Кіріспе

6 ғасыр б.з.д. грек лирикалық ақыны Анакреон (Ἀνακρέων (Ἀνακρέων ὁ Τήϊος); шамамен 575 – шамамен 495 ж.б.д.) – грек лирикалық ақыны, ішімдік әндерімен және эротикалық өлеңдерімен әйгілі. Кейінгі гректер оны Тоғыз лирикалық ақындардың қатарына қосты. Анакреон өзінің барлық шығармаларын ежелгі иониялық диалектіде жазды. Барлық ерте лирикалық поэзия сияқты, оның өлеңдері де музыка, әдетте лираның сүйемелдеуімен орындалуы немесе жатталды. Анакреонның поэзиясы махаббат, құштарлық, көңіл көншілігі, той-думандар, мерекелер, сондай-ақ қарапайым адамдар мен өмір туралы ойлар сияқты жалпыға ортақ тақырыптарды қамтиды.

Өмір

Анакреон біздің заманымызға дейінгі VI ғасырда өмір сүрген. Ол б.з.д. 570 жылдары туған: Ханс Бернсдорф шамамен 575 жылы, Дэвид Кэмпбелл шамамен 570 жылы дейді. Судада оның әкесінің төрт мүмкін есімі аталады: Эумел, Аристокрит, Партений және Скитин. Ежелгі дереккөздер Анакреонның Иония (қазіргі Түркия) жағалауындағы Теос қаласынан екеніне келіседі; бұл дәстүр Геродоттан бастау алады, сондай-ақ Анакреонның өзінің бір фрагментінде де қала туралы айтылады. 540 жылдары Теос Персияның билігіне өткенде, теиялықтар Тракиядағы Абдера қаласына қоныс аударды; Анакреон сол кезде ересек болған болуы мүмкін. Анакреон Самос аралында да болған. Химерийдің сөзіне сенсек, ол болашақ тиран Поликратты тәрбиелеу үшін шақырылған, ал Страбон Поликрат оның поэзиясының маңызды тақырыбы болғанын айтады. Егер Химерий дұрыс айтса және Анакреон Поликрат билікке келгенге дейін Самосқа келген болса, бұл б.з.д. 530 жылдан бұрын болған. Самостан Анакреон Гиппархтың шақыруымен Афинаға келген, шамамен 528/7 жылы, Гиппарх билікке келгеннен кейін; Геродоттың мәліметінше, 522 жылы Поликрат өлтірілген кезде ол әлі де Самоста болған. Ежелгі дереккөздерде Анакреонның Афинадан қашан кеткені туралы мәлімет жоқ. Ол 514 жылы өзінің қамқоршысы Гиппарх өлтірілгеннен кейін немесе 510 жылы Гиппархтың інісі Гиппий қуылғаннан кейін кеткен болуы мүмкін, бірақ оның қалада одан кейін де болғанына куәліктер бар. Грек антологиясынан алынған екі эпиграмма оның Тесалияда біраз уақыт өткізгенін көрсетеді, бірақ Грегори Хатчинсон бұл дәстүрге күмәнмен қарайды. Ол V ғасырдың басында қайтыс болған болуы мүмкін: Хатчинсон шамамен 500 жыл, Бернсдорф 495 жыл, ал Кэмпбелл 485 жыл дейді. Валериус Максимустың айтуынша, ол жүзім дәніне тұншығып қайтыс болған, бірақ бұл аңыз ретінде қарастырылады. Грек антологиясындағы эпиграммада оның қабірі Теос қаласында екені айтылған.

Пішін және стиль

Анакреон өзінің барлық өлеңдерін ежелгі Иония диалектісінде жазды. Барлық ерте лирикалық поэзия сияқты, оның өлеңдері де музыкамен, әдетте лирамен сүйемелдеумен айтылуы немесе оқылуы үшін жазылған. Анакреонның өлеңдері көбінесе хор үшін емес, монодия түрінде болды. Грек поэзиясының дәстүріне сай, оның поэзиясы метрге негізделген. Метрикалық поэзия – өте ырғақты форма, оның құрылымы өлең жолдарының ішіндегі және арасындағы фонетикалық ерекшеліктердің үлгілерінен туындайды. Анакреон өлеңдеріндегі фонетикалық үлгі, сол заманғы барлық грек поэзиясындай, «ұзын» және «қысқа» буынның құрылымдық кезектесуінен табылады. Иония диалектісінде де әуендік ерекшелік болды, ол оқуға табиғи мелодиялық сапа береді. Анакреонның метрлеріне анакреонтеус кіреді. Грек тілі осы метрикалық поэзия стиліне өте қолайлы, бірақ өлеңдердің дыбысы ағылшын тіліне оңай ауыспайды. Сондықтан, аудармашылар көбінесе түпнұсқаның стилін рифмамен, үдемелі ырғақтармен, строфикалық үлгілермен және басқа құралдармен алмастыруға бейім болды, грек өлеңдерімен байланысты негізгі, кейде жалғыз байланыс – тақырып болды. Соңғы кездері аудармашылар түпнұсқаның дыбысын жоғалтса да, оның мәнін жақсырақ сақтайтын, көбірек еркін аударма жасауға тырысады. Ағылшын тіліндегі рифмалық дәстүрдегі аударманың мысалы төменде келтірілген.

Тақырыптар мен тақырыптар

Анакреонның поэзиясы махаббат, құштарлық, көңіл көтерілісі, тойлар, мерекелер және қарапайым адамдар мен өмірді бақылау сияқты жалпыға ортақ тақырыптарды қамтыды. Анакреон поэзиясының тақырыбы оны ұрпақтар бойы оқырмандар мен тыңдаушылар үшін таныс әрі қызықты етіп сақтауға көмектесті. Оның кең танылуы көптеген ізбасарларды шабыттандырды, соның арқасында оның есімі мәңгілікке сақталды. Анакреон гимндердің, сондай-ақ оның есімімен байланыстырылатын бақшандық және махаббат лирикасының авторы ретінде танымал болды. Жақындағы редакторлар басып шығарғандай, оның даусыз қалдықтарының арасында Артемида мен Диониске арналған екі қысқа гимн – сегіз және он бір жолдан тұрады. Бірақ гимндер, әсіресе Афродита, Эрос және Дионис сияқты құдайларға арналғанда, біз «Анакреондық» поэзия деп атайтынымыздан көп айырмашылығы жоқ, сондықтан бұл сөз стильдің айырмашылығын күткендей үлкен етпейді. Анакреонның лирикалық шығармаларының мәнері, бәлкім, ежелгі және қазіргі заманғылардың ақынның жеке мінез-құлқына қате баға беруіне әкелді. Ежелгі грек эпиграммасында оған дін ретінде тағайындалған Музалар, Шарап және Махаббаттың «үштік құлшылығы» бірінші жағдайдағыдай, соңғы екі жағдайда да кәсіби болуы мүмкін, ал оның жеке өмірі бұл мәселелерде замандастарынан жақсы немесе нашар болмаған. Афиней ол жазғанда кемінде сабаз болғандай көрінеді деп атап көрсетеді. Оның мінезі мәселе болды, өйткені Паузанийдің айтуынша, Афина Акрополісіндегі оның мүсіні оны мас күйде бейнелейді. Ол өзі де Гораций сияқты, маскүнемдіктің қатыгездік сипаттарын тек варварлар мен скифтерге лайықты деп батыл жоққа шығарады. Суда мен Афиней өздерінің заманында болған Анакреонның лирикалық шығармаларының бес кітабынан бүгін тек кейінірек жазушылардың сілтемелерінен жиналған шағын фрагменттер ғана сақталған.

Ежелгі

Анакреон өмірлік кезінде-ақ әйгілі болған, тірі күнінде-ақ афиналық қызыл фигуралы вазаларға суреттелген. Оның жазбалары бірінші ғасырдағы афиналық драмаға әсер етті, себебі трагедия оның өлең өлшемдерін қабылдады, ал сақталған бірнеше комедиялық үзінділер оны еске алады, ал Аристофан пьесаларына Анакреонның өлеңдерін бейімдеп енгізді. Ежелгі философтар мен моральдық жазушылар Анакреонға қатысты екіге бөлінді: Платон сияқтылары оны дана адам ретінде бейнелесе, ал басқалары оны маскүнемдік пен сезімталдыққа тым көп мән бергені үшін айыптады. Эллинистік дәуірде Анакреонның маскүнем және құмарлыққа берілген бейнесі қалыптасты; б.з.б. I ғасыр мен б.з. VI ғасыр аралығында жазылған, Анакреонта деп аталатын Анакреоннан шабыт алған өлеңдер оның тақырыбы мен өлең өлшемін, әсіресе эротикалық және симпосиялық поэзиясын еліктеді, бірақ Анакреонда кездесетін, алайда оның стереотипіне жатқызылмаған тақырыптардан аулақ болды. Анакреон ақын ретінде құрметке ие болды және тоғыз лирикалық ақынның канонына енді. Эллинистік ақын Каллимахтың «Берениканың шашы» поэмасы Анакреонның өлеңінен бейімделген, Овидий мен Проперций оған сілтеме жасайды, ал ол Горацийге зор әсер етті, ол өлеңдерінде үш рет оны еске алады және оның туындыларына жиі сілтеме жасайды.

Қазіргі заманғы

Анакреондық метр ортағасырлық дәуірде де қолданылып келді, бірақ Анакреонның тікелей ықпалы күмәнді. Анакреонталар Анакреонның кейінгі қабылдануына ең маңызды ықпал етті, ал 1554 жылы Генрикус Стефанус жариялаған басылым қысқа да ойыншыл "Анакреондық" өлеңдерге деген үрдіс бастады. Жаңа заманның басында Анакреонның өлеңдері латын тіліне де, сондай-ақ халық тіліне де аударылды, ақындар оның туындыларын қайта бейімдеуді бастады. Еуропалық Анакреондық қозғалыс он сегізінші ғасырдағы ең жоғары деңгейіне жетті, Германия, Франция және Ұлыбританиядағы Анакреондық топтардың ішінде Лондон Анакреондық қоғамы (1772–1779) болды. Көркем өнерде Анакреон көбінесе өмірбаяндық немесе әдеби контексте бейнеленді: Рафаэль оны Сапфомен бірге Парнас тауында суреттеді, ал Оноре Домье салған карикатура ежелгі оқиғаны көрсетеді – ол жүзім дәнімен тұншығып қалған. Анакреонның қарт, маскүнем, махаббат өлеңдерін жазатын ақын бейнесі Николя Пуссен мен Жан Леон Жеромнің суреттерінде бейнеленген.