Кіріспе

Рим жазушысы және ақыны (б.з.д. 239 – б.з.д. 169 жж.)

Квинт Энний (; б.з.д. 239 – б.з.д. 169 жж.) – Рим Республикасы кезеңінде өмір сүрген жазушы және ақын. Ол көбінесе рим поэзиясының атасы деп есептеледі. Ол Мессапийлер құрған, қазіргі Лечче (көне Калабрия, бүгінгі Саленто немесе Оңтүстік Апулия) маңындағы Рудиа шағын қаласында дүниеге келді. Ол грек, латын және оскан тілдерін білді. Оның еңбектерінен тек үзінділер сақталған, бірақ латын әдебиетіндегі оның ықпалы зор болды, әсіресе грек әдеби үлгілерін пайдалануда.

Өмірбаян

Эннийдің өмірі туралы сенімді мәліметтер өте аз. Оның замандастары оны аз атаған, ал оның өміріне қатысты көптеген әңгімелер, оның қазіргі кездегі фрагменттеріндегі өзі туралы айтқан сөздерінен туындаған болуы мүмкін. "Анналдардың" бірнеше жолдары, сондай-ақ ежелгі куәліктер, мысалы, Энний өзінің эпикалық шығармасын ежелгі эпикалық ақын Гомердің, оның рухы Эннийге қайта туғанын айтқан түсімен бастағанын көрсетеді. Шындығында, Италияның гректер қоныстанған аймақтарында жанның көшіп өтуі туралы ілім кең таралған, бірақ бұл мәлімдеме тек әдеби тәсіл болуы мүмкін. Энний үлкен талаптар жасағанға ұқсайды, мысалы, Мавр Сервий Оноратус баяндағандай, ол өзінің туған жерінің аңызға толы патшасы Мессапустан таратынын мәлімдеген. Оның туған қаласы – жартылай грекке айналған Рудия, Мессаптар қоныстанған аймақта орналасқан. Ол, Аулус Геллиусқа сәйкес, оған үш тілдік және мәдени мұраны сыйлаған, оны "үш жүрек – грек, оск және латын" деп әдемілеп сипаттаған. Эннийдің қоғамдық өмірі орта жасында, Екінші Пуникалық соғыс кезінде, жүзбасы шенімен әскерде қызмет еткен кезде айқын көріне бастайды. Б.з.д. 204 жылы Сардинияда болғанда, ол Үлкен Катонның назарын аудартып, оны Римге алып келді. Ол грек тілін оқытып, грек пьесаларын өмірлік күнкөріс үшін бейімдеді, ал өзінің поэзиялық шығармалары арқылы Римдегі ең көрнекті адамдардың достығын қамтыды, олардың жетістіктерін мақтады. Олардың арасында Сципион Африканский және Фулвий Нобильор болды, ол 189 жылы Этолияға жасаған жорыққа олармен бірге қатысты. Кейін ол Амбрацияны басып алу оқиғасын пьесаға және "Анналдардағы" эпизодқа айналдырды. Содан кейін Нобильордың ұлы Квинттің ықпалымен Энний римдік азаматтыққа қол жеткізді. Бірақ ол өзі әдеби ауданда, Авентин төбесінде, грек пьесаларын бейімдеген ақын Цецилий Стациймен қарапайым және шағын өмір сүрді. Энний шамамен 70 жасында "Тиест" трагедиясын жазғаннан кейін қайтыс болды. Ол өзінің жеке өміріне қатысты әртүрлі мәліметтер келтірген эпикалық өлеңінің соңғы кітабында, оны жазған кезде 67 жаста болғанын айтты. Өмірінің ұлы еңбегінің аяқталуын ойлап, ол өзін Олимпиада ойындарында көп рет жеңіске жеткен, бірақ жасы келгенде шаршап демалыс алған батыр атқа теңеді. Осы ұлы мансабын аяқтағаны үшін мақтаныш сезімін ол өлімінен кейін бюстінің астына қою үшін арналған ескерткіш жолдарында білдірді: "Мен үшін ешкім жыламасын, немесе менің жерлеуімді аза тұтып тойламасын; себебі мен әлі де тірімін, мен адамдар аузынан өтіп, олардың арасында жүремін".

Жылнамалар

"Анналы" – Трояның б.з.д. 1184 жылы құлауынан бастап б.з.д. 184 жылы Катонның цензурасына дейінгі Рим тарихын қамтитын он бес кітаптан тұратын, кейіннен он сегіз кітапқа дейін кеңейтілген эпикалық поэма. Бұл грек эпосы және дидактикалық поэзиясында қолданылатын дактильдік гексаметр метрін алғаш рет қолданған латын поэмасы болды, соның нәтижесінде бұл метр латын поэзиясындағы осы жанрлар үшін стандартты метрге айналды. "Анналы" римдік мектеп оқушылары үшін оқулық ретінде пайдаланылды, бірақ ақырында Вергилийдің "Энеидасымен" ығыстырылды. Шамамен 600 тармақ сақталған.

Кішігірім жұмыстар

Эпихарм Сицилиялық ақын және философ Эпихарм Костың философиялық гипотезаларынан шабыттанды, содан кейін Эньюстың жұмысы осы атты алды. «Эпихарм» шығармасында ақын өліп, көктегі нұрлы әлемге көтерілгенін түсінде көргенін сипаттайды. Сол жерде ол Эпихарммен кездесіп, ол құдайлардың мәнін түсіндіріп, Эньюсқа ғаламның физикасын үйретті. «Еухемер» грек Еухемер Мессенскийдің идеяларына негізделген діни доктринаны ұсынады, ол Олимп құдайлары адамдардың өміріне араласатын табиғаттан тыс күштер емес, қайта өлгеннен кейін батырлығы, қаһармандығы немесе мәдени әсері үшін құдайлар ретінде құрметтелген ежелгі батырлар екенін айтты (бұл сенім қазір эухемеризм деп аталады). Цицерон мен Лактанций «Еухемер» – Еухемердің «Қасиетті тарихы» атты түпнұсқа еңбегінің «аудармасы және қайта баяндауы» болғанын жазады, бірақ Эньюс түпнұсқаны грек тілінен латын тіліне аударған, әлдеме өз элементтерін қосып жазған-дыр, әлде жоқ-ты белгісіз. Бұл шығарманың сақталған бөліктерінің көпшілігі Лактанцийден бізге жеткен, және осы үзінділер «Еухемер» прозалық мәтін болғанын көрсетеді. «Гедифагетика» мазмұнының көп бөлігін Гелалық Архистраттың тағамдық эпосынан алған. Эньюстың поэмасының сақталған бөлімдері оқырманға ең жақсы балықты қайдан табуға болатынын айтады. Балық атауларымен және көптеген жер-су атауларымен толған фрагменттердің көпшілігі бұзылған немесе зақымдалған. «Гедифагетика» гексаметрмен жазылған, бірақ «метриялық тәжірибелер» тұрғысынан «Анналдардан» ерекшеленеді; бұл айырмашылық негізінен әр шығарманың ерекше тақырыбынан туындайды. «Praecepta» және «Protrepticus» атаулары, мүмкін, бір (насихаттау мақсатындағы) жұмысты атау үшін қолданылған. Алайда, бұл жұмыстың дерлік жоқ екенін ескерсек (латын грамматигі Харизийдің еңбектерінде тек «паннибусан» сөзі «паннис» сөзінің «ерекше» түрі сақталған), бұл пікірді растау өте қиын. «Сатурае» – шамамен отыз жолдан тұратын сатиралық өлеңдер жинағы, бұл римдік сатираның сақталған ең алғашқы мысалы. Бұл жинақтағы өлеңдер «көбінесе амал-тәсілдер туралы даналық сөздермен, көбінесе нақылмен сабақ берумен байланысты». «Сота» – грек ақыны Сотадес есімімен аталған, ұзындығы белгісіз өлең. Сотадес белгілеген «Сотадей» деп аталатын өлшемді ұстанған бұл шығарма түрлі-түрлі тақырыптар мен идеяларды қамтиды.

Басылымдар

Квинто Эннио. Кіші шығармалар, I том. Praecepta, Protrepticus, Saturae, Scipio, Sota. Редакциялаған, аударған, түсіндірме берген Алессандро Руссо. Пиза: Edizioni ETS, 2007 (Testi e studi di cultura classica, 40) (Классикалық мәдениетті зерттеулер, 40). Уормингтон, Э. Х. (1935). Энний (Q. Энний). Ежелгі латынның қалдықтары. Эрик Герберт Уормингтон редакциялаған. II том: Энний және Цецилий. Кембридж: Гарвард университетінің баспасы.