Кіріспе

Франко-Кантабрия аймағының мезолиттік индустриясы

Азильдік – Испанияның солтүстігі және Оңтүстік Францияның Франко-Кантабрия аймағына тән мезолиттік индустрия. Ол шамамен 10 000 – 12 500 жыл бұрынғы кезеңге жатады. Бұл индустрияны эпипалеолит немесе мезолит кезеңдерінің бір бөлігі ретінде, немесе екеуінің де арасында жіктеуге болады. Археологтар Азильдік Магдалендік мәдениетінің соңғы кезеңі деп санайды, себебі климаттың жылынуы аймақтағы адамдардың мінез-құлқында өзгерістерге алып келді. Мұздықтардың еруі азық-түлік қорын азайтып, бұрын жақсы тамақтанған Магдалендік өндірушілерді, немесе кем дегенде жылқы мен бұғы табындарынан қалғандарын, мұздық панасынан жаңа жерлерге көшпегендерін қиын жағдайға түсірген болуы мүмкін. Осының салдарынан Азильдік құралдары мен өнері мұз дәуіріндегідей кең және әсем болмады, немесе жай ғана ерекшеленді.

Терминология

Азильдік мәдениеттің атауын 1887 жылы Mas d'Azil типтік орнын қазған Эдуард Пиет берген. Пиеттің басқа терминдерінен өзгеше, бұл атау кеңінен қабылданды, тіпті 20 ғасырдың басында қазіргіге қарағанда әлдеқайда кеңірек аумақтарда қолданылды. Америка табиғи тарих мұражайының президенті, археолог емес, палеонтолог Генри Фэрфилд Осборн Хьюго Обермайер сияқты жетекші қазба жұмыстарын жүргізушілермен бірге қазба алаңдарына саяхат жасады. Ол 1916 жылы жарық көрген «Ескі тас дәуірінің адамдары» атты танымал кітабында Шотландиядағы Обанға дейін Азильдік орындар туралы қуана айтады, онда бұғы мүйізінен жасалған жалпақ тіктелген «гарпун» ұштары табылды. Кейіннен Азильдік артефактілердің түрлері нақтырақ анықталды, ал Франко-Кантабрия аймағынан тыс ұқсас үлгілер көбінесе алып тасталды және қайта жіктелді, бірақ Франко-Кантабрия аймағынан әлдеқайда солтүстікке қарай табылған «Азильдік» ескерткіштерге маманданбаған дереккөздерде әлі де кездеседі. Мұндай табыстарды сипаттау үшін «Азильдік сияқты» және тіпті «эпи-Азильдік» сияқты терминдер қолданылуы мүмкін.

Сипаттамалары

Васко-Кантабриядағы азилиялықтар магдалендіктермен салыстырылатын аймақты және көп жағдайда бірдей жерлерді мекендеген. Әдетте, азилиялық қалдықтары магдалендіктердің бұрынғы қоныстанған жерлерінен аз және қарапайым болады, бұл адамдар тобының шағын екенін көрсетеді. Мұздықтар шегінуімен, қоныстар Кантабрия тауларының етегіне, теңіз деңгейінен 1000 метрге дейін жетеді, бірақ олардың жоғарырақ жатқандары жазда ғана пайдаланылған болуы мүмкін. Мас-д’Азильдегі үлкен үңгір азилиялық қоныстардың барлығына да тән емес, олардың көпшілігі – жартастың төменгі бөлігіндегі шағын паналау орындары.

Азилиялық тас

Суреттелген, кейде оюланған қиыршық тас (немесе "көктерек") – негізгі азильдік ескерткіштердің айрықша белгісі; олар 37-дей ескерткіште табылған. Өрнектемелер нүктелер, зигзагтар және жолақтардан тұрады, сондай-ақ кейде айқыштар немесе сызықтар кездеседі, әдетте бұл өрнектер қиыршық тастың бір жағында ғана болады. Қиыршық тастар көбінесе жұқа және жалпақ болып, диаметрі 4-10 см шамасында келеді. Бір ескерткіште олардың көптеген даналары табылған. Түстері көбінесе темір тотығынан алынған қызыл немесе кейде қара болады. Бояуды көбінесе Pecten теңіз қабыршақтарының қабықтарына араластырған, тіпті теңізден шалқары орналасқан Мас-д’Азилде де осылай жасалған. Олардың иконографиялық мағынасын анықтауға жасалған тыраштандырулар көп нәтиже бермеді, алайда "мотивтердің қайталануы белгілі бір ретпен жүзеге асырылған сияқты, бұл қарапайым синтаксис болуы мүмкін". Осындай әрекеттерді алғаш рет Пиетте бастады, ол бұл қиыршық тастарда алғашқы жазу жүйесі бар деп сенді.

Көршілері

Азилия мәдениеті солтүстік Еуропадағы Федермессер, Төмен елдердегі Тжонгер, Италиядағы Романеллиан мәдениеті, Ұлыбританиядағы Кресвелл және Румыниядағы Клисуриан сияқты ұқсас ерте мезолиттік еуропалық мәдениеттермен қатар өмір сүрді (бұл процесс азилианизация деп аталады). Өзінің соңғы кезеңінде, ол көршілес Тарденоизиядан күшті ықпалға түсті, бұл көптеген геометриялық микролиттердің кездесуінен көрінеді. Азилия мәдениеті неолит дәуірінің басталуына дейін сақталды. Батыста, жағалау бойындағы Астурия мәдениеті де ұқсас болды, бірақ ол құралдарына ерекше пішінді шоқпар қосты.

Оңтүстік Иберияда

Азилия мәдениетіне өте ұқсас мәдениет Жерорта теңізіндегі Испания мен Оңтүстік Португалияға да тарады. Сүйек өнеркәсібінің болмауына байланысты, бұл мәдениет ерекше түрде Иберия микроламинарлық микролиттері деп аталады. Оның орнына Сауветерриан мәдениетімен байланысты геометриялық микролиттер келді.

Генетика

2014 жылы жарияланған генетикалық зерттеуде Бишон үңгірінен табылған азилиялық еркектің қалдықтары зерттелді. Оның I2 әкелік гаплогруппасы және U5b1h аналық гаплогруппасы бар екені анықталды. Виллальба Муко және авторлар тобы б.з.д. 11 380 – 9 990 жылдар аралығында Каталония, Испаниядағы Бальма де Гуилянья соңғы жоғарғы палеолит ескерткішінде жерленген екі азилиялық еркектің қалдықтарын зерттеді. Олардың I және C1a1a әкелік гаплогруппалары, ал U5b2a және U2'3'4'7'8'9 аналық гаплогруппалары бар екені анықталды. Олардың Магдален мәдениетінің ертерек өкілдерімен айқын генетикалық байланысы болды.