Кіріспе

Археология – адамзат тарихын зерттеу ғылымы, негізінен, олар қалдырған материалдық мәдениет пен қоршаған орта деректерін табу және талдау арқылы, оның ішінде артефакттар, архитектура, биофакттар (экофакттар деп те аталады) және мәдени ландшафттар (археологиялық деректер). Археология ғылымының даму тарихы, өткенге қызығушылық танытқан адамдармен, соның ішінде өз елдерінің өткен даңқын көрсетуге ұмтылған патшалар мен патшайымдармен байланысты. Біздің заманымыздан бұрынғы VI ғасырда Набонид, Жаңа Вавилон империясының билеушісі, бұрынғы бір мың жылдай бұрын салынған нысандарды қазып, зерттеп, қалпына келтірген. Біздің заманымыздан бұрынғы V ғасырдың грек тарихшысы Геродот – өткенді жүйелі түрде зерттеген алғашқы ғалым және артефакттарды зерттеушілердің бірі болды. Орта ғасырлық Үндістанда өткен оқиғалар жазбаға түсірілген. Императорлық Қытайдың Сун империясында (960–1279) қытай ғалымдары ежелгі заттарды қазып, зерттеп, тізімдеген, бұл дәстүр Батыс әдістерін қабылдағанға дейін Цинь династиясына (1644–1912) дейін жалғасты. 15- және 16-ғасырларда Ренессанс Еуропасында Флавио Биондо сияқты антикварлар артефакттарды жинауға қызығушылық танытты. Антикварлық қозғалыс ұлтшылдыққа ұласты, жеке коллекциялар ұлттық мұражайларға айналды. 19-ғасырдың соңында ол күрделі ғылымға айналып, 20-ғасырда тарихи және антропологиялық зерттеулерде кеңінен қолданылатын құралға айналды. Осы кезеңде салалық технологиялар да елеулі дамыды. OED алғаш рет 1824 жылы «археолог» терминін келтіреді; ол тез арада антикварлық іс-әрекеттің маңызды саласы үшін қалыпты терминге айналды. «Археология» термині 1607 жылдан бастап, бастапқыда біз «көне тарих» деп атайтын нәрсені білдірді, ал тар мағынадағы қазіргі түрі 1837 жылы пайда болды.

Императорлық Қытай

Қытайдағы Сунь династиясы (960–1279) кезінде білімді ақсүйектер өнер жинауға антикварлық көзқараспен қызығушылық танытты. Неоконфуцийшіл ғалым-әкімдер көбінесе ежелгі Шан, Чжоу және Хан дәуірінен қалған ескерткіштерді мемлекеттік рәсімдерде қайта пайдалану мақсатында археологиялық ізденістермен айналысты. Шен сияқты осы істі қатты қадір тұтқан адамдар да болды. Мысалы, ресми лауазымдағы, тарихшы, ақын және эссеші Уян Сяу (1007–1072) ежелгі тас пен қола беттерінен көшірілген жазулардың талдау каталогын жасады. Жао Миньчжэн (1081–1129) ежелгі оқиғалар туралы кейінгі тарихи мәтіндердегі қателіктер мен сәйкессіздіктерді түзету үшін ежелгі жазуларды пайдаланудың маңыздылығын баса көрсетті. Қытайдың антикварлық зерттеулері Юань (1279–1368) және Мин (1368–1644) династиялары кезінде әлсіреп, Цинь (1644–1912) династиясында қайта жанданды, бірақ Қытай тарихнамасының шеңберінен шығып, жүйелі археология ғылымына айналмады. Сунь императоры Хуицзонгтың (1100–1125) тапсырысымен жасалған «Чонг шиу Сюаньхэ богуту» (重修宣和博古圖) археологиялық жинақ каталогы Мин дәуірінде 16 ғасырда кеңінен қайта басылды, бірақ Хон Май (1123–1202) оның Хань дәуірі артефактілері туралы қате ақпараттарға толы екенін сынға алды.

Ортағасырлық Үндістан

12 ғасырдағы үнді ғалымы Калхананың еңбектері жергілікті дәстүрлерді жазу, қолжазбаларды, жазуларды, монеталарды және архитектураны зерттеуді қамтиды, бұл археологияның ең ерте іздерінің бірі деп есептеледі. Оның ең белгілі туындысы – "Раджатарангини", ол шамамен 1150 жылы аяқталған және Үндістанның алғашқы тарих кітаптарының бірі ретінде танылады.

Қайта өрлеу дәуірі Еуропасы

Еуропада грек-рим өркениетінің қалдықтарына қызығушылық пен классикалық мәдениетті қайта ашу орта ғасырдың соңында басталды. Ежелгі Рим әдебиетіндегі антикварлық жазудың маңыздылығына қарамастан, мысалы Ливийдің ежелгі ескерткіштер туралы талқылауы, ғалымдар антикваризмнің орта ғасырларда ғана пайда болғанын жасайды. Италиялық Ренессанс гуманистік тарихшысы Флавио Биондо 15 ғасырдың басында ежелгі Римнің қираған жерлері мен топографиясына жүйелі нұсқаулық жасады, осы үшін ол археологияның алғашқы негізін қалаушы деп есептеледі. Саяхатшы ғалым Сириако де' Пиззиколли немесе Анконалық Сириакос (1391–1455) де Грекияны аралап, ежелгі ғимараттар мен заттар туралы өз зерттеулерін жазды. Сириако Жерорта теңізінің шығыс бөлігін аралап, археологиялық жаңалығын Commentaria деп аталатын күнделікке жазып, ол алты томдық болып шықты. Эдвард В. Боднар сияқты тарихшылар оны «археологияның әкесі» деп атады:

Анконалық Сириако 15 ғасырда грек және рим ескерткіштерін, әсіресе жазуларды, ең белсенді және өнімді жазған, ал оның жазбаларының жалпы дәлдігі оны қазіргі классикалық археологияның негізін қалаушы деп атауға құқылы етеді. 16 ғасырдың ағылшын антикварлары, оның ішінде Джон Лиланд және Уильям Камден Англияның ауылдарын топографиялық тұрғысынан зерттеді, кездескен ескерткіштерін суреттеді, сипаттады және түсіндірді. Бұл адамдардың көпшілігі дін қызметкерлері болды: көптеген викарийлер өздерінің приходтарындағы жергілікті ескерткіштерді, ландшафт егжей-тегжейін және ежелгі ескерткіштерді, мысалы, тік тұрған тастарды жазды, тіпті олар көргендерінің мағынасын әрдайым түсінбесе де.

Ұлтшылдыққа ауысу

18-19 ғасырдың соңында археология ұлттық мақсатқа айналды, себебі жеке қызығушылық тудырған коллекциялар ұлттық мұражайларға трансформацияланды. Адамдар енді елдің мәдени мұрасын жинауға, ұлттық коллекцияны молайтуға және елдің ықпалы қаншалықты кең екенін көрсету үшін жалданатын болды. Мысалы, Джованни Баттиста Белцониді Ұлыбританияның Египеттегі консулы Генри Солт Ұлыбритания үшін ежелгі артефакттарды жинауға шақырған. 19 ғасырдағы Мексикада Ұлттық антропология мұражайының кеңеюі және Леопольдо Батрестің маңызды археологиялық ескерткіштерді қазу жұмыстары, Порфирио Диас басқарған либералдық үкіметтің Мексиканың испандықтарға дейінгі тарихының жарқын бейнесін жасауға бағытталған шараларының бір бөлігі болды.

Алғашқы қазба жұмыстары

Археологиялық қазбаларға ең алғашқы орындардың бірі Англиядағы Стоунхендж және басқа да мегалиттік ескерткіштер болды. Стоунхендждегі алғашқы қазба жұмыстарын Уильям Харви мен Гилберт Норт 17-шы ғасырдың басында жүргізді. Одан кейін Иниго Джонс пен Букингем герцогы да сол жерде қазды. Джон Обри Англияның оңтүстігіндегі көптеген мегалиттік және басқа да ескерткіштерді сипаттаған алғашқы археолог болды. Ол сондай-ақ Эйвбери хендж ескерткішін картаға түсірді. 17-шы ғасырдың соңында ол «Monumenta Britannica» еңбегін жазды, онда ертедегі қалалық және әскери орындар, соның ішінде римдік қалалар, «лагерьлер» (таулы бекіністер) және қамалдар, сондай-ақ археологиялық қалдықтар – қабір ескерткіштері, жолдар, монеталар және құмыралар туралы мәліметтер келтірді. Ол өз зерттеулерін талдауда заманынан озып кетті. Ол қолжазбаның, ортағасырлық сәулеттің, киім-кешек пен қалқанның стильдік эволюциясының хронологиялық картасын жасауға тырысты. Уильям Стукли де 18-шы ғасырдың басында археологияның дамуына үлес қосқан тағы бір зерттеуші болды. Ол сондай-ақ Стоунхендж мен Эйвберидің тарихқа дейінгі ескерткіштерін зерттеді. Ол мегалиттерді мерзімдеуге тырысқан алғашқылардың бірі болды, олар римге дейінгі друидтық діннің қалдықтары деп санайтын. 79 жылы Везувий тауының атқылауы кезінде күлге көмілген ежелгі Помпеи және Геркуланум қалаларында қазба жұмыстары жүргізілді. Бұл қазба жұмыстары 1748 жылы Помпейде, ал Геркуланумда 1738 жылы Неаполь патшасы Карл VII-нің қолдауымен басталды. Геркуланумда 1768 жылы Театр, Базилика және Папирустар вилласы табылды. Бүкіл қалалардың, ыдыс-аяқтар мен тіпті адам денелерінің пішіндерімен бірге табылғаны, сондай-ақ ежелгі фрескалардың ашылуы Еуропа бойынша үлкен әсер етті. Өткенді физикалық қалдықтары арқылы теориялық және жүйелі зерттеудің дамуына үлкен үлес қосқан тұлға – «заманауи археологияның пайғамбары және негізін қалаушысы» Иоганн Йоахим Винкельманн. Винкельманн ғылыми археологияның негізін қалады, ол алғаш рет классикалық (грек және рим) өнер және сәулет тарихында стильдің эмпирикалық санаттарын кең көлемде жүйелі түрде қолданды. Оның бастапқы тәсілі артефактілерді егжей-тегжейлі эмпирикалық зерттеуге негізделген, одан дәлелді қорытындылар жасалып, ежелгі қоғамдар туралы теориялар құрылды. Америкада Томас Джефферсон, мүмкін, Еуропадағы тәжірибесінен шабыттанған, 1784 жылы Вирджиниядағы өз жерінде америкалық жерлеу обасын жүйелі қазуды қадағалады. Джефферсонның зерттеу әдістері заманынан озып тұрса да, қазіргі стандарттар бойынша қарапайым болды. Наполеон армиясы 1798–1801 жылдары Египет жорығы кезінде қазба жұмыстарын жүргізді, бұл да алғашқы ірі шетелдегі археологиялық экспедиция болды. Император 500 азаматтық ғалымнан тұратын күшті алып келді, олар биология, химия және тілдер сияқты салалардағы мамандардан құралды, соның нәтижесінде ежелгі өркениетті толық зерттеу жүргізілді. Жан Франсуа Шампольонның Розетта тасын жазып, иероглифтердің жасырын мағынасын ашудағы еңбегі египтологияны зерттеудің кілті болды. Алайда, қазіргі заманғы техникалар пайда болғанға дейін қазбалар көбінесе кездейсоқ жүргізілетін, қабатталу және контекст сияқты ұғымдардың маңыздылығы ескерілмейтін. Мысалы, 1803 жылы Томас Брюс, 7-ші Эльгин графы Афинадағы Парфеноннан Эльгин мәрмәрлерін алып тастағаны үшін кеңінен сынға ілікті. Алайда, сыншылар бұл мәрмәр мүсіндерді олардың эстетикалық қасиеттері үшін ғана бағалады, бірақ олардың ежелгі грек өркениеті туралы қамтитын ақпараты үшін емес. 19-шы ғасырдың бірінші жартысында көптеген басқа археологиялық экспедициялар ұйымдастырылды; Джованни Баттиста Белцони мен Генри Солт Британ мұражайы үшін ежелгі Египет жәдігерлерін жинады, Пол Эмиль Ботта ассириялық билеуші Саргон II сарайын қазды, Остин Генри Лейард Вавилон мен Нимруд қираған жерлерін қазып, Ашурбанипал кітапханасын тапты, ал Роберт Колдевей мен Карл Ричард Лепсиус Таяу Шығыстағы қазба орындарын зерттеді. Алайда, әдістеме әлі де жетілмеген, ал қазбалар артефактілер мен ескерткіштерді табуға бағытталған.

Археологиялық әдісті дамыту

Археологиялық қазбалардың әкесі Уильям Каннингтон (1754–1810) болды. Ол 1798 жылдан бастап Уилтширде қазба жұмыстарын жүргізді, оның тұрақты қазбашылары Стивен және Джон Паркер Хейтсберимен бірлесіп жұмыс істеді. Каннингтонның жұмысын көптеген демеушілер қаржыландырды, олардың ең байы Ричард Колт Хоар болды, ол 1785 жылы әкесінен Стурхед иелігін мұра еткен еді. Хоар антиквариатпен айналысуға көшті және 1804 жылы Каннингтонның қазбаларын қаржыландыра бастады. Каннингтонның қазба орындарының есептері мен сипаттамалары Хоардың 1810 жылы жарық көрген «Уилтширдің ежелгі тарихы» атты кітабында жарияланды, оның бір данасы Стоурхедте сақтаулы. Каннингтон негізінен неолит және қола дәуірінің обаларын мұқият тіркеді, ал оларды жіктеу және сипаттау үшін қолданған терминдер қазір де археологтар қолданып жүр. Археологиялық қазбада қызылшаны алғаш рет қолдану туралы мәлімет 1808 жылы Каннингтонның Хоарға жазған хатында кездеседі, онда Джон Паркердің Буш обасын қазу кезінде оны қолданғаны айтылады. 19 ғасырдағы археологияның маңызды жетістіктерінің бірі – стратиграфияның дамуы болды. Бір-бірімен үйлесетін және кезеңнен кезеңге ауысатын қабаттар идеясы Уильям Смит, Джеймс Хаттон және Чарльз Лайл сияқты ғалымдардың геология және палеонтология саласындағы жаңа еңбектерінен алынған. Археологияда стратиграфияны алғаш рет тарихқа дейінгі және қола дәуірінің ескерткіштерін қазу кезінде қолданды. 19 ғасырдың үшінші және төртінші онжылдықтарында Жаку Буше де Перте және Кристиан Юргенсен Томсен сияқты археологтар табылған заттарды хронологиялық ретпен орналастыруға кірісті. Тағы бір маңызды жаңалық – терең уақыт тұжырымы болды. Бұрын адамдар Жердің жас екенін ойлаған. Джеймс Ушер Ескі өсиетті пайдаланып, әлемнің 4004 жылдың 23 қазанында (жексенбіде) пайда болғанын есептеді. Кейін Жак Буше де Перте (1788–1868) «Antiquités celtiques et antédiluviennes» (1847) еңбегінде уақыттың тереңдігін жаңаша түсіндірді.

Кәсіпкерлік

19 ғасырдың ортасына дейін археологияны ғалымдар әуесқойлық ретінде қарастырған. Ұлыбританияның кең колониялық империясы осындай "әуесқойларға" көптеген басқа мәдениеттердің ежелгі ескерткіштерін қазу және зерттеуге зор мүмкіндік берді. Археологияны қатаң ғылымға айналдырудағы маңызды тұлға – әскер офицері және этнолог Август Питт Риверс болды. 1880 жылы ол мұраға көшкен жерлерде қазба жұмыстарын бастады, онда римдік және саксондық кезеңдерге жататын көптеген археологиялық материалдар кездесті. Ол 1880-жылдардың ортасынан бастап, өмірінің соңына дейін он жеті маусым бойы қазба жұмыстарын жүргізді. Оның тәсілі сол кездегі стандарттар бойынша өте әдістемелік болды, сондықтан ол алғашқы ғылыми археолог ретінде танылды. Чарльз Дарвин мен Герберт Спенсердің эволюциялық еңбектерінің ықпалымен ол артефакттарды типологиялық және (типтер ішінде) хронологиялық ретпен жинақтады. Адам жасаған заттардың эволюциялық тенденцияларын көрсетуге арналған бұл стиль музей дизайнында революциялық жаңалық болды және заттарды дәл мерзімдеу үшін маңызды рөл атқарды. Оның ең маңызды әдістемелік жаңашылдығы – әдемі немесе ерекше емес, барлық артефакттарды жинап, тізімдеу қажеттігін қатаң талап еткені болды. Күнделікті заттарға назар аудару арқылы өткенді түсінуге ұмтылу, бұрынғы археологиялық тәжірибеден түбегейлі өзгеше болды, ол көбінесе қазына іздеуге ұқсас болатын. Уильям Флиндерс Петри де археологияның әкесі деп аталуға лайық тұлға. Петри 1880-жылдары Мысырдағы Ұлы пирамиданы ғылыми тұрғыдан зерттеуге алғашқы болып кірісті. Пирамидалардың қалай салынғаны туралы көптеген гипотезалар ұсынылды (мысалы, Чарльз Пиацци Смит тарапынан), бірақ Петридің Гиза архитектурасын көркем талдауы осы гипотезаларды жоққа шығарды және бүгінгі күнге дейін пирамидалық үстірттің негізгі деректерін ұсынып келеді. Оның Мысырда және кейін Палестинада артефакттарды мұқият тіркеуі және зерттеуі қазіргі археологиялық жазбалардың көптеген идеяларын қалыптастырды; ол "Зерттеудің нағыз жолы ең кішкентай ерекшеліктерді байқап, салыстыруда жатыр" деп атап өтті. Петри керамикалық және керамикалық табыстарға негізделген қабаттарды мерзімдеу жүйесін жасады, бұл египтологияның хронологиялық негізін өзгертіп жіберді. Сондай-ақ, ол бірнеше египтологтар буынын тәрбиелеуге және оқытуға жауапты болды, соның ішінде Тутанхамонның б.з.д. 14 ғасырындағы қабірін тауып, атаққа ие болған Говард Картерді де. Көпшілік арасында кең танымалдыққа ие болған алғашқы стратиграфиялық қазбалар 1870 жылдары Генрих Шлиман, Франк Кальверт, Вильгельм Дёрпфельд және Карл Блеген жүргізген ежелгі Троя орнындағы Гиссарлик болды. Бұл ғалымдар тарихтан бұрынғы заманнан эллинистік кезеңге дейінгі тоғыз қаланың бірінен соң бірін ерекшеледі. Олардың жұмысы қатал және зиянды деп сынға ұшырады. Кеннет В. Харл Шлиманның қазба жұмыстары соншалықты қатал әдістермен жүргізілгенін, ол Трояға гректер өз уақытында істей алмаған нәрсені істегенін, қаланың барлық қабырғаларын қиратып, жермен тегістегенін жазды. Осы уақытта, Критідегі Кносста Сэр Артур Эванстың жұмысы ежелгі дамыған өркениеттің бар екенін көрсетті. Бұл жерден табылған көптеген заттар тізімделді және Оксфордтағы Эшмолеан мұражайына әкелінді, онда классиктер оларды зерттей алды, ал бастапқы орнының көп бөлігін қайта құруға тырысты. Бұл қазіргі кезде орынсыз деп есептелсе де, археологияның беделін айтарлықтай арттыруға көмектесті.