Кіріспе

Бенгал музыкасы шамамен мың жылдық кезеңде діни және әлеуметтік мазмұндағы әндер жазудың ұзақ дәстүрін қамтиды. Бенгал тілінде жазылған лирикалық өлеңдермен құралған бенгал музыкасы кең ауқымды стильдерді қамтиды.

Тарих

Бенгалиядағы ең ерте музыка санскрит әндерінің ықпалымен қалыптасты және 13 ғасырдағы Джаядеваның «Гитаговиндам» сияқты Вайшнав поэзиясының ықпалымен дамыды, оның шығармалары бүгінгі күнге дейін көптеген шығыс индуист ғибадатханаларында орындалады. Орта ғасырларда индуизм мен исламдық бағыттардың қосылуы байқалды, осы кезде музыкалық дәстүр сұлтан мен навабтардың, сондай-ақ күшті жер иелері – баро-бхуйяндардың қолдауымен ресми түрде қалыптасты. Бенгалиядағы суфизмнің ең алғашқы жазбалары 11 ғасырға дейін жетеді, бұл солтүстік Үндістанда суфизмнің жалғасуымен байланысты. Шах Сұлтан Руми 1053 жылы Мименсингке келген кезде Бенгалияға келген алғашқы суфи болды. Суфизм Бенгалияда ислам дінінің таралуына ғана көмектеспеді, сонымен қатар Бангладештің мұсылман қоғамын құруға да үлкен үлес қосты. Діни көзқарастардан бөлек, суфилердің ықпалы мүршиди, марфати және баул әндері, сондай-ақ ғазир ган арқылы халықтық бенгал мәдениетімен байланысты болды.

Қоталы ауылы

Шығыс Бенгалияның (қазіргі Бангладеш) Фаридпур аймағындағы Коталипара қаласының тарихы 315 жыл шамасында сол жерде салынған "Чандрабурманкот" қамалына тікелей байланысты, оның қалдықтары бүгінгі күнге дейін сақталған. "Кот" сөзі қамалды білдіреді, "Али" – қамалдың төңірегіндегі қабырғалар мен аумақты, ал "пара" – елді мекенді немесе ауданды көрсетеді. Коталипара ғасырлар бойы, әсіресе музыка, өнер және ғылым салаларындағы интеллектуалдық өркендеу ортасы болған. Сангитачарья Тарапада Чакраборти (1909-1975) – Бенгалиядан шыққан тұңғыш жалқы үнді хаялия әншісі және Котали гаранасының негізін қалаушы. Ол Устад Аллауддин Хан сияқты, классикалық музыканы оқу үшін Коталипарадан (қазіргі Бангладеш) Колкаттаға мүсіркеусіз келіп жеткен. Котали гаранасы эстетикаға негізделген. Рагтың, өрнектің, сөздердің және ойлардың эстетикасы. Соңғы жылдарда қазіргі Котали стилі Пандит Манас Чакрабортидің еңбектері арқасында қалыптасты, ол музыкалық тазалық пен эклектизмді, яғни түрлі көздерден идеялар, стиль және талғам алуды үйлестірді. Видуши Ручира Панда бүгінде Котали гаранасының әлемдік беті болып табылады.

Бишнапур қаланы

Бишнапур қаранасы – Бенгалиядағы жалғыз классикалық (Друпад) қаранасы. Ол Банкурадағы Бишнапур қаласында Малла патшаларының сарай музыканттары арқылы пайда болды. Тансеннің ұрпағы, Делілік Бахадур хан – Бишнапур қаранасының негізін қалаушысы. Бахадур хан Малла патшасы Рагхунат Сингха II шақыруымен Бишнапурға келді.

Муршиди

Муршиди Ган – суфилердің ықпалымен дамып, гүлденген діни-насихаттық халық әндері. "Муршид" сөзі араб тіліндегі "ершад" сөзінен туындаған, "бағыттап беру немесе кеңес беру" мағынасын білдіреді. Муршид өзінің шәкірттеріне кеңес беріп, діни амалдар арқылы рухани жолға жетелейді.

Бауль

Баулдар ("құдайдан шабыттанған ақылсыздық" деген мағынада) – Бенгалия аймағынан шыққан мистикалық әншілер тобы (мұсылман суфилері мен индуист байшналары), олар негізінен 17 және 18 ғасырларда ән салған. Оларға индуист тантрикалық сектасы – Картабхажалар, сондай-ақ мұсылман суфи философтарының үлкен әсер еткені айтылады. Баулдар ішкі идеал, Монер Мануш (Жүрек адамы немесе ішкі жан) іздеп саяхаттап, ән шырқаған және діндер арасындағы "қарсылық" тудыратын айырмашылықтарды сипаттаған. 19 ғасырда Куштияда және оның төңірегінде өмір сүрген Лалон Факир, басқаша Лалон Шах деп те аталады, барлық баулдардың ең ұлысы саналады.

Рампрасади

18 ғасырдағы бенгалдық әулие ақын Рампрасад Сен жазған және оған музыка жазған рухани әндер Рампрасади деп аталады. Олар көбінесе индуист қадірлі Қали құдайына арналған.

Лалон Гети

Бенгалдық қасиетті, философ және әлеуметтік реформатор Лаллон жазған бенгал әндері Лаллон Гети деп аталады. Лаллон діни қақтығыстарға қарсы болды және оның көптеген әндері қоғамды бөліп, зорлық-зомбылық тудыратын сәйкессіз саясатты әжуалайды. Ол тіпті Үндістан субконтинентіндегі отаршылдыққа қарсы ұлтшылдық қозғалыстардың қақсаған шағында да ұлтшылдықты жоққа шығарды. Ол таптар мен касталарға, бөлінген, иерархиялық қоғамға сенбеді және расизмге қарсы тұрып, өз ұстанымын білдірді. Лаллон жан іздеу үшін барлық дүниелік істерді жоққа шығаратын "мистикалық" немесе "рухани" типке жатпайды: ол субконтиненттік бхакти мен суфизмнің әлеуметтік өзгертушілік рөлін бейнелейді. Ол музыканың адамның ой-сезімін өзгерте алатынына сенді, соның арқасында өмірді түсініп, бағалау мүмкін болады. Лаллонның 2000–10000 шамасында ән жазғаны болжанады, олардың шамамен 800-і ғана нағыз деп есептеледі. Лаллон өзінің әндерінің жазбаша көшірмелерін қалдырмады, олар ауызша беріліп, кейін ғана оның ізбасарлары жазып алды. Рабиндранат Тагор Лаллон әндерінің бір бөлігін Калькуттадағы "Прабаси" атты ай сайын жарияланатын журналда басып шығарды.

Рабиндра Санжит

Бенгал музыкасының басты қолдаушысы – Рабиндранат Тагор (бенгал тілінде Роби Такур және Гурудев деп аталады, соңғысы «Құрметті ұстаз» деген мағынаны білдіреді. Ол кездегі Бенгалияда «дев» жұрнағы зор құрметке ие адамдарға қосылатын құрметті атау болған, бірақ бұл атауды көбінесе Сантиникатандағы шәкірттері қолданса, басқалар да пайдаланған. Тагор өте көп шығарма жазған композитор, оның репертуарында 2230-ға жуық ән бар. Оның әндері «Рабиндрасангит» («Тагор әні») деп аталады, ол оның әдебиетімен тығыз байланысты, көбінесе – өлеңдері немесе романдардың, әңгімелердің немесе пьесалардың бөліктері әнге айналған. Хиндустан музыкасының тхумри стиліне еліктеген оның әндері адамның барлық сезімдерін қамтиды, ертедегі Брахмо рухани гимндерінен бастап, жақындаған эротикалық туындыларға дейін. Олар классикалық рагалардың түрлі бояуларын әртүрлі деңгейде бейнелейді. Кейбір әндер нақты раганың мелодиясын және ырғағын дәл көшіреді, ал басқалары әртүрлі рагалардың элементтерін жаңаша үйлестіреді. Дегенмен, оның туындыларының тоғызынан сегізі «банга ган» емес, Тагордың өзінің ата-бабаларының мәдениетіне жатқан батыс, хиндустан, бенгал халықтық және басқа да аймақтық үлгілерден алынған «жаңа құндылықпен» қайта жаңартылған әндер тобы. Оның музыкасы – кейін Бомбей мен Калькуттаның музыка индустриясында кеңінен қолданылған «кавья гети» стилінің көрнекті үлгісі. 1971 жылы «Амар Шонар Бангла» Бангладештің мемлекеттік әнұраны болды. Ол 1905 жылғы Бенгалияның діни негізде бөлінуіне қарсылық ретінде жазылған: мұсылман көпшілігі тұратын Шығыс Бенгалияны индустар басымдық ететін Батыс Бенгалиядан бөлу – аймақтық қан төгістің алдын алу мақсатында жасалған. Тагор бұл бөліністі тәуелсіздік күресін тоқтатуға бағытталған саяси амал деп қарады және бенгал халқының бірлігін қайта жандандыруға, діни араздықтарды жеңуге тырысты. «Жана Гана Мана» – бенгал тілінің санскриттенген түрі шадху бхашада жазылған. Ол алғаш рет 1911 жылы Үндістан Ұлттық Конгресінің Калькуттадағы сессиясында орындалды және 1950 жылы Үндістан Республикасының Конституциялық Ассамблеясы оны мемлекеттік әнұран ретінде қабылдады. Бенгалдықтар үшін әндердің эмоционалдық күші мен әсемдігінің үйлесімі, Тагор поэзиясынан да асып түсетіні соншалық, «Modern Review» журналы «Бенгалияда Рабиндранат әндері айтылмаған немесе әйтеуір айтылуға тырыспаған мәдениетті үй жоқ. Тіпті сауатсыз шаруалар да оның әндерін айтады» деп жазды. Тагор ситар шебері Вилаят Хан және сарод орындаушылары Буддадев Дасгупта мен Амджад Али Ханға зор ықпал етті.

Қазіргі бенгал музыкасы

Қазіргі бенгал музыкасы Жағанмой Митра (1918–2003) (қазіргі заманғы әннің ізашары саналады) сияқты үнді әншілерімен, сондай-ақ Хеманта Кумар Мукопадхьяй, Кишор Кумар, Манабендра Мукопадхьяй, Сандия Мукопадхьяй, Манна Дей, Сачин Дев Бурман, Рахул Дев Бурман, Бхупен Хазарика, Лата Мангешкар, Аша Бхонсле, Талат Мехмуд, Аарти Мукерджи, Кабир Суман, Амит Кумар, Шибаджи Чаттерджи, Кумар Сану, Джанжай Бхаттачарья, Шьямал Митра, Шрейя Госхал, Арижит Сингх, Митали Мукерджи, Движен Мукопадхьяй, Манабендра Мукопадхьяй, Сачин Гупта, Субир Сен, Ума Бос, Канана Деви, Утпала Сен, Алпана Банерджи, Сабита Чоудхури және Д. Л. Рой Диллип Кумар Роймен байытылған. Тапан Чоудхури, Азам Хан, Абдул Жаббар, Фердуси Рахман, Хуршид Алам, Башир Ахмад, Сайед Абдул Хади, Шахназ Рахматулла, Калим Шарафи, Абида Султана, Канак Чапа, Шакила Зафар, Самина Чоудхури, Кумар Бисваджит, Арноб, Фарида Парвин, Эндрю Кишор, Джеймс, Аюб Баччу, Мила, Анушех Анадил, Сабина Ясмин және Руна Лайла – барлығы Бангладештен шыққан. Кришна Чандра Дей мен Панналал Бхаттачарья діни әндерді орындауларымен танымал болды, ал Аббасуддин Ахмед, Киран Чандра Рой, Амар Пал бенгал халық музыкасын орындаудағы шеберлер еді. Бенгал музыкасы Лалон, Рабиндранат Тагор, Кази Назрул Ислам, Рампрасад Сен және Жасим Уддинге үлкен қарызды. Барлық дәстүрлі бенгал музыкасы классикалық музыкаға немесе оның вариацияларына негізделген. Субконтиненттің ең танымал классикалық музыканттары Бенгалиядан шыққан, олардың ішінде Устад Аллауддин Хан, Тарапада Чакраборти, Пандит Джан Пракаш Гош (1909–1987), Пандит Рави Шанкар, Пандит Манас Чакраборти, Устад Айет Али Хан және Устад Абед Хосейн Хан бар. 1930 жылдардан 1980 жылдарға дейін Калькуттада (Колкатта) белсенді болған бенгал музыка композиторларына Химаншу Датта, Камал Дасгупта, Рай Чанд Борал, Панкадж Кумар Муллик, Анупам Гатак, Сачин Дев Бурман, Рахул Дев Бурман, Начиката Гош, Хеманта Кумар Мукопадхьяй, Салил Чоудхури, Судхин Дасгупта, Шьямал Митра, Кабир Суман, Начиката Чакраборти, Ажой Дас және Баппи Лахири кіреді, ал Пранаб Рой, Гоури Прасанна Маджумдар, Кабир Суман және Пулак Банджопадхьяй белгілі лириктер болды. Джит Гангули – бенгал фильмдері мен Болливуд әндерінің қазіргі заманғы композиторы. Начиката Чакраборти ондаған жылдар бойы орнықты музыкалық мансабын жалғастыруда, ол керемет класы мен қабілеті бар көп қырлы әнші, лирик және композитор. Ол өзі жазған 450-ден астам әнін шығарған, өзінің 300-ден астам жазылмаған әні бар, келесі буынды дамытуға ұмтылған суреткер. Оның өміріне теңдес табу қиын, тіпті мүмкін емес. 90-шы жылдардағы бенгал музыкасы революциясының көшбасшысы, Банга Бушан атағымен марапатталған ұстаз, миллиондаған адамның моральдық құндылықтарын оятушы, өмірдің теңдеулерін қарапайым тілмен түсіндіретін философ, Бенгалияның ескірген шіріген билік жүйесінен құтылуға қарапайым халықты шабыттандырған кекшіл. Ол әлемдегі көптеген адамдардың құрметіне ие және уақыт-уақытпен көптеген танымал бенгал әншілерін шабыттандырып келеді (Редактор: Раджонио Нанди).

Бангладеш хип-хопы

Бангладештік хип-хоп – Бангладеште дамыған хип-хоп музыкасының түрлі стильдерін қамтитын музыка және мәдениет жанры. Бангладештік хип-хоп АҚШ хип-хопының күшті ықпалында болды және 2000 жылдардың басында пайда болды.