Стэнфорд Уайт: Американ архитектор және «Ғасыр сот процесі» трагедиясы

Кіріспе

Американдық сәулетші (1853–1906)
сәулетші

Стэнфорд Уайт (9 қараша 1853 – 25 маусым 1906) – американдық сәулетші және 20 ғасырдың басындағы ең маңызды Beaux Arts фирмаларының бірі болған McKim, Mead & White сәулет фирмасының серіктесі. Уайт көптеген бай адамдарға арналған үйлерді, сондай-ақ көптеген азаматтық, институционалдық және діни ғимараттарды жобалады. Оның уақытша Вашингтон сквері аркасы соншалықты танымал болды, оған тұрақты арканы жобалау тапсырылды. Уайттың дизайн принциптері «Америкалық Ренессанс» стилін бейнеледі. 1906 жылы Уайт Мэдисон Сквер Гарденнің төбесіндегі театрда музыкалық қойылым кезінде қанымен өлтірілді. Оның өлтірушісі Гарри Кендалл Тоу – көмір және теміржол империясының мұрагері, бай бірақ психикалық тұрақсыз адам болатын. Ол Уайттың есірткіге салып, зорлап, содан кейін Тоудың әйелі болған Эвелин Несбитпен қарым-қатынас жасады деп күдіктенді, олардың танысуы Несбит 16 жасқа толғанда басталған. Қылмыс кезінде Несбит танымал сәулет модель болған. Оқиғаның көпшілікке жария болуы және байлар арасындағы сексуалдық дағдарыс элементтері салдарынан Тоудың соты замандас журналистері тарапынан «Ғасыр соты» деп аталды. Тоу ақырында ақыл-есі дұрыс емес деп танылды және кінәсіз деп шығарылды.

Тұрғын үй мүліктері

Компанияның ішіндегі жобаларды бөлу кезінде, әлеуметтес және көп сөйлеуші Уайт жеке үйлерге ең көп тапсырыс алды. Оның сурет салу шеберлігі клиенттерге, еден жоспарына бейімделмегендерге көндіруге көмектесті. Ол жобалаған ғимараттың көңіл-күйін жеткізе білді. Уайттың Лонг-Айлендтегі көптеген үйлері бүгінге дейін сақталған. Харбор Хилл 1947 жылы бұзылды, алғашқыда Рослинде орналасқан. Бұл үйлерді орналасқан жеріне қарай үш түрге бөлуге болады: Нассау округіндегі ең бай аудандағы Голд-Кост шатолары; Суффолк округіндегі Смиттаундағы "Box Hill" үйінің маңындағы неоколониалды құрылыстар; және Суффолк округінің Саутгемптоннан Монток Пойнтқа дейінгі Оңтүстік жағалауындағы үйлер, олардың орналасуы жағажайға жақын болуымен байланысты. Сондай-ақ, ол 1895 жылы Кейт Аннет Ветэрллдің үйін жобалаған. Уайт Нью-Йорктегі басқа да көптеген сарайларды жобалады, оның ішінде Вестчестер округінің қала маңындағы Нью-Рошельдегі Иселин отбасының "All View" және "Four Chimneys" иеліктері. Уайт Коннектикут штатындағы Гринвичтегі бірнеше ауылдық үйлерді жобалаған, соның ішінде 1900 жылғы Симен Браш үйін (қазіргі Stanton House Inn), жатақ ретінде жұмыс істейтін. Нью-Йорктің Гудзон аңғарында ол 1896 жылы Штаттсбургтегі Миллс сарайын жобалады. Род-Айлендтегі Ньюпорттағы Роузклифтегі (1898–1902 ж., Херман Оелрикс ханым үшін) "коттедждерінің" ішінде ол Мансарттың "Гранд Трианон"ын бейімдеді. Бұл сарай кеңістікті жоспарлау және жақсы ойластырылған, драматикалық ішкі көріністермен үлкен қабылдаулар, кешкі ас және билер үшін салынған. Оның "бейресми" үйлерінде екі дәліз болғандықтан, қонақ кір жуушы әйелге, қолында кір жәшігімен кездеспес еді. Жылы жатақ бөлмелері дәліздерден киім-шешім бөлмесімен бөлінген, сондықтан ішкі және сыртқы есіктер құпиялылықты қамтамасыз етті. Уайт жобалаған қаладағы сақталған тұрғын үйлердің бірі – Балтимордың Маунт-Вернон Белведер ауданындағы Росс Р. Винанс сарайы. Қазір ол Agora, Inc. компаниясының бас кеңсесі ретінде пайдаланылады. 1882 жылы Росс Р. Винанс мұрагері үшін салынған сарай француз қайта өрлеу архитектурасының көрнекті үлгісі. Винанс сарайында тұрғаннан бері ол қыздар дайындық мектебі, дәрігерлер кабинеті және азана үйі ретінде пайдаланылды, содан кейін Agora Publishing компаниясы сатып алды. 2005 жылы Agora марапатқа ие болған жөндеу жобасын аяқтады. Уайт Макким, Мид және Уайт компаниясында жұмыс істеген кезде Нью-Джерси штатындағы Элберон Паркіндегі Алтын Крест иелігін жобалады, ол 1892 жылы Джерси қаласының Бірінші Ұлттық банкінің президенті және Нью-Джерси губернаторына демократиялық үміткер болған Е. Ф. Янгқа арналған. Ол 1901 жылы Янгтың әйелі Харриетке алтын той мерейтойына арналған сыйлық ретінде үйді салды. 1929 жылы үйді Виктор мен Эдмунд Виснерлер сатып алып, оны жазғы демалысқа келгендерге жатақ ретінде пайдаланды. 1960 жылдары ол сол кездегі Монмут колледжінің студенттік үйі болды. 1972 жылдан 1976 жылға дейін Мэри мен Сэмюэл Вейр иелігінде болды және қалпына келтірді. Қазір ол жеке тұрғын үй. Уайт клиенттерімен бірдей өмір сүрді, бірақ оларға қарағанда оның өмірі осыншалықты сәнді болған жоқ, және ол үйдің қалай жұмыс істеуі керектігін білді: бірінші сыныпты қонақ үй, театр фойесі немесе тиісті тарихи сілтемелері бар театр декорациясы сияқты. Ол Scribner's Magazine журналының мұқабасын немесе өзінің досы Августус Сент-Годенс мүсініне тұғырнама жасай алатын. Ол архитектуралық қызметтердің шектерін кеңейтіп, ішкі безендіру, өнер және антиквариаттармен жұмыс істеу, кештерді жоспарлау және жобалауды қамтыды. Ол суреттер, қыш ыдыстар және гобелендер жинап, оларды өз жобаларында қолданды. Егер Уайт интерьері үшін дұрыс антиквариаттарды таба алмаса, ол нео-грузиндік шамдарды немесе Ренессанс кітапханасының үстелін сыздыратын. Оның суреттерге арналған "Стенфорд Уайт" дизайны бүгінге дейін оның есімін сақтап келеді. Әлеуметтес және көп сөйлеуші, оның көптеген достары мен таныстары болды, олардың көпшілігі оның клиенттеріне айналды. Уайт 1880 жылдардың Шингл стиліне, неоколониалды стильге және оны атақты еткен Ньюпорт коттедждеріне үлкен әсер етті. Ол Асторлар, Вандербильттер (1905) және басқа да жоғары қоғам отбасылары үшін Бесінші авенюдегі сарайларды жобалады және безендірді.

In the division of projects within the firm, the sociable and gregarious White landed the most commissions for private houses. His fluent draftsmanship helped persuade clients who were not attuned to a floorplan. He could express the mood of a building he was designing. Many of White's Long Island mansions have survived. Harbor Hill was demolished in 1947, originally set on in Roslyn. These houses can be classified as three types, depending on their locations: Gold Coast chateaux along the wealthiest tier, mostly in Nassau County; neo Colonial structures, especially those in the neighborhood of his own house at "Box Hill" in Smithtown, Suffolk County; and the South Fork houses in Suffolk County, from Southampton to Montauk Point, influenced by their coastal location. He also designed the Kate Annette Wetherill Estate in 1895. White designed a number of other New York mansions as well, including the Iselin family estate "All View" and "Four Chimneys" in New Rochelle, suburban Westchester County. White designed several country estate homes in Greenwich, Connecticut, including the Seaman Brush House (1900), now the Stanton House Inn, operated as a bed and breakfast. In New York's Hudson Valley, he designed the 1896 Mills Mansion in Staatsburg. Among his "cottages" in Newport, Rhode Island, at Rosecliff (1898–1902, designed for Mrs. Hermann Oelrichs) he adapted Mansart's Grand Trianon. The mansion was built for large receptions, dinners, and dances with spatial planning and well contrived dramatic internal views en filade. His "informal" shingled cottages usually featured double corridors for separate circulation, so that a guest never bumped into a laundress with a basket of bed linens. Bedrooms were characteristically separated from hallways by a dressing room foyer lined with closets, so that an inner door and an outer door gave superb privacy. One of the few surviving urban residences designed by White is the Ross R. Winans Mansion in Baltimore's Mount Vernon Belvedere neighborhood. It is now used as the headquarters for Agora, Inc. Built in 1882 for Ross R. Winans, heir to Ross Winans, the mansion is a premier example of French Renaissance revival architecture. Since its period as Winans's residence, it has served as a girls preparatory school, doctor's offices, and a funeral parlor, before being acquired by Agora Publishing. In 2005, Agora completed an award winning renovation project. White designed Golden Crest Estate in Elberon Park, NJ while at McKim Mead and White for E. F. C. Young, President of the First National Bank of Jersey City and unsuccessful Democratic candidate for New Jersey Governor in 1892. He built the house in 1901, as a golden wedding anniversary gift for Young's wife Harriet. In 1929, the house was sold to Victor and Edmund Wisner, who ran it as a rooming house for summer vacationers. In the 1960s, it was a fraternity house for the then Monmouth College. From 1972 to 1976, it was owned and restored by Mary and Samuel Weir. It is now a private residence. White lived the same life as his clients, albeit not quite so lavishly, and he knew how the house had to perform: like a first rate hotel, theater foyer, or a theater set with appropriate historical references. He could design a cover for Scribner's Magazine or design a pedestal for his friend Augustus Saint Gaudens's sculpture. He extended the limits of architectural services to include interior decoration, dealing in art and antiques, and planning and designing parties. He collected paintings, pottery, and tapestries for use in his projects. If White could not acquire the right antiques for his interiors, he would sketch neo Georgian standing electroliers or a Renaissance library table. His design for elaborate picture framing, the Stanford White frame, still bears his name today. Outgoing and social, he had a large circle of friends and acquaintances, many of whom became clients. White had a major influence in the Shingle Style of the 1880s, Neo Colonial style, and the Newport cottages for which he is celebrated. He designed and decorated Fifth Avenue mansions for the Astors, the Vanderbilts (in 1905), and other high society families.

Жеке өмір

Ақ, бойы ұзын, әсем киінетін адам еді. Ол сирек кездесетін және қымбат өнер туындылары мен көне заттарды жинаушы еді. Ол Манхэттендегі 24-ші көшеде артқы кіреберісі бар көп қабатты пәтерде тұрды. Бір бөлме жасыл түске боялып, төбеден итар-шатыр өсімдіктермен оралған арқандарға ілгектелген қызыл барқыттан жасалған серікпен жабдықталған. Ол серікпен ойнауды, Эвелин Несбит сияқты, танымал фотографтың моделі және хор бишісі болған, жасы кіші қыздарды жыныстық қатынасқа дайындау үшін пайдаланды. Ақ өлтірілгеннен кейін және газеттер оның өмірін тергей бастағаннан кейін, Тоу ісі арқылы жалғасты, үйленген сәулетшінің көптеген кәмелетке толмаған қыздармен жыныстық қатынасы ашылды. Ақтар отбасының тарихшысы Сюзанна Лессард былай деп жазады: Ақ заңды ерлер клубы "Юнион" клубының таңдаулы мүшелерінен құралған, құпия жыныстық орталыққа қатысты. Саймон Баатцтың айтуынша: Ақпен таныс Марк Твен өзінің "Автобиографиясында" оның мінез-құлқын бағалады. Бұл Твеннің Тоу ісінің куәлігіне терең үңілуінің көрінісі болды. Твен Нью-Йорк қоғамының оқиғадан бірнеше жыл бұрын Ақтың үйленгенін білгенін айтты. Ақтың хаттарына сүйенсек, оның ішінде Аугуст Сент-Годенспен жүргізілген хат алмасуы, соңғы өмірбаяндар Ақтың бисексуалдығын және МакКим, Мид және Ақ кеңсесінің бұл жайтқа бейжай қарағанын көрсетті. Ақтың немересі Стэнфордтың үлкен ұлы (оның әкесі) Стэнфордтың табиғатын толық түсінгенін жазды.

Эвелин Несбитпен қарым-қатынасы, өлімі және соңынан

1901 жылы Уайт Эвелин Несбитпен қамқорлық қарым-қатынас орнатты, ол Несбитке Нью-Йорк қоғамында суретшілер мен фотографтарға үлгі ретінде қалыптасуға көмектесті, Несбиттың анасының келісімімен. Бес жыл өткен соң, Несбит ол бір кешке оны пәтеріне кешкі асқа шақырып, шампан мен, мүмкін, есірткі бергенін, ал ол есінен танығаннан кейін зорлағанын айтты: ол сол кезде 16 жаста болса, Уайт 48 жаста еді. Зорлыққа ұшырады деген айыптаудан кейін кем дегенде алты ай бойы олар ғашықтар мен серіктестер ретінде әрекет етті. Олар біртіндеп суынып кетсе де, байланыста болды және әлеуметтік жағынан жақсы қарым-қатынаста болды. 1905 жылы ол Питтсбург миллионері Гарри Кендалл Тоуға тұрмысқа шықты. Тоу Уайттың қоғамдағы беделіне қызғанышпен қарады және оны өзінің қарсыласы деп санады. Бірақ, өлтірілмес бұрын, Уайт басқа жас әйелдермен де ғашықтық қарым-қатынаста болды. Нью-Йорк қоғамының өкілі Джеймс Клинч Смитпен бірге Уайт Мэдисон Сквер Гарденнің жанындағы Мартиннің мейрамханасында тамақтанды. Содан кейін Тоу мен Несбит та сол жерде тамақтанып, Тоу мейрамханада Уайтты көрген. Ол Уайтқа екі метр қашықтықтан үш рет оқ атты. Оқтар екі рет Уайттың бетіне, бір рет сол жақ иығына тиді, ол дереу қаза тапты. Көпшіліктің алғашқы реакциясы – бұл оқиғаның әдемі әзіл екендігі туралы ой болды. Уайттың қайтыс болғаны белгілі болғанда, хаос орнады. Он тоғыз жасар Лоренс Грант Уайт әкесінің өлімінен кейін өзін кінәлі санады. «Егерде ол [Филадельфияға] барса ғой!» – деп қайғырып, жоспарланған сапарды еске алды. Көп жылдар өткен соң, ол былай деп жазды: «1906 жылғы 25 маусым күні кешке Мэдисон Сквер Гардендегі қойылым кезінде Стенфорд Уайтты есінен шығып, зұлматтылыққа берілген бай адам атып өлтірді, ол өзінің зор байлығын құрбанының жадысын қаралау үшін бірқатар жарыққа шыққан сот процестерінде пайдаланды». (Шындығында, Уайтқа арт жағынан емес, тікелей қарсы тұрып оқ атқан.) Уайт Нью-Йорк штатының Саффолк округіндегі Сент-Джеймс қаласына жерленді.

In 1901, White established a caretaking relationship with Evelyn Nesbit, helping Nesbit get established as a model for artists and photographers in New York society, with the approval of Nesbit's mother. Five years later, Nesbit would testify that one evening he invited her to his apartment for dinner and gave her champagne and possibly some drug, and then raped her after she passed out: she was about 16 years old at this time and White was 48. For a period of at least six months after the alleged rape, they acted as lovers and companions. Although they drifted apart, they remained in touch with each other and on good terms socially. In 1905, she married Harry Kendall Thaw, a Pittsburgh millionaire with a history of severe mental instability. Thaw was jealous of White's acceptance in society and thought of White as his rival. But, well before he was killed, White had moved on to other young women as lovers. Accompanied by New York society figure James Clinch Smith, White dined at Martin's, near Madison Square Garden. As it happened, Thaw and Nesbit also dined there, and Thaw was said to have seen White at the restaurant. and fired three shots at White from two feet away. He hit White twice in the face and once in his upper left shoulder, killing him instantly. The crowd's initial reaction was to think the incident was an elaborate party trick. When it became apparent that White was dead, chaos ensued. Nineteen year old Lawrence Grant White was guilt ridden after his father was slain, blaming himself for the death. "If only he had gone [to Philadelphia]!" he lamented, referring to a trip that had been planned. Years later, he would write, "On the night of June 25th, 1906, while attending a performance at Madison Square Garden, Stanford White was shot from behind [by] a crazed profligate whose great wealth was used to besmirch his victim's memory during the series of notorious trials that ensued." (In fact, White was shot in the face, from directly in front of him, not from behind.) White was buried in St. James, New York, in Suffolk County.

Кейінгі оқиғалар мен жаңалықтар

Оқиғадан кейін баспасөзде кеңінен жарияланды, сондай-ақ редакциялық болжамдар мен әңгімелер тарады. Бұл сенсациялық оқиғаға журналистердің қызығушылығы ұзақ сақталды. Уильям Рэндольф Херст газеттері оқиғаны қызу жариялады, ал одан кейінгі кісі өлтіру ісі "Ғасырдың ісі" деп белгілі болды. Сот процесіндегі куәліктер Уайттың беделін күрт түсірді, өйткені оның жеке өмірі жұртқа жария болды. "The Evening Standard" газеті оның "әлеуметтік құлдырауы" туралы айтты. "The Nation" газеті оның сәулеттік жұмысын қайта қарастырды: "Ол көптеген американдық үйлерді мағынасыз заттармен әшекейлеген". Газеттер сот протоколынан алынған мәліметтерге сүйене отырып, Уайтты "құмарлық пен тәлкекке берілген, биік мақсаттарды ұмытып, төмендеген адам" деп сипаттады. Нәтижесінде, Тхоу Уайтты өлтіргені үшін екі рет сотқа берді. Бірінші сотқа қатысушылар келісімге келмегендіктен тоқтатылды, ал екінші сотта ол ақыл-есі дұрыс емес деп танылды.

Ақ түстің қорғаушылары

Уайтты ашық қорғаған достары мен әріптестерінің саны аз болды, себебі кейбіреулері Уайттың құпия өміріне қатысқандары үшін жария болудан қорқып еді. МакКим сұрақтарға жауап беріп: «Бізден ешқандай мәлімдеме жасалмайды. Бізден ешқандай ақпарат келмейді», – деді. Соғыс тілшісі және «Гибсон адамының» прототипі саналатын Ричард Хардинг Дэвис, баспасөз есептерінен ашуланды, олар оның досы Уайтты бұрмаланған түрде көрсеткенін айтты. Vanity Fair журналында жарияланған, Уайтты сынаған редакциялық мақала Дэвисті жауап беруге итермеледі. Оның мақаласы 1906 жылғы 8 тамызда Collier's журналында жарық көрді:
Уайт қайтыс болғаннан кейін оны сатир деп сипаттады. Оған «Ол ұлы сәулетші еді» деп жауап берудің мәні жоқ. Ол әдемі әйелге, Құдай бізге сыйлаған басқа да барлық әдемі нәрселерге ләззаттанды; және оның біреуден алған қуанышы басқаларына қарағанда қызу, балаша, алғысқа толы болды.

Аутопсия

Тей сот процесінде сот дәрігерінің куәлігі арқылы жарияланған автопсия есебі Уайттың өлген кезде денсаулығының нашар болғанын көрсетті. Ол Брайт сырқаты, туберкулездің бастапқы сатысы және бауырдың ауыр зақымдануынан зардап шеккен.

Негізгі дереккөздер

Уайттың кең ауқымды кәсіби хат алмасуы, сондай-ақ жеке хат алмасудың шағын жиынтығы, фотосуреттері және архитектуралық суреттері Колумбия университетінің Авери архитектуралық және көркем өнер кітапханасының суреттер мен мұрағаттар бөлімінде сақталады. Оның отбасына жазған хаттары Клэр Николас Уайт тарапынан өңделді, «Стэнфорд Уайт: Отбасына хаттар», 1997 жыл. McKim, Mead & White фирмасының негізгі мұрағаты Нью-Йорк тарихи қоғамында сақталған.