Кіріспе

Чектерді заңсыз пайдаланумен байланысты қылмыстық әрекеттер

Чек алаяқтығы (британдық ағылшынша) немесе чек алаяқтығы (американдық ағылшынша) – шоттағы қаражат немесе шот иесінің заңды меншігінде жоқ ақшаны заңсыз алу немесе қарыз алу мақсатында чектерді заңсыз пайдалану құрайтын қылмыстық әрекеттердің бір түрі. Көптеген жағдайларда, чек берушінің қаржы мекемесінде чек өтелуіне дейінгі уақыт (флоат) осы қаражатты алу үшін пайдаланылады. Чек алаяқтығының нақты түрлеріне чек китинг (шектерді жүгірту), онда ақшалай қаражат алаяқтықты жабу үшін флоат аяқталуына дейін депозитке салынады, және «қағаз ілу», онда флоат алаяқтық чектерді жазуға мүмкіндік береді, бірақ шотқа ешқашан қаражат түспейді.

Тексерісті жазу

Чектің толық айналымы — бұл қолма-қол ақшаның түсу уақытын пайдаланып, ешқандай қаражаты жоқ екенін анықтауды кешіктіру арқылы пайда табу.

Құқық бұзушылық

Кейбір чектермен айналысатындар шоттарын жақсы жағдайға келтіруді жоспарласа, ал басқалары, көбінесе "қағаз ілушілер" деп аталатындар, тікелей алаяқтықпен айналысып, "ақшаны алып қашуға" тырысады.

Жасалмаған чек

Чекті саудагерге немесе басқа да алушыға, алушы чек төленбейтініне күдіктенбес деп үміттене отырып жазады. Сатып алушы содан кейін чекпен төленген ақшаны, тауарларды немесе қызметтерді алып қояды және алушы шара қолданбас немесе оның әрекеті нәтижесіз болар деп үміттенеді.

Чектерді конвертациялау

Тексерісті төлем алушы емес адам қол қойып мақұлдайды, содан кейін оны алаяқтық жолмен ақшаға айналдырып немесе шотқа салады. Нәтижесінде, төлем алушы емес адам ақшаны толығымен өз пайдасына иеленеді және нақты алушы бұл туралы көп уақыт өткен соң ғана білмейді деп үміттенеді.

Тастауы

Қағаз ілгіш өз шотына жалған немесе қайтарылатынын білетін чек бір рет салады. Банк қаражатты қолжетімді деп есептегенде (әдетте келесі жұмыс күні), бірақ банкке чек жарамсыз екені туралы хабарланбастан бұрын, қағаз ілгіш сол ақшаны қолма-қол ақшамен алып кетеді. Кінәлі адам чек қайтарылатынын жақсы біледі, соның салдарынан шотқа қарыз пайда болады, бірақ ол шотты тастап, ақшаны алып қашып кетеді. Мұндай қылмыстарды көбінесе ұсақ қылмыскерлер жылдамтап ақша алу үшін пайдаланады, ал нағыз қылмыскердің кім екенін жасыру үшін көбінесе жалған немесе ұрланған жеке басты қолданады. Бұл алаяқтық түрі Нигериялық чек алаялығының және осыған ұқсас схемалардың негізі болып табылады; бірақ, мұндай жағдайларда, құрбан осы қылмысты жасады деп айыпталады және өзін ақтап көрсетуге мәжбүр болады.

Жалғандық

Кейде банкті алдау үшін жалған жасау әдісі таңдалады. Тексерістің үш негізгі түрі бар: (а) Жалған. Бұл – банктік қағазда емес, шынайы болып көрінетіндей етіп жасалған чек. Ол нақты шотқа қатысты. (b) Жалған қолтаңба. Чек шынайы, бірақ қолтаңба шот иесіне тиесілі емес. (c) Алаяқтық түрде өзгертілген. Бұл жағдайда нақты клиент шынайы чекті жазған, бірақ ол алаяқтар тарапынан өзгертілген, әдетте алушының атын өзгерту арқылы немесе соманы арттыру үшін сөздер мен/немесе сандар қосу арқылы. Англия мен Уэльсте 1882 жылғы Вексельдер туралы заңның 64-бабында, егер вексель немесе акцепт вексельге жауапты барлық тараптардың келісімісіз маңызды өзгерістерге ұшыраса, онда ол өзгертуді жасаған, рұқсат берген немесе келіскен тарапқа және кейінгі иелеріне қарсы қолданылған жағдайларды қоспағанда, жарамсыз болып табылады делінген. Басқа да жағдайлар бар, мысалы, Франк Абагнейлдің ісі, онда қылмыскер өзі жасаған, бірақ шындығында жоқ есепшоты бар чекті өткізуге тырысады немесе өткізеді.

Әдеттегі емес жағдайлар

Чекті жуу – жазушы мен алушы арасында тасымалданып бара жатқан чекті ұрлау, содан кейін қолтаңбадан басқа барлық бөліктерін көрсететін сияны химиялық заттар арқылы жою. Содан кейін қылмыскер бос қалған жерлерді өзінің пайдасына қарай толтырады. Кейде чек алаяқтығы банк қызметкерінен шығады, мысалы, Сузет А. Брок өзінің туған есімімен бес корпоративтік чек жазғаны үшін ұрлық жасады деп айыпталды. 20 ғасырдың ең танымал "жаман чек жасаушысы" Франк Абагнейл, өзі жазған чектердің төменгі жағына дұрыс емес MICR нөмірлерін қою арқылы, оларды тазалау үшін бұрыс Федералдық резервтік банкке жіберу схемасын ойлап тапты. Бұл оның қылмыстық әрекеті анықталғанша бір аймақта ұзақ уақыт жұмыс істеуіне мүмкіндік берді. "Құсап алуға тырысыңыз" фильмінде Абагнейлдің қылмыстық іс-қимылдары көрсетілген, онда Абагнейлдің ваннасында пластикалық Pan Am ұшақтарын суға батырып, ойыншықтардан Pan Am белгісін алып тастағаны бейнеленген. Содан кейін ол Pan Am ұшқышы болып көрініп, жазып жатқан жарамсыз чектерге осы белгілерді жабыстырған. Фильмде Абагнейл 2,5 миллион доллардан астам ақша жинағаны көрсетілсе, шындығында ол 1500 доллардан азырақ жинаған.

Тексерулерді алаяқтықпен күрес

Көптеген юрисдикцияларда, жазушысы чек берген кезде оның шотында жоқ екенін білетін сомаға чек беру (немесе овердрафттан қорғау үшін жеткілікті қаражат болмауы) әдетте қылмыстық құқық бұзушылықтары болып саналады. Дегенмен, банктердің қалыпты тәжірибесі чек жеткілікті қаражат түскеннен кейін банкке келсе, оны төлеуге келісу болып табылады. Бірақ шот иесі, егер чек банктің жүйесінен өтпесе, заңмен рұқсат етілген барлық банк айыптарына, азаматтық айыппұлдарға және қылмыстық жазалау шараларына толық жауапкершілікте болады. Банк тек чек сәтті өтіп кеткен жағдайда, ол "китинг" схемасының нәтижесі болса ғана әрекет етеді. Банктерде кітерлік схемаларды анықтау және оларды тоқтату үшін әртүрлі әдістер бар. Компьютерлік жүйелер банк қызметкерлерін клиенттің күдікті әрекеттері туралы ескертеді, мысалы, ай сайынғы үлкен сомадағы депозиттер жасау, ал орташа тәуліктік баланс нөлге жуық болуы, немесе банкоматтарды жиі пайдалану арқылы кассирлерден қашып жүруі. Қазіргі заманауи технологиялар көптеген чек кітерлік схемалары мен қағаз ілудің жолын жабуы мүмкін. Жаңа бағдарламалық құралдар клиенттердің заңсыз операцияларын басталар алдында анықтап, оларды тоқтатуға мүмкіндік береді. Банктер чекпен жасалатын алаяқтыққа қарсы күресу үшін клиенттеріне алаяқтықтан қорғау қызметтерін ұсынады. Банктер клиенттің жазған әрбір чегін біле алмайтындықтан және олардың алаяқтық екенін анықтай алмайтындықтан, клиенттер жазған чек туралы ақпаратты банкке жеткізуге міндетті. Бұл жүйе клиенттерге чек нөмірі, сомасы және кейбір жағдайларда төлем алушының атын қоса, чек туралы файлдарын банкке жүктеуге мүмкіндік береді. Енді чек төлемге ұсынылғанда, банк оны файлдағы ақпаратпен салыстырады. Егер бір айнымалы сәйкес келмесе, чек потенциалды алаяқтық деп белгіленеді. Бұл қызметтер сыртқы алаяқтыққа қарсы көмектеседі, бірақ ішкі алаяқтық болса, көмектеспейді. Егер қызметкер банкке жалған ақпарат жіберсе, банк төлемді қабылдамауға тиіс екенін білмейді. Барлық мүмкіндіктерді бір адамға беруді болдырмау үшін екі бақылау жүйесін енгізу қажет. 21-ғасырдағы чектерді өтеу туралы заң қабылданғанға дейін, чектерді өтеуге үш немесе одан да көп күн кеткен кезде, АҚШ-та төлемді кейінге қалдыру жиі кездесетін практика болды, әсіресе төлемақы күніне дейін қаржылық қиындыққа тап болған адал адамдар үшін. Айналымдық және тастап кету алаяқтықтары біртіндеп жойылуда, өйткені чек А банкіне салынған күні Б банкінде де қол жетімді болады, бұл қолма-қол ақшаны алуға ешқандай мүмкіндік бермейді. Суреттерді бөлісу технологиясы арқылы А банкінің шотында уақытша пайда болған қаражат сол күні жойылады. Бөлшек саудада чек кітерлік схемаларына орын болуы мүмкін, бірақ бөлшек сауда желілерінің қауіпсіздік шаралары осы оқиғалардың санын азайтуға көмектеседі. Көбінесе желілер қолма-қол ақшаны қайтару сомасын, аптада немесе белгілі бір кезеңде қолма-қол ақшаны қайтару санын шектейді және қолма-қол ақшаны қайтарудан бұрын шоттардың қалдықтарын тексереді, осылайша төмен қалдықтары барларға оны беруден бас тартады. Мысалы, Walmart саясаты қолма-қол ақшаны қайтаруды алушылардың шот қалдықтарын анықтау болып табылады, ал кейбір Safeway дүкендері чектегі соманы жабуға жеткілікті қаражат болған жағдайда да, 250 доллардан төмен қалдықтары бар шоттарға қолма-қол ақша ұсынбайды. Көп қолма-қол ақша қайтаруды жасайтын клиенттер корпорациямен де тексеріледі, олардың үлгілерін байқау үшін. Кейбір компаниялар чекті ақпараттық құрылғы ретінде пайдаланады, шоттан автоматты түрде қаражатты алу үшін, содан кейін оны клиентке қайтарады. Алайда, АҚШ-та бұл операциялар ACH желісі арқылы жүзеге асырылады; дәстүрлі чектерді өтеуге қарағанда жылдам болғанымен, көптеген адамдардың ойынша, ACH желісі бірден жұмыс істемейді. Бұл тәжірибе чек кітерлік схемаларына мүмкіндік беруді азайтады (ағымды ақша азайту арқылы), бірақ оны толығымен жоймайды.