Кіріспе
Американдық сәулетші және инженер Уильям Ле Барон Дженни (25 қыркүйек 1832 – 14 маусым 1907) – 1884 жылы алғашқы қалың қабатты үйді салғанымен танымал американдық сәулетші және инженер. 1998 жылы Джени «1000 жыл, 1000 адам: Мыңжылдықты қалыптастырған ерлер мен әйелдер» кітабында 89-шы орынға қойылды.
William Le Baron Jenney (September 25, 1832 – June 14, 1907) was an American architect and engineer known for building the first skyscraper in 1884. In 1998, Jenney was ranked number 89 in the book 1,000 Years, 1,000 People: Ranking the Men and Women Who Shaped the Millennium.
Өмір және мансап
Дженни 1832 жылғы 25 қыркүйекте Массачусетс штатының Фэрхейвен қаласында Уильям Проктор Дженни мен Элиза ЛеБарон Гиббстің ұлы болып дүниеге келді. Дженни 1846 жылы Андовердегі Филипс академиясында, ал 1853 жылы Гарвардтағы Лоуренс ғылыми мектебінде ресми білімін бастады, бірақ инженерлік және сәулет өнерін оқу үшін École Centrale des Arts et Manufactures (École Centrale Paris) колледжіне ауысты. Парижде ол Виолет ле Дюк еңбектерін ашты және оның ізбасарларының біріне айналды: «Виолет ле Дюк жасаған зерттеулер мен жаңалықтар басқа ешбір автордың жаза алған нәрсесінен асып түседі». École Centrale Paris-те ол ең соңғы темір құрылыс техникаларын, сондай-ақ Жан Николас Луи Дюранның (1760–1834) классикалық функционалистік доктринасын оқыды – ол École Polytechnique архитектура профессоры болған. Ол 1856 жылы бітірді, бұл Эйфель мұнарасын жобалаған Гюстав Эйфельден бір жыл кейін болды. 1861 жылы ол АҚШ-қа оралып, Азамат соғысында генералдар Шерман мен Грант үшін бекіністерді жобалаған инженер ретінде Одақ армиясына қосылды. Соғыс аяқталғанда ол майор болды және Нэшвиллдегі Одақ штабында бас инженер болып жұмыс істеді. Соғыстан кейін, 1867 жылы Дженни Чикагоға көшіп, коммерциялық ғимараттар мен қала құрылысына маманданған жеке сәулет бюросын ашты. 1870-ші жылдардың соңында ол Мичиган университетіндегі сәулет бағдарламасын құру және оқыту үшін Мичиган штатының Энн-Арбор қаласына апта сайын сапар шекті. Кейінірек Чикаго мектебінің болашақ көшбасшылары – Луис Салливан, Дэниел Бернхэм, Уильям Холаберд және Мартин Рош сияқтылар Дженнидің кеңсесінде архитектуралық тәжірибеден өтті. 1867 жылғы 8 мамырда Дженни Огайо штатының Кливленд қаласынан Элизабет "Лиззи" Ханна Коббқа үйленді. Олардың Макс және Фрэнсис есімді екі баласы болды. Дженни 1872 жылы Америка сәулетшілер институтының мүшесі болып сайланды және 1885 жылы Fellow атағын алды. Ол 1898 жылдан 1899 жылға дейін бірінші вице-президент қызметін атқарды. Чикагода ол 1891 жылы салынған және ұлттық тарихи ескерткіштерге жататын Людингтон және Манхэттен ғимараттарын жобалады. Сонымен қатар, ол Чикагода өткен Дүниежүзілік Колумбия көрмесі үшін (1893) Бау-бақша ғимаратын жобалады.
Болаттан жасалған көкжиектердің пайда болуы
Дженни Чикагодағы он қабатты "Үй сақтандыру" ғимаратын жобалауымен әйгілі. Бұл ғимарат толық металл қаңқасы бар алғашқы ғимарат болды және алғашқы көкжиек саналады. Ол 1884-1885 жылдары салынды, 1891 жылы екі қабатқа дейін кеңейтілді және 1931 жылы бұзылды. Ол ғимараттың жоғарғы қабаттарын тіреу үшін тас пен кірпіш орнына металл бағаналар мен арқалықтарды пайдаланды. "Үй сақтандыру" ғимаратын тіреу үшін қажет болған болаттың салмағы, ауыр қасқыр тастан салынған он қабатты ғимараттың салмағынан үш есе аз болды. Осы әдісті қолдану арқасында ғимараттың салмағы азайтылды, соның нәтижесінде одан да биік құрылыстар салуға мүмкіндік туды. Кейіннен ол биік ғимараттарды өртке қарсы тұрушы ету мәселесін шешу үшін тас, темір және терракот едендер мен қабырғаларын пайдаланды. 1889 жылдан 1891 жылға дейін ол Чикагодағы Екінші Лейтер ғимаратын салу арқылы өз жүйесін көрсетті. Бір күні ол үйге ерте келді де, әйелі кітап оқып отырғанын көріп қалды. Әйелі кітапты құс клеткасының үстіне қойып, оған қарсы жүгірді. Ол бөлмеде жүріп, кітапты көтеріп, оны екі-үш рет құс клеткасының үстіне тастады. Сосын ол айғайлады: "Жұмыс істейді! Жұмыс істейді! Түсінбейсің бе? Егер осы кішкентай клетка осынша ауыр кітапты ұстай алса, неге темір немесе болат клетка бүкіл ғимараттың қаңқасы бола алмайды?" Дженни өзінің жаңа идеясын 1884 жылы Чикагодағы ЛаСалл және Монро көшелерінің бұрышында салынған, әлемдегі алғашқы көкжиек – "Үй сақтандыру" ғимаратын салуға қолданды. Тағы бір дерекке сәйкес, болаттан жасалған көкжиек идеясы филиппин архитектурасынан келген, онда ағаштан жасалған қаңқалы құрылыс Дженниге ой түйдірген. "Үй сақтандыру" ғимараты – темір бағаналар, арқалықтар, қабырғалар және еденге арналған тіреулерден тұратын темір қаңқалы ғимараттың алғашқы мысалы болды.
Мұра
1907 жылы 15 маусымда Лос-Анджелесте қайтыс болды. Дженни қайтыс болғаннан кейін оның күлі әйелінің қабіріне шашылды, ол Uptown Graceland зиратының «Мәңгілік үндеу» бөлімінің оңтүстігінде орналасқан. 1998 жылы Дженни «1000 жыл, 1000 адам: мыңжылдықты қалыптастырған ерлер мен әйелдердің тізімі» кітабында 89-шы орынға ие болды. Дженнидің түпнұсқа жазбалары мен қағаздары, соның ішінде «Дженнидің 1884 жылғы голограф дәптері, оның ішінде үйді сақтандыру ғимаратының құрылымдық есептеулері және «Қасқырдың кілті» деген атағы бар күні көрсетілмеген эскизі» Чикаго өнер институтында сақтаулы.