Кіріспе

Рим лирикасы (б.з.д. 65–8 жж.) римдік ақын Квинт Гораций Флакк (; 8 желтоқсан б.з.д. 65 ж. – 27 қараша б.з.д. 8 ж.), ағылшын тілінде Гораций (/h//ɒr//ɪ//s/) деп белгілі, Август (Октавиан деп те аталатын) дәуіріндегі Рим лирикасының ең ірі ақыны болды. Риторик Квинтилиан оның "Одаларын" латын тіліндегі жалғыз оқуға тұрарлық лирикалық өлеңдер деп есептеді: "Ол кейде биіктей алады, бірақ сонымен бірге әсемдік пен инабатқа толы, түрлі бейнелерді қолданады және сөздерді таңдауда керемет шешімдер қабылдайды". Гораций сондай-ақ әдемі гексаметрлік өлеңдер (Сатиралар мен хаттар) және өткір иамбтық поэзия (Эподалар) жазды. Гексаметрлер көңілді, бірақ мағыналы туындылар, достық тонмен жазылған, бұл оның замандасы, сатирик Персийдің: "Досы күлгенде, Гораций оның әрбір кемшілігін аңқаулықпен байқайды; бір рет көзге түскен соң, ол жүрекке тиеді" деген пікіріне әкелді. Оның мансабы Римнің республикадан империяға өзгеруімен бірге жүрді. Б.з.д. 42 жылы Филиппи шайқасында жеңілген республикалық армияның офицері, ол Октавианның азаматтық істердегі жақын серігі Мэценатпен танысып, жаңа үкіметтің өкілі болды. Кейбір зерттеушілер үшін оның үкіметпен байланысы – тәуелсіздіктің жоғары деңгейін сақтаған деликатты тепе-теңдік болды (ол "әдемі қимыл-қозғалыстың шебері" болды), ал басқалары үшін ол Джон Драйденнің сөздерімен айтқанда, "әдепті сарай құлы" еді.

Өмір

Хорацийді әлемдегі алғашқы автобиографиялық жазушы деп санауға болады. Ол өзінің шығармаларында өзі туралы, мінезі туралы, қалыптасуы туралы және өмір салты туралы ежелгі заманның басқа ешбір ұлы ақынынан гөрі көбірек айтады. Оның еңбектеріндегі кейбір өмірбаяндық мәліметтерді Суэтонның «Ақындардың өмірі» кітабындағы «Хораций өмірі» атты қысқа, бірақ құнды еңбегімен толықтыруға болады.

Ақын

Эподтар ямбикалық поэзияның қатарына жатады. Ямбикалық поэзияда тілді ұяттау мен әдепсіз сөздер жиі кездеседі, кейде оны кінәлау поэзиясы деп те атайды. Кінәлау поэзиясы, немесе ұяттау поэзиясы – азаматтарды әлеуметтік міндеттерін сезінуге шақырып, кінәлау және ұяттау арқылы жазылатын өлеңдер. Әдетте, әр өлеңде Гораций ұялтуға немесе сабақ беруге шешім қабылдаған бір архетиптік тұлға болады. Гораций осы өлеңдерін Архилохтың поэзиясына сүйене отырып жазған. Карфагеннің құрылуынан бері жүз жылдан астам уақыт өткен соң, Римдегі әлеуметтік байланыстар тоңсыққан, себебі олжа мен жемқорлық арқылы қол жеткізілген зор байлық болды. Бұл әлеуметтік кемшіліктер Юлий Цезарь, Марк Антоний және Секст Помпей сияқты одақтастар арасындағы бәсекелестікпен одан әрі күшейді, олардың барлығы олжаның үлкен бөлігін иелену үшін күресті. Қазіргі заманғы ғалымдардың бірі б.з.д. 31 жылға дейінгі жүз жылдық кезеңде оннан астам азаматтық соғыс болғанын санады, соның ішінде Спартак басқарған үшінші құл соғысы, Горацийдің туғанына сегіз жыл қалғанда болған. Гораций және оның римдік әріптестері геллендік мәдениеттің мұрагерлері болғандықтан, осы мәселелермен күресуге жеткілікті дайындық көрмеді: Горацийдің эллинистік көрінісі оның сатираларында айқын байқалады, тіпті бұл жанр латын әдебиетіне тән болса да. Ол Римнің әлеуметтік және этикалық мәселелеріне сәйкес стиль мен көзқарас әкелді, бірақ оның рөлін қоғамдық әрекеттен жеке ойларға ауыстырды. Осы уақытта ол Октавианның қолдаушыларын қызықтыра бастады, бұл процесті ол өзінің бір сатирасында сипаттаған. Бір ғалым ақынды "әдемі, пайдаға көз тіккен жас жігіт" деп сипаттаған. Екі тараптың да артықшылықтары болды: Гораций жігерленді және материалдық қолдау алды, ал саясаткерлер ықтимал қарсыласты бақылауға алды. Оның республикалық көзқарастары мен Филипп шайқасындағы рөлі оған жаңа мәртебесіне өкіну сезімін тудырған болуы мүмкін. Дегенмен, көптеген римдіктер азаматтық соғыстарды қаланың ең беделді отбасылары арасындағы билік үшін күрестің салдары деп есептеді, және ол да, әйтпесе, Римнің қажетті бейбітшілікке қол жеткізудегі соңғы үміті ретіндегі княздық жүйені қабылдаған сияқты көрінеді. Б.з.д. 37 жылы Гораций Мэценатпен бірге Брундизийге сапар жасады, ол өзінің бір өлеңінде Виргилий сияқты басқа достарымен болған қызықты кездесулер мен көңілді оқиғалар ретінде сипатталған. Шындығында, сапардың саяси мақсаты болды, Мэценат Антониймен Тарент келісімін жасау үшін жолға шықты, бұл фактіні Гораций оқырмандардан шеберлікпен жасырды (саяси мәселелер сатиралардың бірінші кітабында көбінесе орын алмады). Оның өлеңдерінде б.з.д. 31 жылы Акциум шайқасында Мэценатпен бірге болғаны туралы да белгілі бір мәліметтер бар, онда Октавиан өзінің үлкен қарсыласы Антонийді жеңді. Ол кезде Гораций Мэценаттан өзінің әйгілі сыйлығы – Сабин шаруашылығын алған еді, бұл сатиралардың бірінші кітабы жарықтанғаннан кейін көп ұзамай болды. Осы сыйлыққа бес жалға берушіден түскен табыс кірді, бұл оның қазынашылықтағы мансабын аяқтағанын немесе кем дегенде оған аз уақыт пен күш жұмсауға мүмкіндік берген болуы мүмкін. Бұл оның Октавиан режимімен байланысын көрсетті, бірақ көп ұзамай жарық көрген Сатиралардың екінші кітабында ол бірінші кітаптың саяси емес ұстанымын сақтап қалды. Ол кезде ол қазынашылықтағы жұмысының нәтижесінде Римнің "атты әскерінің" (эквит) мәртебесіне ие болды.

Батыр

Одалар 1–3 оның көркем шығармашылығының келесі бағыты болды. Ол олардың формалары мен тақырыптарын б.з.д. VII-VI ғасырлардағы грек лирикасынан алған. Грек әлемінің фрагменттілігі оның әдеби кейіпкерлеріне өздерін еркін білдіруге мүмкіндік берді, ал Римдегі қазынадан Сабин тауларындағы өз иелігіне жартылай зейнеткерлікке шығуы оған белгілі бір дәрежеде күш-қуат сыйлағандай болды. Дегенмен, оның өлеңдері қоғамдық мәселелерге тоқсан болса да, жеке өмірдің маңыздылығын нығайтты. Бірақ "Одалар 1–3" жұмысының көпшілік тарапынан қабылдануы оны көңілсіздікке түсірді. Ол сәтсіздікті император сарайындағылардың қызғанышына және әдеби топтардан оқшаулануына байланысты деп есептеді. Мүмкін, осы көңілсіздік оны жанрды өлең-хаттарға алмастыруға итерген шығар. Ол өзінің алғашқы хаттар кітабын түрлі достары мен таныстарына, жаңа әлеуметтік статусы – жолсерік ретіндегі беделін көрсететін әдепті стильде арнады. Ашылу өлеңінде ол поэзиядан гөрі моральдық философияға қызығушылығын білдірді, бірақ жинақ стоик теориясына бейім болғанымен, этика туралы тұрақты ой-пікірлерді көрсетпейді. Мейценас әлі де сенімді серігі болды, бірақ Гораций енді өзінің тәуелсіздігін нығайта бастады, меценатына баруға арналған жиі шақыруларды әдепті түрде қабылдамайтын болды. Бірінші хаттар кітабының соңғы өлеңінде ол Лоллиус пен Лепид консулдығында, яғни б.з.д. 21 жылы, қырық төрт жаста екенін және "бойы аласа, күнге ынтық, ерте сұрған, тез ашуланған, бірақ оңай жұбатқан" екенін айтты. Суетонийдің мәлімдемесіне сәйкес, екінші хаттар кітабын Август жазуға шақырып, өзіне арналған өлең-хат жазуды сұраған. Август шындығында көп хат жазған және бір рет Горацийден жеке хатшысы болуын өтінген. Гораций хатшылық қызметтен бас тартса да, императордың өлең-хат беру талабын орындады. Августқа арналған хаттың жарыққа шығуы кейінірек, б.з.д. 11 жылы болған болуы мүмкін. Ол басқа да нәрселермен қатар, б.з.д. 15 жылы оның балалары Друз бен Тиберийдің әскери жеңістерін жұртқа жеткізді, бірақ бұл және келесі хаттар көбінесе әдебиет теориясы мен сынға арналды. Әдеби тақырып "Поэзия өнерінде" (Ars Poetica) одан да терең зерттелді, ол жеке басылып шыққан, бірақ хат түрінде жазылған және кейде "Хаттар 2.3" деп аталады (мүмкін, ол жазған соңғы өлең). Оған сондай-ақ Друз бен Тиберийдің жеңістерін жырлайтын одалар жазу және Аполлон ғибадатханасында Секулярлық ойындар үшін ән айту тапсырылды – бұл Августтың ежелгі салт-дәстүрлерді қайта жаңғырту саясатының аясында қайта жандандырылған ұзақ уақыттан бері тоқтап қалған фестиваль болды (Carmen Saeculare). Суетоний Горацийдің өмірінің соңындағы жеке өмірі туралы әңгімелерді жеткізді, оның төсек бөлмесінің қабырғалары ұятсыз суреттер мен айналармен жабылғанын, сондықтан ол қайда қараса да эротиканы көретінін айтты. Ақын 56 жасында, досы Мейценас қайтыс болғаннан көп ұзамай, оның қабірінің жанына жерленді. Екеуі де өз мүліктерін Августқа мұра етіп қалдырды, император достарынан күткен құрметтің бірі.

Тарихи контекст

Хораций өзінің Сатиралары мен Хаттарында ежелгі Грекиядан алынған дәстүрлі метрлерде жазды, Сатираларында гексаметрлерді, ал Эподаларында иамбтарды пайдаланды, олардың барлығын латын пішіндеріне бейімдеу оңай болды. Оның Одаларында латын құрылымы мен синтаксисіне кейде қиын сәйкес келетін алкаиктер мен сапфиктер сияқты күрделі өлшемдер бар. Осы дәстүрлі өлшемдерге қарамастан, ол өзін жаңа және күрделі стильді дамытуда белсенді қатысушы ретінде көрсетті. Ол әсіресе Каллимахтың жұмысындағы қысқалық, сәнділік және тегіс тілдің эллиндік эстетикасымен әсерленді. Қазіргі әдебиет теориясында тікелей жеке тәжірибе (Urerlebnis) мен мәдени факторлар арқылы қалыптасқан тәжірибе (Bildungserlebnis) арасында айырма жасалады. Бірақ бұл айырмашылық Хораций үшін аса маңызды емес, өйткені оның жеке және әдеби тәжірибесі өзара байланысты. Мысалы, Сатиралар 1.5-те Хораций Вергилиймен және басқа әдеби достарымен жасаған нақты саяхатын егжей-тегжейлі баяндайды, бұл оның алдыңғысы Люцилийдің Сатирасына ұқсас. Алайда, эллиндік рухтағы әдебиеттен айырмашылығы, оның поэзиясы шектеулі оқырмандар тобы үшін жазылмаған, сондай-ақ көптеген түсініктемелерге сүйенбейді. Әдеби стандарттары бойынша элиталық болғанымен, ол кең аудиторияға арналған, өнердің қоғамдық түрі ретінде жазылды. Оның әдеби тұлғасына да екіұштылық тән, өйткені ол өзін философиялық көзқарастары бар адамдардың кішкентай қауымдастығының мүшесі ретінде көрсетіп, ашкөздік сияқты жамандықтардан аулақ жүріп, нағыз жан тыныштығын іздеді, бұл Августтың ашкөздікпен бүлінген қоғамдық моральды реформалау жоспарларына сай келді – оның өлшеушілікке шақырған жеке тілегі императордың ұлтқа арнаған маңызды хабарының бір бөлігі болды. Хораций әртүрлі жанрларда классикалық ақындардың үлгісін қабылдады, мысалы, Эподалардағы Архилох, Сатиралардағы Луцилий және Одалардағы Алкей, кейіннен оның ауқымын кеңейтті, өйткені оның үлгілері оның алдындағы жағдайларға толыққанды сәйкес келмеді. Архилох пен Алкей – әлеуметтік және діни функциясы бар аристократтардың гректері, олардың поэзиясы олардың тыңдаушыларына түсінікті болды, бірақ Римге ауысқанда жай ғана көркемдік тәсілге айналды. Алайда, Одалардың көркемдігі олардың табысына да ықпал етеді, өйткені олар қазір көптеген эмоциялық әсерлерді қабылдай алады, ал грек және рим элементтерінің қоспасы оқшаулану және әмбебаптық сезімін береді. Хораций Архилохтың рухын және иамбикалық поэзиясын латын тіліне енгіздім деп мақтанды (бірақ Архилохтан айырмашылығы) ешкімді қуғынға салмады (Хаттар 1.19.23–25). Бұл бекер мақтану емес еді. Оның Эподалары грек ақынының өлеңдеріне "айыптау поэзиясы" ретінде үлгіленді, бірақ ол нақты кінәлілерді таңдаудан аулақ болды. Архилох өзін жамандық жасаушылардың қатал қарсыласы ретінде көрсеткен болса, Хораций комедиялық әсерге ұмтылып, өз заманының әлсіз және тиімсіз сыншысының бейнесін қабылдады (мысалы, соңғы Эподада сиқыршы Кандидияға бас иесі ретінде). Ол сондай-ақ, Алкейдің лирикалық әдістерін латын тіліне алғаш енгізгенін мәлімдеді (Хаттар 1.19.32–33) және ол шын мәнінде Алкейлік метрлер мен тақырыптарды: махаббат, саясат және симпозиумды жүйелі түрде қолданған алғашқы латын ақыны болды. Ол басқа грек лирикалық ақындарын да еліктеп, әр өлеңін грек түпнұсқасына сілтеме жасап бастап, одан ауысып, "мото" тәсілін қолданды. Сатирикалық ақын Луцилий сенатордың ұлы болған, ол өз әріптестерін жазасыз жазалай алатын. Хораций – қарапайым азаттықпен өмір сүрген адамның баласы. Луцилий – патриот, Римнің өзін-өзі тануының маңызды өкілі, ол өз елшілерінің сүйіспеншілігіне бөленіп, ашық-айқын саясатта болды. Оның шығармалары шынайы бостандықты білдірді. Оның стиліне 'метрлік вандализм' және құрылымның ерігіштігі кірді. Хораций сатираның қисық және ирониялық стилін қабылдады, ол қор кейіпкерлерін және жасырын нысаналарды мазақ етті. Оның бостандығы – философиялық көзқарастың жеке бостандығы еді, саяси немесе әлеуметтік артықшылық емес. Оның Сатиралары метріне қатысты салыстырмалы түрде оңай (Одалардың тығыз лирикалық метріне қатысты), бірақ формалды және жоғары бақыланатын, Хораций өзінің шалаң стандарттары үшін мазақ еткен Луцилийдің өлеңдеріне қатысты (Сатиралар 1.10.56–61). Хаттар Хорацийдің ең жаңашыл шығармаларының бірі болып саналуы мүмкін. Грек және рим әдебиетінде оған тең келген нәрсе болған жоқ. Кейбір өлеңдер хаттарға ұқсас болды, соның ішінде Солонның Мимнермуске арнаған элегиялық өлеңі және Пиндардың Сиракуздың Геронға арнаған лирикалық өлеңдері. Луцилий хат түрінде сатира жазған, ал Катулл мен Проперций кейбір хаттар түрінде өлеңдер жазған. Бірақ Хорацийдан бұрын ешкім поэзия хаттарының толық жинағын жасамаған, тіпті философиялық мәселелерге назар аударатын хаттарды да жасамаған. Ол Сатираларында дамытқан күрделі және икемді стиль осы жаңа жанрдың қажеттіліктеріне бейімделді. Стильді жетілдіру Хораций үшін жаңа емес еді. Оның сөздермен жұмыс істеу шеберлігі оның поэзияның осы немесе басқа түріне жасаған алғашқы әрекеттерінде де көрінеді, бірақ ол оның қажеттіліктеріне бейімделіп, әр жанрды жетілдіре берді.

Тақырыптар

Хораций поэзиялық карьерасы бойы саясат, махаббат, философия және этика, өзінің әлеуметтік рөлі, тіпті поэзияның өзі сияқты бір-бірімен байланысты көптеген тақырыптарды дамытты. Оның Эподы мен Сатиралары «кінәлі поэзияның» түрлері болып табылады, екеуі де цинизмнің моральдық ұстанымдарымен және айыптауларымен табиғи байланыста. Бұл көбінесе Бористен Бионның еңбектері мен философиясына сілтемелер арқылы көрінеді, бірақ бұл философиялық ұстанымдармен қатар әдеби ойын ретінде де қарастырылады. «Хаттарын» жазған кезде ол цинизмді, сондай-ақ барлық практикалық емес және «жоғарыпарсылық» философияны сынады. Сатиралар эпикурей ақыны Лукрецийге жиі сілтеме жасай отырып, эпикурейлік элементтерді де қамтиды. Мысалы, эпикурейлік «carpe diem» рухы Хорацийдің «Сатиралар» 2.6-дағы өзінің атына (Horatius ~ hora) қатысты қайталап ойнауының түпкі себебі болып табылады. Сатираларда стоик, перипатетик және платондық (диалогтар) элементтері де кездеседі. Қысқасы, Сатиралар философиялық бағдарламалардың әртүрлі жиынтығын ұсынады, белгілі бір тәртіппен емес – жанрға тән аргумент стилімен ұсынылған. «Одалар» тақырыптардың кең ауқымын қамтиды. Уақыт өте келе ол өзінің саяси дауысына көбірек сенімді болады. Ол көбінесе ғашықтықпен ойнайтын адам ретінде қарастырылса да, құмарлықты бейнелеуде шебер. «Одалар» әртүрлі философиялық бағыттарды біріктіреді, «Одалар» кітаптарының 1–3-індегі шамамен үштен бірінде ілімдерге сілтемелер мен мәлімдемелер бар, олар жеңілтек (1.22, 3.28) және салтанатты (2.10, 3.2, 3.3) сипатта болады. Эпикурейлік басым ықпал етеді, бұл одалардың шамамен екі есе көптігін сипаттайды. Одалардың бірі осы екі әсерді шиеленіскен қарым-қатынаста біріктіреді, мысалы, «Одалар» 1.7, стоиктердің ерлігі мен қоғамдық міндеттерге адалдығын мадақтайды, сонымен қатар достарымен жеке ләззат алуды қолдайды. Эпикурейлік өмір салтын ұстанса да, лирикалық ақын сатирикалық ақын сияқты көп қырлы, ал «Одалар» 2.10-да тіпті Аристотельдің алтын ортасын Римнің саяси проблемаларына ем ретінде ұсынады. Хорацийдің көптеген өлеңдерінде жанр, лирикалық дәстүр және поэзияның функциясы туралы терең ойлар бар. Императордың сұрауы бойынша жазылған деп есептелетін 4-ода «Одалардың» алғашқы үш кітабындағы тақырыптарды жаңа деңгейге көтереді. Бұл кітапта Август ұйымдастырған қоғамдық фестивальде оның «Carmen saeculare» немесе «Ғсыр гимні» әнін көпшілік алдында орындағаннан кейін үлкен поэтикалық сенім байқалады. Онда Хораций император Августқа тікелей сеніммен жүгінеді және ол мадақтағандарға поэзиялық өлместік сыйлайтынын жариялайды. Бұл оның өлеңдерінің ең аз философиялық жинағы, он екінші одадан басқа, ол өлі Вергилийге тірідей жолданған. Сол өлеңде эпостық және лирикалық ақындар тиісінше стоицизм мен эпикурейшілікпен байланыстырылады, ағытқылы және қайғылы көңіл күйде. «Хаттардың» алғашқы өлеңі жинақтың қалған бөлігі үшін философиялық тонды белгілейді: «Сонымен, енді мен өлеңдерді де, осы ойын-сауықтардың барлығын да жинап аламын: шындық пен лайықты нәрсе маған маңызды, бұл менің сұрағым, бұл менің барлық қамқорлығым». Оның поэзиядан философияға деген поэтикалық бас тартуы екіұшты болуға тиіс. «Хаттар» екіұштылыққа толы. Өзін-өзі мазақтайтын ақын-философтың сөзін тыңдағандар құрметтеледі ме, әлде сынға алынады ма – белгісіз. Ол эпикурейшіл ретінде көрінсе де, философиялық таңдаулар, саяси және әлеуметтік шешімдер сияқты жеке талғамның мәселесі деп есептеледі. Осылайша ол философиялық өмірдің жақсы-жаман жақтарын көптеген философтарға қарағанда шынайырақ бейнелейді.

Ежелгі дәуір

Хорацийдің ықпалын оның дерлік бір замандастары Овидий мен Пропертийдің еңбектерінде байқауға болады. Овидий оның үлгісімен гексаметрлік өлеңде өте табиғи стильде сөзді құруға тырысты, ал Пропертий үшінші элегиялық кітабында оны ерінбей еліктеді. Оның хаттары екеуіне де өз өлең хаттарына үлгі болды, сондай-ақ Овидийдің жер аудару өлеңдерінің қалыптасуына әсер етті. Оның ықпалының екі жақты қыры болды. Бұрын айтқанымыздай, оның "Одаларының" ұлылығы еліктеуге кедергі келтірген болуы мүмкін. Керісінше, Хораций лирика стилін назарға алмағандықтан, ежелгі грек ақыны Пиндардың лирикасына қызығушылық оянған болуы мүмкін (Пиндардың ықпалы мен мұрасын қараңыз). Хорацийдің "Эподысы" жарық көргеннен кейін иамбикалық жанр дерлік жойылған сияқты. Овидийдің "Ибис" туындысы осы формадағы сирек әрекет болды, бірақ ол негізінен Каллимахтан шабыттанды, ал Марциалда иамбикалық элементтер бар, бірақ негізгі ықпал Катуллдан келді. Луцилийдің сатираларына деген жаңа қызығушылық Хорацийдің оның өңдемеген стилін сынауынан туындаған болуы мүмкін. Хораций мен Луцилий екеуі де Персий үшін жақсы үлгі саналды, ол өзінің сатираларын Луцилийдің қаталдығы мен Хорацийдің жұмсақтығынан айырылған деп сынға алды. Ювеналдың өткір сатирасына негізінен Луцилий әсер етті, бірақ Хораций сол кезде мектеп классигі болғандықтан, Ювенал оны құрметпен және ишарамен "Венерин шам" деп атады. Стаций Хорацийге құрмет көрсетіп, сапфик және алкаик өлшемдерінде (Одалармен ең көп байланысты өлең пішімдері) бір өлең жазды, оны "Silvae" атты кездейсоқ өлеңдер жинағына қосты. Ежелгі ғалымдар, соның ішінде ғалым ақын Кесий Басс, "Одалардың" лирикалық өлшемдеріне түсініктемелер жазды. "Derivatio" деп аталатын әдіс арқылы ол белгілі өлшемдерді буын қосу немесе алып тастау арқылы өзгертетін болды, бұл әдісті Сенека кіші сахнаға Хораций өлшемдерін бейімдегенде қолданды. Хорацийдің өлеңдері кейінгі антик кезеңге дейін мектептік оқулықтарда қолданыла берді. Хелениус Акро мен Помпоний Порфирийге жатқызылатын еңбектер Хораций туралы зерттеулердің үлкен жиынтығының қалдықтары болып табылады. Порфирий өлеңдерді хронологиялық емес тәртіппен орналастырды, оларды "Одалармен" бастады, олардың жалпы танымалдылығы мен ғалымдарға тартымдылығы үшін (Одалар ортағасырлық қолжазба дәстүрінде және осылайша қазіргі басылымдарда да осы ерекше құрметті сақтап қалды). Хораций төртінші ғасырдың ақындары, мысалы, Аузоний мен Клавдиан сияқтылардың шығармаларында жиі еске алынды. Пруденций өзін христиан Хорацийі ретінде ұсынды, Хораций өлшемдерін өзінің поэзиясына бейімдеп, Хораций мотивтеріне христиандық мән берді. Алайда, Иероним Хорацийге қарсы тұрып, былай деді: "Христос пен Шайтанның арасында неге үйлесім болуы мүмкін? Хорацийдің Забур кітабымен не қатысы бар?" VI ғасырдың басында Хораций мен Пруденций заманның қаутарсыздануынан аман қалуға тырысқан классикалық мұраның бір бөлігі болды. Классикалық латын әдебиетінің соңғы ірі авторы Боэций Хорацийден шабыттанды, кейде Сенека трагедиясы арқылы. Хорацийдің ықпалы поэзиядан асып, ерте христиан дәуірінің негізгі тақырыптары мен құндылықтарын, мысалы, өзін-өзі қамтамасыз ету, ішкі қанағат пен батылдықты арттырды деп айтуға болады.

Орта ғасырлар мен қайта өрлеу дәуірі

Классикалық мәтіндер VI ғасырдың ортасы мен Каролингтер қайта жаңғыруы арасындағы кезеңде көшірілуінен дерлік тоқтады. Горацийдің шығармалары, бағанада, Италиядан Солтүстік Еуропаға әкелінген екі-үш кітапта ғана сақталған болуы мүмкін. Бұл кітаптар тоғызыншы ғасырдағы алты қолжазбаның алғашқы үлгісіне айналды. Осы алты қолжазбаның екеуі француз тілінде, біреуі Эльзаста, ал қалған үшеуі ирланд әсерімен жазылған, бірақ континенттік монастырьларда (мысалы, Ломбардияда) жазылған болуы мүмкін. IX ғасырдың соңына қарай, сауатты адамдар Горацийдің поэзиясын тікелей танысуы жиі кездесетін жағдай болды. Оның Каролингтер қайта жаңғыруына әсері Оксерлік Герик өлеңдерінде және неомалармен белгіленген кейбір қолжазбаларда көрінеді – олар оның лирикалық өлшемдерін жаттау мен талқылауға көмектесетін жұмбақ нотациялар. 4.11 Одасы Иоанн Крестительге арналған «Ut queant laxis» гимнінің әуенімен сапфикалық строфаларда жазылған. Бұл гимн кейіннен солфедж жүйесінің (до, ре, ми) негізіне айналды – лирикалық ақын Гораций үшін өте лайықты батыс музыкасымен байланыс, бірақ гимннің тілі негізінен Пруденцийге тән. Лионс бұл әуеннің Гвидо д’Ареццо «Ut queant laxis» әнін жазудан бұрын Горацийдің Одасымен байланысты болғанын айтады. Дегенмен, Овидий Горацийдің Одаларын орындағанда лира қолданғанын растағанымен, әуен классикалық дәуірден жеткен болуы екіталай. Немец ғалымы Людвиг Траубе X-XI ғасырларды «Гораций дәуірі» (aetas Horatiana) деп атап, оны VIII-IX ғасырлардағы Вергилий дәуірінен (aetas Vergiliana) және XII-XIII ғасырлардағы Овидий дәуірінен (aetas Ovidiana) аралыққа орналастырды. Бұл айырмашылық сол кездегі классикалық латынның басым әсерін көрсетуге арналған. Алайда, мұндай айырмашылық схемалық болып келеді, өйткені Гораций IX ғасырда да маңызды ықпал еткен. Траубе Горацийдің «Сатираларына» тым көп назар аударды. Горацийдің барлық шығармалары орта ғасырлық дәуірде жоғары бағаланған. Шындысы, орта ғасырлық ғалымдар да Горацийдің әртүрлі жанрларын адам өмірінің әртүрлі кезеңдерімен байланыстырып, схемалық қателіктерге бой ұрды. XII ғасырдың бір ғалымы бұл теорияны былай тұжырымдады: «Гораций төрт түрлі өлең жазды, олар төрт жасқа арналған: балалар үшін – Одалар, жастар үшін – «Поэзия өнері», ересектер үшін – Сатиралар, қарттар үшін – Хаттар». Тіпті Гораций шығармаларын ежелгі ғалымдар орналастырған ретпен жазғаны да айтылды. Наивтілігіне қарамастан, бұл схема Горацийдің шығармаларын жинақ ретінде бағалауға мүмкіндік берді, «Поэзия өнері», Сатиралар және Хаттар Одалармен бірге құрметке ие болды. Алайда, кейінгі орта ғасырларда Горацийдің ең жетілген шығармалары деп саналатын Сатиралар мен Хаттарға ерекше мән берілді. Данте Горацийді «сатиралық Гораций» деп атады және оған бірінші тозақ шеңберінде Гомер, Овидий және Луканмен бірге артықшылықты орын берді. Горацийдің танымалдылығы орта ғасырлық әдебиеттің барлық жанрында кездесетін оның барлық шығармаларынан алынған көптеген цитаталарда және оны сандық латын өлшемдерімен еліктеген ақындардың көптігінде көрінеді. Оның Одаларын ең көп еліктеген – бавариялық монах Метелл Тегернзеелік, ол 1170 жыл шамасында өз жұмысын Тегернзеелік аббаттықтың қасиетті қамқоршысы Киринге арнады. Ол Горацийдің барлық лирикалық өлшемдерін еліктеп, содан кейін Пруденций мен Боэций қолданған басқа өлшемдерді еліктеді, бұл лирикалық жанрдың негізгі ерекшелігі – әртүрлілік Горациймен белгіленгенін көрсетті. Алайда, оның өлеңдерінің мазмұны тек қарапайым дінге ғана қатысты. Сатиралар мен Хаттарды ең сәтті еліктегендердің бірі – шамамен 1100 жылы өзін Секст Амарций деп атаған тағы бір германдық автор, ол төрт кітап жазды, алғашқы екеуі жамандықтарды, екінші жұп – жақсылықтарды бейнеледі. Петрарка акцентті өлшемдерде Горацийді еліктеуде маңызды тұлға. Латын тіліндегі өлең хаттары «Хаттарға» негізделген, ол Горацийге арнап ода түрінде хат жазды. Алайда, ол итальяндық сонеттерін жазу кезінде де Горацийден қарыз алды. Бір заманауи ғалым акцентті ырғақтармен Горацийді еліктеген авторлар (соның ішінде баса назар аударатын латын және жергілікті тілдерде) өздерінің шығармаларын Горацийдің метрикалық әртүрлілігінің табиғи жалғасы деп қараған болуы мүмкін деп болжайды. Францияда Гораций мен Пиндар Плеиада деп аталатын жергілікті тілдерде жазған авторлар тобының поэтикалық үлгілері болды, соның ішінде Пьер де Ронсар және Жоахим дю Беллей. Монтень Гораций цитаталарын үнемі және тапқыр қолданды. XVI ғасырда Кастилия мен Португалияда жергілікті тілдер басым болды, онда Горацийдің әсері Гарсиласо де ла Вега, Хуан Боскан, Са де Миранда, Антонио Феррейра және Фрай Луис де Леон сияқты авторлардың еңбектерінде көрінеді, соңғысы «beatus ille» (бақытты адам) горацийлік тақырыбында одалар жазды. Батыс Еуропадағы XVI ғасыр аудармалар дәуірі болды (Германияны қоспағанда, онда Гораций тек XVII ғасырдың басында ғана аударылды). Горацийді алғаш аударған – Томас Дрант, ол 1566 жылы «Емдеуші мораль» атты еңбегінде Жеримия мен Гораций аудармаларын қатар қойды. Осы жылы шотландиялық Джордж Бьюкенен Псалмдарды Гораций стилінде қайта жазды. Бен Джонсон 1601 жылы «Ақын» пьесасында Горацийді және басқа классикалық латын авторларын сахнаға шығарды, олардың барлығына аудармада өз өлеңдерін айтуға мүмкіндік берді. Горацийдің рөлі оның өлеңдерінде көптеген оқырмандар іздейтін тәуелсіз рух, моральдық адалдық және сыншыл көзқарасты көрсетеді.

Әдебиет пен өнерде

Оксфорд латын курсының оқулықтары Хорацийдің өмірін пайдаланып, Республиканың соңғы кезеңінен Ерте Империяға дейінгі кезеңдегі орташа римдіктің өмірін көрсетеді. Хорацийді Норман Шелли 1976 жылғы "Мен, Клаудиус" мини-сериалында бейнеледі.