Кіріспе
Баяван қаласы (филиппин. Bayawan) - Филиппиннің Баяван провинциясындағы 1-ші сыныпты құрамдас қала. 2020 жылғы санақ бойынша оның 122,747 тұрғыны бар. Баяван провинциялық астанасы Думагетеден (Negros Oriental) орналасқан. Бұл жағалаудағы қала, жер көлемі - 150,5 км2 , провинцияның және бүкіл Негрос аралының ең үлкені. Мабинай оны солтүстікке, Танжай мен Байс шығысқа, Санта-Каталина оңтүстік-шығысқа және Басай батысқа қарай шектейді, сондай-ақ солтүстік-батыста Негрос-Окседентальдың Кабанкалан қаласымен шекаралас. Баяуан бұрын Жаңа Толон деп аталатын, ал қазіргі атауы 1952 жылдан бастап пайда болды. Баяуанда екі ерекше климаттық маусым бар: қаңтар мен мамыр айларында айқын көрінетін құрғақ маусым; маусым мен желтоқсан айларында ылғалды маусым. Баяван 2000 жылдың желтоқсан айында жарғылық қала болып бекітілді. Ол "Характерлі қала" (Характерлі қалалардың халықаралық қауымдастығы) және Филиппиндегі "Дені сау қала" (DOH сертификаты) ізашар ретінде ерекшеленеді. Жақында Азия менеджмент институты 2007 жылғы бәсекеге қабілетті қалалар бойынша "Филиппинде өмір сүру үшін ең жақсы 10 қаланың бірі" деп таныды. Қалада Минагахат тілі, Оңтүстік Негростың жергілікті тілі, Комиссия са Виканг филиппин тілінде тізімделген. Бұл тіл оңтүстік негрос халқының мәдениетінде және өнерінде өте маңызды.
Bayawan, officially the City of Bayawan , is a 1st class component city in the province of Negros Oriental, Philippines. According to the 2020 census, it has a population of 122,747 people. Bayawan is located from Dumaguete, the provincial capital of Negros Oriental. It is a coastal city with a land area of , the largest in the province and whole Negros island. Mabinay bounds it to the north, Tanjay and Bais to the east, Santa Catalina to the southeast and Basay to the west and it also shares a boundary with Kabankalan City of Negros Occidental on the northwest. Bayawan used to be known as New Tolong, and only had its modern name starting 1952. Bayawan has two distinct climate seasons: the dry season, well pronounced in the months of January to May; and the wet season, in the months of June to December. Bayawan became a chartered city in December 2000. It boasts its distinction as a "Character City" (International Association of Character Cities) and a pioneer "Healthy City" (DOH certified) in the Philippines. Recently, the Asian Institute of Management recognized the city as "one of the Top 10 Best Cities to Live In in the Philippines (Small Cities Category)" under its Competitive Cities Survey 2007. The town is home to the Minagahat language, the Indigenous language of Southern Negros as listed by Komisyon sa Wikang Filipino. The language is vital to the culture and arts of the people of southern Negros.
Тарих
1751 жылы испан ділмандары алғаш рет қоныс тапты. 116 жыл өткен соң, 1868 жылы Толонг Нуэво (Баяуанның бұрынғы атауы) Толонг Вьехоның (қазіргі Санта-Каталина муниципалитеті) құрамында болды. 1872 жылы ғана ол ресми түрде пуэбло ретінде ұйымдастырылды. 1953 жылы Филиппиннің 3-ші конгресі бекіткен 694-ші Республика заңымен Толонг Нуэво атауы Баяуан деп өзгертілді, осылайша "Толонг" атауы ұмытылып, кейінгі ұрпақтардың естелігінен мүлдем жойылды. Осы өзгеріс Баяуанды жеке муниципалитет етіп белгіледі.
Қалалық аудан
Баяван қала болудың барлық талаптарын орындағаннан кейін, 2000 жылдың 23 желтоқсанында COMELEC ұйымдастырған халықтың пікірін білдіру арқылы қала мәртебесін алды.
Барангай
Баяван саяси тұрғыдан 28 барангайға бөлінеді. Әр барангай пуроктардан құралады, ал кейбіреулерінде сайтолар да бар. Каломбоян бұрын Нанканың сайтосы болса, Балабаг (қазір Виллареал) Манихихонның сайтосы болған. Олар 1955 жылы тәуелсіз бариоларға айналдырылды.
Демография
2000 жылғы халық санауы бойынша, қаланың халқы 101 391 адамды құрайды. Оның ішінде 21 814 адам қалалық халқы. Халық тығыздығы 146 адам/км² шамасында, бұл елдегі басқа қалалармен салыстырғанда қолайлы көрсеткіш. Алдағы он жылда халық саны 121 175 адамға жетеді деп болжанып отыр, оның жылдық орташа өсім қарқыны 2,9% болып, қалалық және қала маңындағы аймақтарда шоғырланады.
Экономика
Баяуан қалалық емес, ауылдық жерлерге жақын орналасқан, оның жалпы жер аумағының барлық 2,25% ғана қалалық аймақтарды құрайды. Қаланың экономикасы негізінен ауыл шаруашылығына бағытталған. Жерді өңдеу, мал шаруашылығы, су өнімдерін өсіру және теңіз балық аулаудан түсетін табыс қаланың кірісіне маңызды үлес қосады. 2000 жылы қалалық ауыл шаруашылығы басқармасының (CAO) бағалауынша, ауыл шаруашылығы өнімдерінің құны 2,3 миллиард песоны құрады, оның 91,4% егін шаруашылығынан, 7,9% мал шаруашылығынан және 0,7% балық шаруашылығынан түскен. Жалпы алғанда, қала әлі өздігінен қамтамасыз ете алмайды, себебі жергілікті кіріс жалпы кірістің 12% ғана құрайды, ал 88% ішкі кіріс үлесінен (IRA) түседі (2000 жылғы деректер). Алайда, қалада агроөнеркәсіп және теңіз өнімдерін өңдеу салаларында инвестициялауға көптеген мүмкіндіктер бар. Ауыл шаруашылығының мол ресурстары және жергілікті басқару органының (LGU) ауыл шаруашылығын дамытуға бағытталған саясаты шөп-жемін өндіру, пальма майын, күрішті, жүгеріні өңдеу, сондай-ақ шаруашылық және егін жинаудан кейінгі жабдықтар мен құрал-жабдықтарға инвестиция салуға мүмкіндік береді. Ауыл шаруашылығынан басқа, сауда және аукциондық базарлар, әсіресе Давис және Каломбоян ауылдық аймақтарында жақсы дамыған. Сонымен қатар, балық шаруашылығы және аквакультура да, әсіресе жоспарланған балық портын салуда, кең бизнес мүмкіндіктерін ұсынады. Инвесторлар үшін тағы бір мүмкіндік – көлік жүйесі. Баяуан-Кабанқалан тас жолының ашылуымен көлік құралдарының саны артуы мүмкін. Қала Оңтүстік Негростағы көлік торабы ретінде танылған және жол желісін жақсарту арқылы одан әрі дамыту жоспарланған. Қазіргі уақытта қала тұрғындары шаруашылық, балық аулау, сауда немесе тауар сатып алу-сату сияқты өзін-өзі жұмыспен қамту қызметтерімен айналысады. Қала тұрғындары арасында білікті мамандар жеткілікті, бірақ көпшілігі жұмыс іздеп басқа жерлерге көшіп кетеді. "Puregold Bayawan" 2019 жылдың қараша айында қаланың алғашқы толық қызмет көрсететін сауда орталығы ретінде ашылды.
Қоршаған орта
Баяуан провинцияның ең шөлді тауларының біріне ие. Қоршаған орта және табиғи ресурстар департаменті (DENR) Баяуанның жалпы жер аумағының 72,7% және 27,3% (198,05 км2) тиісінше, иеленуге және пайдалануға болатын жерлер (A&D) және орманды жерлер деп жіктеді. Алайда, жерді пайдаланудың соңғы бағалауы көрсеткендей, жалпы жер аумағының тек 17,8% орманды жер ретінде пайдаланылуда. Осыдан, орманды жерлер деп жіктелген жерлердің көп бөлігінің өңделгендігі және тиімсіз пайдаланылғаны байқалады. Бұл жағдай, ішкі аймақтардағы халықтың дұрыс емес қоныстануы мен шаруашылық практикаларына байланысты. Орманды жерлерді бақылаусыз кесу және өртеу арқылы, содан кейін таулы ауылдардың барлық бөлігінде өңдеу арқылы орманды жерлердің жіктелуі бақыланбайды және мониторингтелмейді. Дегенмен, осы жерлерге жер тілімі (меншік құқығы) берілген немесе алуға өтініш берілген. Орманды жерлерді хаотикалық түрде өңдеу және өсіру, орман жамылғысының азаюы жаңбырлы маусымда таулы және жазық ауылдарда су тасқынының себебіне айналды. Бұған қарай, қаладағы үш өзеннің күрт лайлануы және топырақ эрозиясы мен көшкін салдарынан ішкі аймақтарда топырақтың құнарлылығының төмендеуі сияқты жағымсыз салдарлар туындады. Сонымен қатар, суарналарының жойылғандығына байланысты кейбір бұлақтар маусымдық (құрғақшылықта су ағып кетпейді) болып кетті. Санитарлық кәріз және қатты қалдықтарды жою мәселесінде, қаладағы кәріз жүйесі тек қалалық ауылдарда ғана құрылған, бірақ жүйе ағынды суларды тазартпай тікелей өзендерге немесе теңізге құяды. Басқа үйлер ағынды суларын шығару үшін аулалық септиктерді пайдаланады. Қатты қалдықтар қалалық ауылдарда LGU (жергілікті өзін-өзі басқару органы) арқылы жиналады және Барангай Бангадағы ашық полигонға тасталады. Қалада даму қарқыны арта түсуіне байланысты болашақта қатты қалдықтардың көбеюін күтіп, Барангай Нанкада жаңа полигон сатып алынды.
Инфрақұрылым
Қаланың негізгі инфрақұрылымы қаланың өзінде шоғырланған, бірақ шалғынды жерлерде суаруды жақсарту мақсатында түрлі бөгеттер салынған. Қабанқалан қаласына қосылатын жол да аяқталуға таяп қалды. Қаланың жағажай алдындағы 2,5 шақырымдық бульвары провинциядағы ең ұзын бульварлардың бірі болып есептеледі және жергілікті халықтың танымал орынына, сондай-ақ туристерді қызықтыратын жерге айналды.
Көлік
2000 жылы қалада 645,23 км жол болды; оның 6,26%-ы республикалық жолдар; 19,41%-ы облыстық жолдар; 1,79%-ы қалалық жолдар/көшелер; ал басым бөлігі – 72,54%-ы ауылдық жолдар. Сонымен қатар, жолдардың жалпы ұзындығының тек 5,75%-ы бетонды, 2,81%-ы асфальтты жолдар. Жолдардың тек 105 километрі қиыршық тасты, ал қалған 75,16%-ы немесе 485 километрі топырақтан толтырылған. Бұл, әсіресе жоталы аймақтардағы ауылдық жолдардың көпшілігінің нашар ауа-райы кезінде өтпес ететінін білдіреді. Жол жағдайы шеткері елді мекендердің тұрғындарына әсер етеді, ал фермерлер өнімдерін тасымалдау үшін өте жоғары шығындар жұмсауға мәжбүр. Қаланың жол инфрақұрылымын жақсарту, әсіресе Каломбоян және Мандуао қалаларын Негрос-Оксиденталь облысының Кабанкалан қаласына байланыстыратын облыстық жолды жақсарту қаланың экономикалық және әлеуметтік дамуына жаңа мүмкіндіктер ашады деп саналады. Қаланың Мабинайға, сондай-ақ Танжай және Байс қалаларына қарайтын көлік маршруттарының жақсаруы да байқалуда.
Көпірлер мен ағызу жолдары
Қала ішіндегі әртүрлі өзендер мен арналар арқылы жолаушылардың өтуін қамтамасыз ететін, жалпы ұзындығы 494,95 метр болатын 13 көпір бар. Олардың он көпірі темір бетоннан жасалған, жалпы ұзындығы 287,15 метрді құрайды. Олардың ішінде, ұзындығы 277,85 метр болатын жетісі Ұлттық көпірлер санатында, ал ұзындығы 9,3 метр болатын екеуі Барангай көпірлері болып есептеледі. Бір көпір темір бетоннан жасалған, ұзындығы 175,7 метрлік болат каркасқа ие және Ұлттық көпір ретінде жіктеледі. Жалпы ұзындығы 32,1 метр болатын екі (2) Барангай көпірі ағаштан жасалған, жаяу жүргіншілерге арналған болат тіректерімен нығайтылған. Ситио Милагроса, Барангай Нанкада орналасқан Милагроса көпірі толығымен зақымдалған. Оны су ағызу арнасына айналдыру жоспарлануда. Хунго аяқ көпірі – Барангай Нанкадағы Хунго аумағында салынатын жобаланған көпір. Әртүрлі Барангайларда 52 су ағызу арнасы бар. Олардың тек 18-і ғана жақсы жағдайда. Он төртін жақсартуға, жөндеуге және дамытуға мұқтаж. Екеуі көпірмен алмастырылуы керек, жетісін ауыстыру қажет, үшеуі ұсынылған, ал алтауын қайта құрылыс жасау қажет, екеуі зақымдалып, қайта құрылысқа жарамсыз. Жалпы алғанда, ішкі Барангайларда тек I деңгейлі (дамытылған көз) су жүйесі бар, ал II деңгейлі (коммуналдық су жүйесі) жүйесі Барангай Табуанда BIARSP арқылы іске асырылған 1,6 миллиондық жоба арқылы жақында ғана құрылды. Тек Барангай Нанка мен Каломбоян ғана III деңгейлі су жүйесіне ие, ол тек ауылдың орталық бөлігіне қызмет көрсетеді. Аймақта, әсіресе шағын ауылдарда су қоймалары болмағандықтан, әдеттегі су көздері – қазылған құдықтар немесе бұлақтар. Осы мәселені шешу үшін қалалық әкімдік су мәселелерін қарастыратын саясат пен жұмыс бағдарламаларын әзірледі. Барангайлардың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін су көздері бағаланып, әрбір үйге ауыз су жеткізуге бағытталған жобалар жасалады. Жаңа су көздері (мысалы, Нанкадағы Данапа бұлағы) қаланың тұрмыстық, өнеркәсіптік және коммерциялық секторларының су қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін сумен жабдықтау инфрақұрылымы жобасына айналдыру мүмкіндігі зерттеледі.
Су тасқынын бақылау және дренаж
Баяван қаласы жаңбырлы маусымда су тасқынына ұшырайды. Қазіргі кездегі кәріз және дренаж жүйесі әлі де жеткіліксіз және жаңбыр суын тиімді ағызып шыға алмайды, әсіресе күшті тайфун кезінде. Баяван өзенінің бойындағы Убос және Суба ауылдарында орналасқан, 326 метрлік темір бетоннан жасалған кеменің нығыздалған құрылысы су тасқынын бақылау құрылымы ретінде қызмет етеді. Бұл құрылыстың мақсаты – судың, әсіресе, жоғары су тасқыны мен күшті тайфун кезінде қалаға келіп ағып кетуін болдырмау. Дегенмен, бұл су тасқынын бақылау механизмі де жақсартуды қажет етеді, себебі Баяван өзенінің су тасымалдау қабілеті саздану салдарынан күрт төмендеген. Жағалау бойындағы (Пагатбан, Малабугас, Банга және Виллареал) және тіпті биік жатқан ауылдардағы (Минаба, Каломбоян және Табуан сияқты) төмен жатқан құрылыс аймақтарында да су тасқыны жыл сайынғы мәселе болып табылады, өйткені бұл ауылдарда дренаж инфрақұрылымы жоқ. Су тасқынына қарсы қысқа мерзімді шешімдер ретінде қазіргі инфрақұрылымды дұрыс күтіп жөндеу және құрылыс жобаларын кеңейту қарастырылуда. Тиімді және нәтижелі дренаж жобалау және жұмыс бағдарламалары әлі әзірленбеген. Ұзақ мерзімді шешімге су бассейндерін тиімді қалпына келтіру, орманды қайта өсіру, өзен жағалауларын нығайту және өзендердің тозуын және саздануын азайту үшін өзендердің жағалау аймақтарын сақтау кіреді. Бұл үшін ұзақ мерзімді кешенді (көп салалы) және экологияға бағытталған жоспарлау, дұрыс саясат қабылдау, саяси ерік-жігер мен қолдау, тиімді заңды сақтау және мұқият бақылау қажет. Ұлттық суармалау басқармасы (ҰСБ) қазіргі таңда бірнеше суармалау жобаларын жүзеге асырып жатыр. Олардың ішінде Табуан ауылдық суармалау жобасы (АСЖ), Мантапи АСЖ және Жоғарғы/Төменгі Малабугас АСЖ бар, олардың әрқайсысына жергілікті әкімдік 1 миллион теңгеден қаржы бөлді. Сонымен қатар, жергілікті әкімдік Баяван АСЖ жобасы үшін, жалпы құны 130,47 миллион теңгені құрайтын, 22,02 миллион теңге қарсы қаржы бөлді. Баяван АСЖ жобасы Баяван қалалық инфрақұрылымын дамытудың 10 жылдық жоспарының басымдық жобаларының бірі болып табылады. Қалаларды апаттан қорғау – әркімнің міндеті. Баяван дамудың тоғысында, экологиялық басқару, әкімшілік процестер, инфрақұрылым және бизнес арқылы ғана емес, сондай-ақ апатқа дайындық бойынша тиімді және нәтижелі болуы керек. Жергілікті апаттардың көбеюі қоғамдық және жергілікті билік деңгейінде апатқа дайындық және жауап беру қабілетін арттыру қажеттігін тудырды. Апаттарды азайтумен байланысты ерте ескерту жүйелері (ЖЭЖ) бар, олар ауылдық төтенше жағдайларға қарсы күрес ұйымдарына дәл және уақтылы ақпарат беруге мүмкіндік береді.
Қуат
Қаланың электр энергиясының көзі - Палинпинон геотермальдық электр станциясы және Negros Oriental II электр кооперативінің (NORECO II) арқылы жеткізіледі. Қаланың электр энергиясына жақын орналасқанына және оның мол болуына қарамастан, қаладағы үй шаруашылығының тек 16,64% ғана электр энергиясымен қамтамасыз етілген. Қызмет көрсететін отбасылардың көпшілігі қалалық аймақтарда орналасқан. Қазіргі таңда "НОРЕКО II" желісі қаладағы 18 623 абоненттің 4106 үйіне қызмет көрсетті. Энергиялы отбасылар қалалық барангайлар мен кейбір ауылдық барангайлар, атап айтқанда Малабуга, Пагатбан, Нанка, Сан Рок, Сан Мигель, Минаба Таяван, Табуан, Давис, Каломбоян, Алис, Нарра. Қаладағы энергияның төмен деңгейін жолдың жағдайына тікелей байланыстыруға болады. Осыған байланысты жолдың қолайсыз жағдайы электр инфрақұрылымын орнатуды қиындатады. Сонымен қатар, ауыл тұрғындарының қазіргі тұрмыс деңгейі (бұлар кедейлік деңгейінен төмен) электрлік қызмет көрсетуші үшін ынталандырушы нарық болып табылмайды. Қаланың энергиямен қамтамасыз етілуінің төмен деңгейі энергия көздерін табу немесе электр инфрақұрылымын орнату мәселесін шешуді қажет етпейді, бірақ жол жағдайын жақсарту және әлеуметтік-экономикалық шешімдер табуды қажет етеді.
Телекоммуникациялар
Қалада телефон қызметі, ұялы телефон қызметі, сымсыз жергілікті желі қызметі, спутниктік байланыс, баспа өнімдері, радио хабар тарату, телеграф/телеграмма, пошта қызметі және халыққа арналған жылдам курьерлік қызметтер ұсынылады. Жылдам және заманауи байланыс құралдарының пайда болуы қаладағы дәстүрлі байланыс тәсілдерінің біртіндеп тоқтауына әкелді. Қаладағы телекоммуникациялар қазіргі трендтерге сәйкес келеді, бірақ оны одан әрі кеңейту және дамыту қажет. Қалада үш телефон операторы бар: PLDT, Cruztelco және Globe Telecom. Cruztelco қаладағы алғашқы телефон компаниясы болып табылады, 400 желі орнатылған және 131 абоненті бар. PLDT компаниясы 1200 кабель орнатқан, 616 абоненті бар және 122 абоненттен өтініштер қаралып жатыр. Smart Communications ұялы байланыс станциясы да жұмыс істейді. Ұлттық және облыстық газеттер мен журналдар қалаға жеткізіліп, қолжетімді. Сонымен қатар, Баяуан қаласының жергілікті әкімдігі (ЖӘ) әр тоқсан сайын қаланың ресми ақпараттық бюлетені – GABAYAN-ды таратады. Радио мен теледидар қалада қолжетімді хабар тарату құралдары. Радио Natin Санта-Каталина, Басай, Памплона және Сиатон муниципалитеттеріне дейін хабар таратады. E & E Cable TV және Fil Products Cable TV кабельдік телеарналары қалада жұмыс істейді. Жоғары жылдамдықты интернетке қол жеткізу қала орталығындағы көптеген интернет-кафелерде кеңінен қолжетімді. DOTC қоғамдық телефон станциялары Нанка, Манинихон, Сан Роке және Давис аудандарында орналасқан.
Тұрғын үй
Жеке меншік құрылыс компанияларына тиесілі екі тұрғын үй жобасы бар, олардың жалпы саны 663 үйден тұруы күтілуде. Жергілікті өкімет Тави-Тавидағы Балықшылар ауылынан бастап, қолжетімді бағадағы тұрғын үй жобаларын іске асыруға кірісті. Қалалық аймақтағы бейресми қоныстанғандар үшін жаңа тұрақтар қарастырылады.
Білім
Баяван қаласында үш жоғары оқу орны бар: Негрос Ориентал мемлекеттік университеті (бұрынғы NONAS), Баяван колледжі (қазір жабылды) және Оңтүстік Техникалық колледжі. Балаларға арналған алғашқы білім беру әрбір қалалық аймақтағы балалар бағдаршаларында жүзеге асырылады. Баяван қаласындағы мемлекеттік мектептер Баяван қаласының Білім басқармасымен басқарылады.
Жеке мектептер
Баяван Анжеликум Инк. – С. Мартинес көшесі, Убос
Ерте оқырмандар Монтессориан мектебі, Инк. – Ф. Теология көшесі, Суба
Баяванның Сент-Августин академиясы, Инк. – Ұлттық тас жол, Убос
Оңтүстік Техникалық Колледж Қоры, Инк. – Ұлттық тас жол, Виллареал
UCCP Баяван қалалық оқу орталығы, Инк. – Замора көшесі, Убос
Early Readers Montessorian School, Inc. — F. Teologia Street, Suba
St. Augustine Academy of Bayawan, Inc. — Nat'l Highway, Ubos
Southern Tech College Foundation, Inc. — Nat'l Highway, Villareal
UCCP Bayawan City Learning Center, Inc. — Zamora Street, Ubos