Кіріспе
USS Whale (SSN 638) – АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ядролық энергиямен жүретін шабуылдық суасты қайығы. Бұл – киттер тұқымдасына жататын су сүтқоректілерінің атымен аталған екінші кеме.
USS Whale (SSN 638) was a nuclear powered attack submarine of the United States Navy. She was the second ship of that name, after the whale family of aquatic mammals.
Құрылыс және іске қосу
Whales келі 1964 жылдың 27 мамырында Массачусетс штатының Куинси қаласындағы General Dynamics Quincy Shipbuilding Division кеме құрылыс шеберханасында қаланды. Ол 1966 жылдың 14 қазанында суға түсірілді, оның спонсоры – АҚШ сенаторы Рассел Б. Лонгтың әйелі, Луизиана штатынан Рассел Б. Лонг. Ал 1968 жылдың 12 қазанында комиссияға берілді.
1968 жыл
Whale 1968 жылдың 2 қарашасында өзінің алғашқы үй портына, Чарльстон, Оңтүстік Каролинаға келді. Бір апта портта болғаннан кейін, 1968 жылдың 9 қарашасында теңізге шықты, ал 1968 жылдың қараша және желтоқсан айларында жаттығулар мен сынақтардан өтті, сондай-ақ комиссиядан кейінгі сынақтар мен квалификацияларды аяқтады. 1969 жылдың қаңтар айында Чарльстоннан қалыпты операцияларын бастады, АҚШ-тың оңтүстік-шығыс жағалауында шабуылдық суасты кемелерімен жаттығулар жасады.
1969 жыл
1969 жылы 18 наурызда "Уайл" Чарльстоннан солтүстікке қарай, Арктика аймағындағы операцияларға бет алды. Ол 1969 жылы 6 сәуірде Солтүстік полюске жетіп, контр-адмирал Роберт Э. Пирридің 1909 жылы сол жерге келгенінің 60 жылдығын еске алу үшін су бетіне шықты. Осыдан кейін, "Уайл" полярлық мұздың астындағы міндетін орындап, оңтүстікке қарай бағыт алды. Шотландиядағы Фаслейнге тоқтағаннан кейін, 1969 жылы 9 мамырда Чарльстонға оралды. Чарльстоннан екі айлық жергілікті операциялардан кейін, "Уайл" Коннектикут штатындағы Гротон қаласына жөндеуге келді. General Dynamics корпорациясының Electric Boat бөлімшесінде үш ай кемеде жөндеу жұмыстарынан кейін, 1969 жылы 16 қазанда Чарльстонға қайтып келді. Ол 20 қазанда Чарльстонға жетіп, 1969 жылдың соңына дейін жергілікті операцияларды жалғастырды.
1970 жыл
1970 жылдың бірінші жартысында «Уэйл» Чарльстоннан операцияларын жалғастырды. Қаңтардың соңында ол Әскери-теңіз күштерінің су астындағы диверсиялық тобымен сынақтарға қатысты, ал ақпан және наурыз айларында үш ірі флоттық жаттығуларға қатысты. Сәуір айында ол Коннектикут штатының Нью-Лондон қаласындағы Болашақ командирлер мектебінің оқу кемесі ретінде қысқа мерзімге солтүстікке бет бұрды. Мамыр айының бірінші аптасының соңында «Уэйл» Чарльстонға оралды және айдың қалған бөлігін акустикалық сынақтар жүргізумен өткізді. 1970 жылдың 27 шілдесінде «Уэйл» Чарльстоннан теңізге шықты, ал қыркүйектің ортасында Шотландиядағы Фаслане және Холи-Лохқа сапармен аяқталды. «Уэйл» Шотландияда болған кезде Иордания үкіметі мен Палестина Азат ету Ұйымы (ПАҰ) арасындағы азаматтық соғыс салдарынан туындаған және Сирия танктерінің Иорданияның солтүстігіне басып кіруімен ушыққан Иордания дағдарысы Шығыс Жерорта теңізінде американдық күш көрсетуіне әкелді. «Уэйлге» Жерорта теңізіндегі АҚШ-тың Алтыншы флотына қосылуға бұйрық берілді және ол 1970 жылдың қыркүйек айының соңында осы бұйрықты орындады. Ол 1970 жылдың қазан және қараша айларында Жерорта теңізінде қалды. Дағдарыс басылғаннан кейін ол Чарльстонға қайтып, 1970 жылдың 18 қарашасында үйіне жетті және жыл соңына дейін сол жерде болды.
1971-1972 жылдар
1971 жылдың бірінші жартысында Чарльстоннан үш флоттық жаттығу мен жергілікті операциялар жүргізілді, осы кезде "Уэйл" кемесі атқарылатын міндеттермен айналысты. Шілде айының соңында ол Атлант мұхитында арнайы операциялар үшін қайтадан жолға шықты, ал 1971 жылдың қыркүйек айының соңында Германияның Батыс бөлігіндегі Бременхавен қаласында бұл сапар аяқталды. 1971 жылдың 12 қазанында Чарльстонға оралғаннан кейін, ол жергілікті операцияларды қайта бастады. Бұл жағдай 1972 жылдың 20 наурызына дейін сақталды, содан кейін ол Атлант мұхитында тағы бір арнайы операцияларға аттанды. Сапар соңында ол Холи-Лохқа қысқа тоқталып, 1972 жылдың 9 маусымында Чарльстонға оралды. АҚШ-қа оралғаннан кейін шамамен екі ай өткен соң, "Уэйл" Чарльстоннан шығып, Коннектикут штатындағы Нью-Лондон теңіз базасына, жаңа портына бағыт алды. 1972 жылдың 7 тамызында ол Гротондағы "Электрик Бот" бөліміндегі кемежайға 46 апталық жөндеуге кірді және 1973 жылдың 27 қазанына дейін жөндеу жұмыстарынан өтті.
1973-1974 жылдар
Whale 1973 жылдың қараша және желтоқсан айларында күрделі жөндеуден кейін сынамалық іс-шараларды және жаңару оқуларын аяқтады, сондай-ақ 1973 жылдың қазан айында Араб-Израиль соғысынан туындаған Таяу Шығыс дағдарысына жауап ретінде Жерорта теңізіне тағы бір рет орналасуға дайындық бастады. Бірақ 1974 жылдың қаңтар айының соңында, оның орналасуы 1974 жылдың мамыр айына дейін кешіктірілгені туралы хабарлама алды. Осы аралықта ол Гротоннан қалыпты операцияларды жүргізді, оның ішінде су асты кемелеріне қарсы соғыс (ASW) жаттығулары, шабуылдаушы су асты кемелерінің оқулары және "Қауіпсіз өту" ірі флоттық операциясы. 1974 жылдың 3 мамырында ол Гротоннан Жерорта теңізіне қарай жолға шықты. 1974 жылдың 12 мамырында ол операциялық басқаруды АҚШ-тың Екінші флотынан Алтыншы флотына ауыстырды. Жерорта теңізінде Whale екі Солтүстік Атлант Келісім Ұйымының (НАТО) жаттығуына қатысты: "Халықаралық апта" және "Дейл Фалькон", грек және итальян теңіз күштерімен бірге, сондай-ақ Алтыншы флоттың басқа бөлімшелерімен бірнеше ASW жаттығуларына қатысты. Ол Гибралтар бұғазынан өтіп, 1974 жылдың 18 қазанында операциялық басқаруды АҚШ Атлантика флотының Су асты кемелерінің командиріне қайтарды. Гротонға қайту кезінде Whale флоттық ASW жаттығуына қатысып, оны 1974 жылдың 28 қазанында аяқтады. 1974 жылдың 30 қазанында ол Гротонға жетті.
1975-1976 жылдар
Кейінгі 11 айды "Уэйл" Гротоннан операциялар жүргізіп өткізді. Әр түрлі сынақтар мен бағалаулар 1975 жылдың қаңтар айында және ақпан айының бірінші жартысында өтті. 1975 жылдың маусымына дейін ол Атлантика флотының әртүрлі бөлімшелеріне және болашақ командирлерге оқу қызметтерін көрсетті. "Уэйл" сонымен қатар жаздың соңында өткізілетін бағдарламалық круиздер кезінде курсанттар үшін оқу платформасы болды. 1975 жылдың 29 қыркүйегінде ол Гротоннан Алтыншы флотпен тағы бір рейс үшін шықты. Бұл рейс барысында ол Екінші флоттың "Океан сафари" атты ірі жаттығуына қатысты, ал Жерорта теңізіндегі Алтыншы флотқа қосылғаннан кейін Грекия, Франция, Италия және Нидерланды елдерінің теңіз күштерімен бір, екі және көп жақты жаттығуларға қатысты. Ол 1976 жылдың наурыз айының екінші аптасында Алтыншы флоттағы қызметін аяқтап, 1976 жылдың 25 наурызында Гротонға оралды.
1976-1978 жылдар
"Уайл" кемесі 1976 жылдың 9 қыркүйегіне дейін АҚШ-тың Шығыс жағалауындағы қалыпты жұмысын жалғастырды, содан кейін күрделі жөндеуге кіру үшін Мэн штатының Киттери қаласындағы Портсмут әскери-теңіз кемежайына кірді. Бұл жөндеу 1978 жылдың 7 шілдесінде аяқталды. Содан кейін "Уайл" кемесі 1978 жылдың қалған бөлігін қару-жарақ жүйесінің толық спектрі бойынша сертификатталу мақсатында жаңару оқуларына жұмсады.
1979-1987 жылдар
1979 жылдың сәуір айында «Уэйл» кемесі Гротоннан Жерорта теңізіне бағыт алды. Ол Тунис, Сусс; Италия, Ла Специя, Ла Маддалена және Неаполь; Марокко, Танжер қалаларында тоқтады. Жерорта теңізінде жүргенде, кеме флоттық жаттығуларға қатысты. 1979 жылдың күзі, 1980 жыл: «Уэйл» Гротондағы құрғақ докта ұзақ жөндеуден өтті (Таңдалған шектеулі мүмкіндік). Суға қайта енген соң, жаттығулар мен дайындықтан кейін, торпедалық жаттығулар үшін оңтүстіске қарай бет алды, Флорида штатындағы Порт-Эверглейдс портында демалыс алды. «Бутч Кэссидидің» «Го-Го» бишілері «Уэйл» экипажымен күлімдеп қарсы алды, кемеге шақырылып, ыстық күтім көрді. 1980 жылдың қалған бөлігі мен 1981 жылдың басында «Уэйл» қысқа оқу-жаттығулар мен сынақтарға қатысты, соның бірі «Thunderbuoy» және «Whitefish» жаттығуларымен аяқталды. Жаңа бояуымен және жаңа капитаны, CDR E. D. Morrow басшылығымен, «Уэйл» 1981 жылдың маусымында Жерорта теңізіне бағыт алды, Испанияның Картахена қаласында тоқтады, ол осы сапардағы экипаж үшін жалғыз демалыс порты болды. «Уэйл» келесі алты айды Жерорта теңізінде өткізді, Ливия президенті Мохаммар Каддафидің Сидра шығанағындағы «Өлім сызығына» қарсы АҚШ Әскери-теңіз күштерінің қарсы тұруына қатысты. «Уэйл» Сардиниядағы Ла-Маддалена портындағы «Орион» суасты кемесінің базасында мерзімдік толықтырулар жасады. 1982 жылдың басында «Уэйл» Гротонға оралды, экипаждың дайындығын жетілдіру үшін жиі қысқа жаттығулар жасады. 1982 жылдың мамырында «Уэйл» Атлантикаға (экипаж арасында «Bluenose» атанған жандар пайда болды) және Шотландияның Фаслайн қаласына сапар жасады. Осы сапардан кейін «Уэйл» тиімділігі үшін «E» марапатын алды. 1983 жылдың басында «Уэйл» кемесіне жаңа капитан, Джеймс Э. Уэлш тағайындалды. 1983 жылдың ортасында «Уэйл» кенеттен екі бірдей патрульге жіберілді – Солтүстік Атлантикадағы патрульге бірден кейін Жерорта теңізіндегі қысқартылған патрульге. Бұл Туллибидің міндеттемелерін орындай алмауына байланысты болды. «Нор-Мед» деп аталған бұл сапар өте қарбалас болды, Шотландияның Холи-Лох, Францияның Тулон, Италияның Ла-Специя және Ла-Маддалена қалаларына сапарлар жасалды. «Уэйл» 1983 жылдың Рождество күні Ла-Маддаленадан шығып, 1984 жылдың қаңтарында Гротонға оралды. 1984 жыл жөндеу, дайындық, жаттығулар және қысқа сапарлармен өтті, ең бастысы Виргин аралдарындағы Сент-Кройда бір апта өткізді. 1985 жылдың қаңтарында «Уэйл» тағы да Жерорта теңізіне патрульдік сапарға шықты, Шотландияның Холи-Лох, Францияның Брест, Италияның Ла-Маддалена, сондай-ақ Нидерландының Роттердам қалаларында тоқтады. «Уэйл» уақытша Пьюгет-Саунд кеме құрылыс кешеніне, Вашингтон штатының Брементон қаласына, 1985 жылдың қарашасынан бастап күрделі жөндеуге жіберілді. 1986 жылы күрделі жөндеуден өту кезінде «Уэйл» экипажының мүшелері софтбол командасын құрды, ол Солтүстік-Батыс Тынық мұхиты софтбол чемпионатында бәсекеге түсіп, жеңіске жетті. 120 шамасындағы экипаждың үлкен кемелермен және басқа да әскери бөлімдермен бәсекелесуі үлкен жетістік болды.
1988-1995 жылдар
1988 жылдың қаңтарында «Уайл» Бремертон қаласында күрделі жөндеу жұмыстарын аяқтады. 1988 жылдың мамыр айында ол теңіз сынақтарынан өтіп, Вашингтоннан шығып, командир Дж. У. Фрэнсистің басшылығымен Гротон портына оралды. «Уайл» 1988 жылдың 17 маусымында экватордан өтіп, 19 маусымда Панама каналы арқылы өтіп, соңында 10-шы суасты кемелері эскадрильясының операциялық бөлімшесі ретінде Гротонға оралды. Келесі маңызды сапары 1989 жылдың қаңтар және маусым аралығында Жерорта теңізіне жасалды, оның барысында ол Шотландия, Португалия, Испания және Италияда тоқтады. 1990 жылдың тамызынан желтоқсан айына дейін «Уайл» командир Рональд Дирингтің басшылығымен Солтүстік Атлантикаға жіберілді, осыған байланысты ол бесінші «Құрметке лайық бірлік» мақтау қағазымен марапатталды. 1991 жылы «Уайл» 10-шы суасты кемелері эскадрильясынан соңғы «Шаяқас тиімділігі» сыйлығын («E» шайқасы) алды. Содан кейін ол 2-ші суасты кемелері эскадрильясына бекітіліп, 1991 жылы екінші «Солтүстік жүгіруді» (яғни Солтүстік Атлантикаға сапар) жүзеге асырды. 1992 жылы «Уайл» командир Эндрю В. Харрис, кішінің басшылығымен Оңтүстік Американы аралап өткен UNITAS XXXIII экспедициясына қатысты. UNITAS XXXIII барысында ол Пуэрто-Рико, Бразилия, Аргентина, Чили, Эквадор, Панама және Колумбия порттарына аялдады. Панама портына жасаған сапар кемедегі бас шәкірттің жүрек талмасынан кенеттен қайтыс болуына байланысты қайғылы болды. UNITAS кезінде «Уайл» қайтадан экватордан өтіп, Панама каналын (Оңтүстіктен Солтүстікке қарай) өтіп, қараша айында портқа оралды. 1993 жылы «Уайл» Бермудаға сапар жасады, Autec торпедалық атыс полигонынан және Флорида порттарынан өтіп, Солтүстік полюстегі мұздың астында және Солтүстік Атлантикада ғылыми тәжірибе жүргізді. 1994 жылдың қаңтарында команданы соңғы рет алмастырғаннан кейін «Уайл» АҚШ және Корольдік теңіз күштерінің суасты кемелері жабдықтарын сынауға және полярлық аймақтағы қоршаған орта туралы деректерді жинауға көмектесу үшін Арктикаға жөнелтілді. 1994 жылғы JOINTSUBICEX 1-де «Уайл» 1969 жылғы алғашқы полюстік шығуынан кейін 25 жыл 10 күн өткен соң 16 сәуірде Солтүстік полюске екінші рет шықты. Осы уақытта «Уайл» су астында Солтүстік полюсті айналып, әр экипаж мүшесіне Магеллан орденін беруге лайық болды. Бұл айналым шамамен 15 минутқа созылды, өйткені кеме барлық бойлықты кесіп өту үшін су астындағы навигациялық құралдарды пайдаланды, бұл 1994 жылы тек суасты кемесі ғана іске асыра алатын еді. Норвегия, Германия және Шотландияға сапарлар жасағаннан кейін «Уайл» 1994 жылдың шілдесінде SUBRON TWO-ға оралды. Әлемді айналып келгеннен кейін «Уайл» 1995 жылдың 28 сәуірінде әлі де қызметте болған күйінде деактивацияланды. «Уайл» 1995 жылдың 1 қазанында резервке қойылды.
Пайдаланудан шығару және жою
Бремертондағы Пьюгет-Саунд теңіз кеме жасақтауында АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ядролық қуатпен жұмыс істейтін кемелер мен су асты кемелерін қайта өңдеу бағдарламасы бойынша "Киттер" кемесінің құрастырмаларын бөлшектеу 1995 жылдың 20 қазанында басталды. Ол 1996 жылдың 25 маусымында ресми түрде қызметтен босатылды және сол күні Әскери-теңіз кемелерінің тізілімінен алынып тасталды. Оның құрастырмаларын бөлшектеу жұмысы 1996 жылдың 1 шілдесінде аяқталды, ал ол 1997 жылдың 29 қыркүйегінде ресми түрде бөлшектелген деп тіркелді.