when attacking Verres, although he makes no move to charge him. Senators were still allowed to own and make use of ships under the size restriction, Cato when advising where to build a farm specifically mentions to have it built near an accessible river, road or port to allow transport of goods which is in direct conflict to Livy's assertion that all profit made through trade by a senator was dishonorable. Senators often utilized free and enslaved agents as a loophole to legal restrictions, thereby allowing themselves to diversify their sources of income. That is not to say that the acquisition of wealth was not to be desired, Pliny notes that a Roman man should by honorable means acquire a large fortune and Polybius draws a comparison between the attitudes of Carthage and Rome towards profit from trade. Thus starts the confusion in the role of the elite in trade as Terence writes that there is nothing wrong with large scale trade; it is in fact completely honorable and legitimate to import large quantities of product from around the world especially if it happens to lead to a successful trader buying land and investing in Roman agriculture; what is dishonorable is trade on a small scale. Small trade is again shown as vulgar by Tacitus as he describes the involvement of Sempronius Gracchus in petty trade. Cato himself was involved with trade, although he himself cautioned against it as it was a risky occupation, perhaps this was part of the reasoning to keep senators excluded from the trade business, as if they had a severe misfortune with trading they could fall below the financial threshold of being a senator, whereas comparatively land owning was a far safer investment. Plutarch describes Cato's involvement in trade in great detail, depicting how he would use a proxy (a freedman by the name of Quintio) to run his business through a group of fifty other men. The restriction on senators trading was itself passed initially through the tribune of the plebeians, a class of people who the restrictions would not apply to. It is suspected that this reform could have been the equites and other wealthy merchants trying to muscle the senators out from the rapidly expanding trade business.
Коммерциялық сыныптар
Рим империясының көпшілігі ауылдық жерлерде өмір сүрді, халықтың шағын бөлігі ғана саудамен айналысты, және олар элитадан әлдеқайда кедей болды. Кедей көпшілік өнімдерді сатып ала алмағандықтан өнеркәсіптік өнім де өте төмен болды. Осы жағдай технологиялық прогреске кедергі келтірді. Империяның батыс бөлігіндегі қалалардың дамуы да шектеулі болды. Өнеркәсіптік өнімнің көп бөлігін құлдар жасады, технология емес.
The majority of the people of the Roman Empire were living in rural areas, with a small part of the population engaged in commerce being much poorer than the elite. The industrial output was quite low, due to the fact that the poor majority could not pay for the products. Technological advance was hampered by this fact. Urbanization in the western part of the empire was also limited. Slaves accounting for most of the means of industrial output, rather than technology.