Кіріспе

Митилендік Алкей (грекше: Alcaeus of Mytilene; Ἀλκαῖος ὁ Μυτιληναῖος, Alkaios ho Mutilēnaios; шамамен б.з.б. 625/620 – шамамен б.з.б. 580) – грек Лесбос аралынан шыққан лирикалық ақын. Ол Алкей строфасын ойлап тапқандық үшін белгілі. Грек Александриясының ғалымдары жасаған тоғыз лирикалық ақындардың канондық тізіміне енген. Ол Сапфомен бір замандас болған және олар өлеңдермен алмасып отырған болуы мүмкін. Алкей Лесбостың бас қаласы Митилендегі аристократиялық басқарушы топта дүниеге келді, онда ол саяси дау-дамайлар мен жанжалдарға қатысты.

Поэзиялық жанрлар

Алкейдің шығармалары әдетте бес жанрға бөлінеді. Саяси әндер: Алкей көбінесе саяси тақырыптарда жазған, Лесбостағы билік күресін ынтасы мен жігерімен суреттеген, қарсыластарын қарғап, олардың өліміне қуанған, саяси белсенсіздіктің салдары туралы айқын насихаттар жасаған және серіктерін ерлікке шақырған, мысалы, «мемлекеттік кеме» туралы аллегорияларының бірінде. Алкейдің саяси ақын екенін айтқан ғалым Дионисий Галикарнасский: «Егер метрді алып тастасаңыз, саяси риториканы табасыз», - деген. Ішімдік әндер: Грамматик Афинейдің айтуынша, Алкей кез келген жағдайды ішуге себеп етіп, кейінгі ұрпаққа оны растайтын бірнеше цитата қалдырған. Алкей достарын тиран өлгенде тойлау үшін ішуге, қайғыларын жеңу үшін ішуге, өмір қысқа болғандықтан ішуге, «ішіңдегі шындықтың көрінуіне» ие болуға, қысқы дауылда және жазғы ыстықта ішуге шақырады. Соңғы өлеңде Гесиодтың өлеңдері қайта жазылған, Асклепиадтық метр мен эол диалектісінде жаңарып келген. Гимндер: Алкей құдайлар туралы Гомер гимндерінің рухында ән айтқан, құдайларды мақтау үшін емес, серіктерін көңіл көтеру үшін, және «әлемдік» лирикасында қолданған метрлерде. Мысалы, Диоскурларды, Герместі және Хебрус өзенін (Лесби мифологиясында маңызды өзен, себебі Орфейдің басы оның суларымен ән айтып, теңізден өтіп, Лесбосқа жеткен, содан кейін Аполлон ғибадатханасына апарылған, бұл Лесбидің ән саласындағы басымдығының символы) мадақтаған «сапфик» метріндегі фрагменттер бар. Порфирийдің айтуынша, Гермес гимнін Гораций өзінің «сапфик» одаларының бірінде (C.1.10: Mercuri, facunde nepos Atlantis) үлгі еткен. Махаббат әндері: Жоғарыда Квинтилиан айтқан Алкейдің барлық махаббат өлеңдері із-түзсіз жоғалып кеткен. Оның махаббат поэзиясына Цицеронның бір үзіндісінде қысқаша сілтеме жасалған. Алкейдің үлгісін жиі есіне түсіретін Гораций, лесби ақынның сүйікті тақырыптарының бірін – қара шашы мен көзінің қаралығымен ерекшеленген Ликусты (C.1.32.11–12: nigris oculis nigroque/crine decorum) суреттеген. Алкей Сафо туралы бұрынғы цитатада көрсетілгендей, оған махаббатпен жазған болуы мүмкін. Әртүрлі тақырыптар: Алкей өте көп тақырыптар мен мәселелер туралы жазғандықтан, оның мінезіндегі қарама-қайшылықтар көрінеді. Грамматик Афиней Алкейдің соғысқа қаншалықты бейім еместігін көрсету үшін хош иісті майлар туралы өлеңдер келтірген, ал лирикалық ақын үшін ерекше соғысқа бейімділігінің дәлелі ретінде үйінің қабырғаларын безенген қару-жарақтарды сипаттаған. Оның соғысқа дайындығының және соғысқа қатысы жоқ тақырыптарға бейімділігінің басқа мысалдары – бауырының бабылдық жалдамалы әскердегі ерліктерін жырлаған және қиын жағдайдағы қыздың дауысымен сирек кездесетін метрде (минорлық сапфик ионикалық) айтылған ән, «Азапты мен, барлық жамандықтарды бөлісетін мен!» – Гораций сол метрдегі одасында (C.3.12: Miserarum est neque amori dare ludum neque dulci) осыған ұқсас мәтінді қолданған болуы мүмкін. Ол сондай-ақ Гомер тақырыптарында сапфик строфаларын жазды, бірақ Гомер стилінен өзгеше, Троялық Еленаны Ахиллдің анасы Тетиспен салыстырды.

Ғалымдар, фрагменттер және көздер

Алкейдің тарихы – оның шығармаларын ұмытылудан құтқарған ғалымдардың тарихы. Оның өлеңдері бізге қолжазба дәстүрі арқылы емес, автордың жинақталған шығармаларын көшіріп, қазіргі заманға дейін Пиндардың төрт толық өлеңдер жинағы жеткендей, бірақ кездейсоқ түрде, өздерінің еңбектері сақталған ежелгі ғалымдар мен түсіндірушілердің цитаталарында және Египеттегі Оксиринх және басқа да жерлердегі ежелгі қоқыс үйінділерінен табылған папирустардың қиыр-қиыр қалдықтарында келді: қазіргі ғалымдар мұқият зерттеп, салыстырған дереккөздер, поэзиялық үзінділердің әлемдік қорына бірте-бірте үлес қосуда. Ежелгі ғалымдар Алкейді түрлі дәлелдерді қолдау үшін цитата келтірген. Мысалы, Гераклит «Аллегорист» фр. 326 және фр. 6-ны, дауылдағы кемелер туралы, Гомердің аллегорияны қолдануы туралы зерттеуінде келтірген. Гермеске арналған гимн, фр. 308(b), Гефестионмен цитаталанған, ал ол да, риторик Либаний де, Алкейдің бауырының Вавилоннан оралуын жырлайтын фр. 350-нің алғашқы екі жолын цитата келтірген. Фр. 350-нің қалған бөлігі тарихшы-географ Страбонмен прозада қайта жазылған. Афиней негізінен шарап ішу тақырыбында көптеген фрагменттерді цитатамен келтірген, бірақ «шарап – адамның жаннағы» деген фр. 333-ті Византиялық грамматик Джон Цетцес көп уақыттан кейін цитаталаған. Алкей өлеңдерінің алғашқы «заманауи» басылымы 1556 жылы Базельде Михаил Неандердің тоғыз лирикалық ақынның жинақталған үзінділерінің грек және латын тілдеріндегі басылымында жарық көрді. Одан кейін 1560 жылы Парижде Генрикус Стефан жинаған тоғыз ақынның тағы бір басылымы жарық көрді. Фулвий Урсин Алкей фрагменттерінің толық жинағын, соның ішінде түсіндірмелерді жинақтады, ол 1568 жылы Антверпенде басылып шықты. Алкейдің алғашқы жеке басылымын Кристиан Давид Яни жасады және ол 1780 жылы Галледе жарық көрді. Келесі жеке басылым 1827 жылы Лейпцигте Август Маттиадан шықты. XIX ғасыр ғалымдары ежелгі ғалымдар цитаталаған кейбір фрагменттерді біріктіре алды. Мысалы, Афинейдің екі жеке цитатасын Теодор Бергк біріктіріп, фр. 362-ні құрады. Жоғарыда айтылғандай, үш түрлі көзден фр. 350 құрастырылды, оның ішінде Страбонның прозалық парафразы, алдымен оны бастапқы өлшеміне қайта келтіру қажет болды, бұл синтез Отто Хоффманн, Карл Отфрид Мюллер және Франц Генрих Людольф Аренстің бірлескен күш-жігерінің нәтижесінде мүмкін болды. XIX ғасырдың соңында Оксиринх папирустарының табылуы ғылыми зерттеулердің ауқымын едәуір кеңейтті. Шындығында, папирустардан сегіз маңызды фрагмент жинақталды – фр. 9, 38A, 42, 45, 34, 129, 130 және соңғы кезде S262. Бұл фрагменттерде әдетте ғалымдар «білімді болжамдармен» толтыратын олқылықтар немесе үзілістер бар, мысалы, Морис Боураның фр. 34-ке жасаған «тамаша толықтыруы», Диоскурларға арналған гимн, онда кеме арқандарындағы Сент-Эльмо оттарының сипаттамасы бар. Тек сегіз әріппен жұмыс істеу (πρό τρ ντες; tr. pró tr ntes), Боура поэманың мағынасы мен әуеніне сай келетін сөз тіркесін ойлап тапты (πρότον' ὀντρέχοντες; tr. próton' ontréchontes), «орманды бойлай ағып жатқан» люминесценцияны сипаттайды.