Кіріспе

Эпиграмма – қысқа, есте қаларлық, қызықты, кейде таңғаларлық немесе сатирикалық тұжырым. Бұл сөз грекше ἐπίγραμμα («жазу», ἐπιγράφειν – «жазу, жазып қою») деген сөзден шыққан. Бұл әдеби тәсіл екі мың жылдан бері қолданылып келеді. Зекет немесе сарказмның болуы поэзиялық емес эпиграммаларды, әдетте осы сипаттамалары жоқ афоризмдер мен мақал-мәтелдерден ерекшелейді.

Ежелгі грек тілі

Грек эпиграммаларының дәстүрі қасиетті орындарда, оның ішінде спортшылардың мүсіндерінде және жерлеу ескерткіштерінде жазылған өлеңдер ретінде басталды, мысалы: «Барып, спарталықтарға айт, өтіп бара жатқандар!» Бұл түпнұсқа эпиграммалар қысқа прозалық мәтін сияқты қызмет етті, бірақ өлең түрінде. Эпиграмма эллинистік кезеңде әдеби жанрға айналды, мүмкін, жазулы эпиграммалардың ғылыми жинақтарынан пайда болды. Қазіргі эпиграммалар көбінесе өте қысқа деп есептелсе де, грек әдеби эпиграммасы әрқашан кейінгі үлгілердей қысқа болған жоқ, ал «эпиграмма» мен «элегия» арасындағы шекара кейде анық емес (олар сипаттамалық метрді – элегиялық жұптарды ортақ бөліседі). Классикалық кезеңде олардың арасындағы нақты айырмашылық – эпиграммалар жазылып, оқуға арналған, ал элегиялар айтылып, тыңдауға арналған. Кейбір элегиялар өте қысқа болуы мүмкін, бірақ тек қоғамдық эпиграммалар он жолдан асып кетті. Дегенмен, эпиграмманың жазу арқылы пайда болуы, тіпті эллинистік дәуірде оқылғанда да, мәтінді қысқа ұстауға ықпал етті. Әдеби эпиграмманың көптеген ерекше түрлері жазу контексіне, әсіресе эллинистік дәуірде әдеби жаттығуға айналған жерлеу эпиграммасына көз жүгізеді. Көптеген «симпатикалық» эпиграммалар симпосиондық және жерлеу элементтерін біріктіреді – олар оқырмандарына (немесе тыңдаушыларына) өмір қысқа болғандықтан бүгін ішіп, өмір сүруге шақырады. Жалпы, классикалық элегияларда кездесетін кез келген тақырып кейінірек әдеби эпиграммалар үшін бейімделуі мүмкін болды. Эллинистік эпиграммалар да «нүктеге» ие деп есептеледі, яғни өлең күлкілі немесе сатирикалық бұрылыспен аяқталады. Барлық грек эпиграммалары осылай болып келеді деп айтуға болмайды; олардың көпшілігі жай ғана сипаттамалық, бірақ Гадаралық Мелеагер мен Салоникалық Филипп, алғашқы толық антологтар, қысқа және өткір эпиграммаларды артық көретін. Олардың жинақтары Римде және кейіннен бүкіл Еуропада жанр туралы білімді қалыптастыруға көмектескендіктен, эпиграмма «нүктемен» байланысты болды, әсіресе еуропалық эпиграмма дәстүрі латын ақыны Марциалды өзінің негізгі үлгісі ретінде қабылдады; ол грек үлгілерін (әсіресе замандас ақындар Луциллий мен Никархты) таңдамалы түрде көшіріп, бейімдеді және осы процесте жанрды қайта анықтады, оны римдік «сатура» дәстүрімен үйлестірді. Грек эпиграммасы, шындығында, әлдеқайда алуан түрлі болды, бұл туралы Милан папирусы куәлік етеді. Грек әдеби эпиграммасының маңызды көзі – грек антологиясы, 10 ғасырдағы жинақталған жинақтарға негізделген, оның ішінде Мелеагер мен Филипп жинақтары бар. Онда эллинистік кезеңнен бастап, императорлық кезең мен соңғы антикалық дәуірден, құрастырушының византиялық дәуіріне дейінгі эпиграммалар қамтылған – мың жылдық элегиялық мәтіндердің барлық тақырыптарын қамтитын жинақ. Антологияға христиан эпиграммаларының бір кітабы, сондай-ақ «Жігіттік Муза» деп аталатын эротикалық және гомосексуалдық махаббат туралы эпиграммалардың бір кітабы кіреді.

Ағылшынша

Алғашқы ағылшын әдебиетінде қысқа жұп өлеңдер поэтикалық эпиграммалар мен мақал-мәтелдермен басым болды, әсіресе Киелі кітаптың аудармаларында және грек және рим ақындарының шығармаларында. Бір-бірімен рифмаласатын екі тізбекті өлең жұп деп аталады. 1600 жылдан бері жұп өлеңдер ұзақ сонеттердің құрамына енгізіліп келеді, ең әйгілісі – Уильям Шекспирдің сонеттері. 76-шы сонет осыған мысал. Уильям Блейк өзінің "Тәбиғаттың жақсылықтары туралы болжамдар" поэмасында, сондай-ақ Байрон "Дон Хуан" поэмасында, Джон Гей ертегілерінде және Александр Поп "Адам туралы эссесінде" екі жолды поэтикалық форманы жабық жұп ретінде қолданды. Солтүстік Америкада жазылған алғашқы ағылшын әдебиетінің еңбегі Роберт Хейменнің "Quodlibets, Lately Come Over from New Britaniola, Old Newfoundland" атты 300-ден астам эпиграммалар жинағы болды, олардың көпшілігі екі жолдық қағидаға немесе үрдіске сәйкес келмейді. Жинақ 1618 және 1628 жылдар аралығында қазіргі Харбор Грейс, Ньюфаундленд қаласында жазылған, бірақ ол Ұлыбританияға оралғаннан кейін жарияланды. Виктория дәуірінде америкалық ақын Эмили Дикинсон жиі эпиграммалық жұп өлеңдерді қолданды. Оның 1534-ші нөміріндегі өлеңі оның он бір поэтикалық эпиграммасының типік мысалы. Романшы Джордж Элиот өзінің шығармаларында да жұп өлеңдерді пайдаланды. Оның ең жақсы мысалы – "Бауыр мен қарындас" атты тізбектелген сонеттік поэмасы, онда тізбектелген он бір сонеттің әрқайсысы жұп өлеңмен аяқталады. Оның сонеттерінде, әр жұп өлеңнің соңына дейінгі жетекші жол, тізбектің VIII сонетінде көрсетілгендей, жұп өлеңнің тақырыбы ретінде қарастырылуы мүмкін. 20-шы ғасырдың басында рифмаланған эпиграммалық жұп өлеңдердің формасы үшінші жол ретінде атаумен бекітілген өлеңдік бейнеге айналды. Аделаида Крэпси 1915 жылы жарық көрген "Ауа райынан зардап шеккен ағаштарды көргенде" атты суреттік жұп өлеңінде әрқайсы он буыннан тұратын екі жолды рифмаланған өлең түрін қалыптастырды. 1930 жылдары шотланд ақыны Уильям Соутардың поэзиясында бес жолдық цинквен формасы кеңінен танымал болды. Бұлар бастапқыда эпиграммалар деп аталды, бірақ кейіннен Аделаида Крэпси стиліндегі суреттік цинквендер ретінде танылды. Дж. В. Каннингем де эпиграммалардың белгілі авторы болды (бұл "жеңіл дем алатын" адамға қолайлы орта).

Өнер саласында

"Қорал сөйлесе, өлім дауды шешеді" – американдық Ескі Батыстың қақтығыстарындағы мылтық көтеріп жүргендердің шайқасына Чарльз Марион Рассел берген эпиграммалық атау.