Кіріспе

Ежелгі скандинав өлеңдерінің жинағы. Поэтикалық Эдда – ежелгі скандинав анонимдік поэзиясының аллитеративтік тақпақтардан тұратын атаусыз жинағы. Ол, туысқан Проза Эддасынан ерекшеленеді, бірақ екі жұмыс та көне норвег поэзиясын зерттеуде маңызды рөл атқарады. Поэтикалық Эдданың бірнеше нұсқасы бар, олардың ішінде ортағасырлық исланд қолжазбасы Codex Regius ерекше аталады, онда 31 өлең қамтылған. Codex Regius – скандинав мифологиясы және германдық батырлық жырлары туралы ең маңызды мәліметтердің көзі. 19 ғасырдың басынан бері ол скандинавия әдебиетіне зор әсер етіп келеді, тек оның сюжеттері арқылы ғана емес, сонымен қатар көптеген өлеңдерінің көркемдік күші мен драмалық сапасы арқылы. Ол поэтикалық өлшемдердегі, әсіресе скандинав тілдеріндегі кейінгі жаңаруларға да ықпал етті, соңғы ұйқастарсыз, қысқа, стресске негізделген метрикалық схемаларды қолдану арқылы, аллитерациялық тәсілдерге және айқын бейнелерге назар аударды. Codex Regius-ке қарызын мойындаған ақындардың қатарында Вильгельм Экелунд, Август Стриндберг, Дж. Р. Р. Толкин, Эзра Паунд, Хорхе Луис Борхес және Карин Бойе бар. Codex Regius 13 ғасырда жазылған, бірақ 1643 жылға дейін оның қайда сақталғаны белгісіз болды, содан кейін ол Skálholt епископы Бриньольфур Свейнссонның иелігіне өтті. Сол кезде Исландияда Проза Эддасының нұсқалары белгілі болған, бірақ ғалымдар бұрынғы бір Эдда, Ескі Эдда болған деген болжам жасады, онда Снорри Проза Эддасында келтірген язычнические өлеңдер жиналған. Codex Regius табылгасын, осы болжамның расталғанындай сезілді, бірақ қазіргі ғылыми зерттеулер Проза Эддасы бірінші жазылғанын және екеуінің байланысы болса, ортақ көзден болғанын көрсетті. Бриньольфур қолжазбаны 12 ғасырлық исланд дін қызметкері Сæмундр Білгіштің еңбегі деп санайды. Қазіргі ғалымдар бұл тұжырымды жоққа шығарады, бірақ Sæmundar Edda атауы кейде Codex Regius және Поэтикалық Эдданың нұсқаларымен байланысты қолданылады. Епископ Бриньольфур қолжазбаны Дания короліне сыйлық ретінде жіберді, сондықтан оған латынша Codex Regius деген ат берілді. Ғасырлар бойы ол Копенгагендегі Корольдік кітапханада сақталды, бірақ 1971 жылы Исландияға қайтарылды. Сол кездегі әуе саяхаты мұндай құнды жүк үшін толығымен сенімді болмағандықтан, ол кемемен, әскери күзетімен бірге тасымалданды.

Құрамы

Эдд өлеңдері аллитеративтік ұйқаспен жазылған. Көбісі fornyrðislag ("ескі әңгіме өлшемі") түрінде, ал málaháttr ("сөздік форма") – оның жиі кездесетін түрі. Қалған бөлігінің, шамамен төрттен бірі ljóðaháttr ("ән формасы") түрінде жазылған. Өлеңдердің тілі көбінесе түсінікті және тым әшекейленбеген. Кеннингтер жиі қолданылады, бірақ олар скальдикалық поэзиядағыдай жиі кездеспейді және олар да одан кем күрделі.

Авторлығы

Ертедегі поэзияның көп бөлігі сияқты, Эдда жырлары да ғасырлар бойы әншілер арасында, ақындар арасында ауызша таратылған жыршылар жырлары болды. Жырлардың ешқайсысы нақты авторға жатқызылмайды, алайда олардың көпшілігі айқын жеке ерекшеліктерді көрсетеді және жеке ақындардың туындылары болуы мүмкін. Ғалымдар болжамды авторлар туралы пікір айтса да, бекітілген және қабылданған қорытындыларға әлі қол жеткізілген жоқ.

Күні

Өлеңдердің дәл қандай кезде жазылғандығы ғалымдар арасында ұзақ пікірталас тудырып келген. Нақты қорытындыға келу қиын; эддалық өлеңдердегі шумақтар кейде белгілі ақындардың өлеңдерінде кездеседі. Мысалы, Эйвиндр скальдаспиллир 10 ғасырдың екінші жартысында шығармалар жазған, және ол өзінің «Хаконармал» өлеңінде «Хавамал» өлеңінде де кездесетін бірнеше шумақты пайдаланған. Ол белгілі бір өлеңнен цитата келтірген болуы мүмкін, бірақ «Хавамал», немесе кемінде бұл шумақ, кейінгі туынды болуы да мүмкін. Өлеңдерде аталатын тарихи тұлғалар, мысалы Аттила, белгілі бір мерзімнен кейін жазылғандығын көрсетеді. Ал қолжазбалардың өзінің мерзімі анықтауға көмектеседі, ол terminus ante quem болып табылады. Әр өлеңнің өзіне тән жасқа қатысты белгілері бар. Мысалы, «Атламаль хин гренлензку» атауы бойынша Гренландияда жазылған деп есептеледі және ішкі мәліметтер де сонымен сәйкес келеді. Егер осылай болса, онда ол шамамен 985 жылдан бұрын жазыла алмайды, себебі сол уақытқа дейін Гренландияда скандинавтар болған жоқ. Мұндай жағдайлардағы айғақтарға қарағанда, тілдік мерзімдеу критерийлері сенімдірек. Бұл деректерге скальдық өлеңдерді қарастырып, олардың мерзімі анықталған. Мысалы, басқа көне герман тілдеріндегі ga немесе ge сөздеріне сәйкес келетін «of» бөлшегі ертедегі скальдық өлеңдерде жиі кездеседі деп дәлелденді. Бұл критерийді эддалық поэзияға қолданған Бьярне Фиджестёлл үлкен айырмашылықты анықтады, бұл кейбір өлеңдердің басқаларына қарағанда әлдеқайда көне екенін көрсетті. Басқа мерзімдеу критерийлеріне теріс сөз «eigi» ('жоқ') қолдану және vr мен v әріптерінің аллитерациясы жатады. Ежелгі скандинав тілінің батыс диалектілерінде біріншісі шамамен 1000 жылы r әрпіне айналған, бірақ кейбір эддалық өлеңдерде «vreiðr» сөзі, кейінгі «reiðr» түрі, бастапқы v әрпімен басталатын сөздермен аллитерацияланады. Бұл үшінші грамматикалық трактаттың авторы Олаф «Ақ Скальд» Тордарсонның байқауы бойынша, ол бұл v әрпін «vindandin forna» деп атады; «vend-тің ежелгі қолданылуы». Кейде ескі өлеңдерге жаңа шумақтар қосылып, немесе басқа өлеңдермен біріктірілген. Мысалы, «Волюспа» өлеңінің 9–16 шумақтары, «Двергаталь» немесе «Эльфтер тізімі» кейбір ғалымдар тарапынан интерполяция деп есептеледі.

Орналасқан жері

Өлеңдердің жазылған мерзімін анықтау мәселесі олардың қайда жазылғандығын анықтау мәселесімен тығыз байланысты. Исландия шамамен 870 жылға дейін мекенделмеген, сондықтан осы мерзімге дейін жазылған туындылар міндетті түрде басқа жерде, көбінесе Скандинавияда жазылған болуы керек. Ал кейінірек жазылған өлеңдердің көпшілігі исландтықтардың туындылары деп саналады. Ғалымдар жекелеген өлеңдерді олардағы географиялық атаулар, флора және фауна сипаттамаларын зерттеу арқылы қай жерде жазылғандығын анықтауға тырысты. Бірақ бұл тәсіл көбінесе нақты нәтиже бермейді. Мысалы, Исландияда қасқырлар таралмаған, бірақ исланд ақындары осы жануарлармен таныс болғандығына сенуге болады. Сол сияқты, "Вёлуспа" өлеңіндегі апаттық суреттемелер оны жазған ақын Исландияда жанартаудың атқанын көрген деген болжамдар айтылды, бірақ бұл әбден күмәнді.

Мазмұны

"Региус кодексінде" табылған өлеңдерге ұқсас өлеңдер "Поэзиялық Эдда" кітабының көптеген басылымдарында да кездеседі. Осы өлеңдерді қамтитын маңызды қолжазбаларға AM 748 I 4to, Hauksbók және Flateyjarbók жатады. Көптеген өлеңдер Сноридің "Прозалық Эддасында" да келтіріледі, бірақ көбінесе тек үзінділер түрінде. "Поэзиялық Эдда" басылымына қандай өлеңдер енгізіледі, редакторға байланысты. "Региус кодексінде" табылмайтын өлеңдер кейде "эддалық қосымша" деп аталады. "Поэзиялық Эддада" әдетте жарияланбайтын, бірақ эддалық сипаттағы басқа өлеңдер кейде Eddica minora деп аталады және 1903 жылы Андреас Гейслер мен Вильгельм Раниш оларды "Eddica minora: Dichtungen eddischer Art aus den Fornaldarsögur und anderen Prosawerken" атты кітабында жинақтады. Ағылшын тіліне аударма жасаушылар эддалық өлеңдердің атауларын немесе ескі норвеж тіліндегі формаларын ағылшын тілінде қалай беру керектігі туралы бір пікірге келмейді. Төменде Белоустың, Холландердің және Ларрингтонның аудармаларынан алынған үш аударма атауы келтірілген, сондай-ақ Джон Линдоудың "Норвеж мифологиясы" және Энди Орчардтың "Касселлдің норвеж мифтері мен аңыздарының сөздігінде" қолданылатын қалыпты ағылшын тіліндегі жеке есімдер де көрсетілген.

Батырлық оқиғалар

Мифологиялық өлеңдерден кейін, Codex Regius қаһармандық жырлармен жалғасады – бұл германдық қаһармандық аңыздардың үлгілері. Қаһармандық жырлар Эддада тұтас бірлік ретінде қарастырылады, бірақ олар үш қабаттан тұрады: Хельги Хундингсбани туралы әңгіме, Нибелунгтер туралы әңгіме және готтардың патшасы Йормунрекк туралы әңгіме. Бұл скандинавиялық, неміс және готтық мәдениеттеріне тән. Қаншалықты тарихи деректерді анықтау мүмкін болса, Аттила, Йормунрекк және Брингильдр бәрі де нақты өмір сүрген, Брингильдр кейбір жайттарда Аустразиялық Брунгильдаға негізделген, бірақ поэмаларда оқиғалардың уақыты шатастырылған.

Codex Regius-те жоқ

Бірнеше аңыз сағалары Эдди стиліндегі өлеңдерді қамтиды. Олардың жасы мен маңыздылығын бағалау көбінесе қиын, бірақ әсіресе Герварвар сагасында қызықты поэтикалық енгізілімдер кездеседі. Hlöðskviða ("Хлёд жырлары", ағылшын тілінде "Готтар мен гунндар шайқасы" деп те белгілі), Герварвар сагасынан алынған. "Ангантирдің оянуы" Герварвар сагасынан алынған.

Алюзиялар мен цитаталар

Жоғарыда айтылғандай, Снорри Стурлусонның прозалық Эддасы Поэтикалық Эддаға кіретін туындыларды көп пайдаланады, бірақ ол өлеңдерді қамтитын басқа жинақтарға да қол жеткізген болуы мүмкін, және ол Поэтикалық Эдданы қолданғандығына немесе оны білгендігіне ешқандай дәлел жоқ. Вёльсунга сагасы Нифлунг аңыздарының көп бөлігінің прозалық нұсқасы болып табылады. Codex Regius-те бірнеше беті жоғалғандықтан (Ұлы Жетексіздікке қараңыз), Вёльсунга сагасы Сигурд тарихының көп бөлігі үшін ең көне толық көзі болып табылады. Codex Regius-те Сигурдквиддадан тек 22 шумақ сақталған, сондай-ақ Вёльсунга сагасында цитата келтірілген жоғалған бөлімнен 4 шумақ. Эддаларды білетін филолог және ежелгі скандинав тілінің профессоры Дж. Р. Р. Толкин 1937 жылы шығарған "Хоббит" атты фантастикалық романында және басқа да туындыларында олардан түйсіктерді пайдаланған. Мысалы:
Тұманды таулар Skírnismál-дағы úrig fiöll-ден шыққан. Оның гномдарының аттары Vǫluspá-дағы Двергаталдан алынған. Оның "Сигурд пен Гудрун жырлары" – Эддадан (Вёльсунга сагасына қараңыз) алынған Нибелунг өлеңдерін қайта айту немесе реконструкциялау, Эддалық fornyrðislag өлшемімен құрастырылған.