Кіріспе

Баласагярмат (венгр. Balassagyarmat; бұрын Баласа Гярмат; Jahrmarkt; немесе Балашское Ďarmoty) – Венгрияның солтүстігіндегі қала. Бұл Ноград комитатының орталығы болған. Баласагярматты венгр эпосының көрнекті авторы Кальман Микшахт Палоч өлкесінің астанасы деп атады. Палоч халқының тегі әлі де жұмбақ. Олардың ерекше диалектісі, мәдениеті, фольклоры және дәстүрлері оларды бірегей этносқа айналдырады.

Тарих

1998 жылдан бері қаланың елтаңбасында латынша "Civitas Fortissima" (ең батыл қала) деген жазу бар, себебі 1919 жылдың қаңтар айында Чехословакия әскерлері 1918 жылдың желтоқсанында Трианон шартына дайындық ретінде белгіленген шекара сызығын кесіп өтіп, сол сызықтан оңтүстікке қарай орналасқан қалаларды, соның ішінде Баласагярматты заңсыз басып алды. Оккупация 2009 жылы Kárpátia ұлтшыл рок тобының "Civitas Fortissima" әнінің тақырыбы болды. Баласағарманың қолайлы орналасуына байланысты қола дәуірінен бері адамдар қоныстанған. Мажар тайпалары Карпат алқабына кірген кезде, Арпад бас қолбасшы өзінің екі генералын, Зоард пен Кадосаны Венгрияның солтүстік бөліктерін басып алуға жіберді. Ноград қамалын басып алғаннан кейін Зоард пен Кадоса Баласагярмат аймағын бақылауына алды. Қаланың аты Арпадпен бірге келген жеті мажар тайпасының бірі – Гярмат тайпасының атынан шыққан. Гярмат тайпасы Баласагярмат аймағына қоныстанды. 1241 жылы моңғолдар елді басып алып, елді мекенді толығымен қиратты. Моңғолдар келесі жылы кері қайтқаннан кейін, патша Бела IV-нің шақыруымен бүкіл елде тас қамалдар салынды. Ол моңғолдардың екінші шабуылын күтіп, оларды тас қамалдардың көмегімен тоқтатуды жоспарлады. Баласағарматтың алғашқы ортағасырлық қамалы моңғол шапқыншылығынан кейін салынған күзет мұнарасынан пайда болды. Сол кезде ол жай ғана Гярмат деп аталды. Бұл ғимарат патшаның меншігі болғанын білеміз және 1244 жылы Хонт қамалына қарасты болды. Патша Бела IV 1246 жылы Качиц руынан Детренің ұлы Миклосқа осы жерлерді сыйға берді. Детре Баласса әулетінің атасы болды. Сол құжатта патша Гярмат қаласында қамал салуды бұйырды, ол 1260 жылы аяқталды. Баласса әулетінің атасы Детре Гярматта Иполи өзенінің бойында алғашқы қорғаныш тас мұнарасын салды. Құрылыс 1274 жылы аяқталғаны сөзсіз, өйткені ол сол кездегі жарғыда айтылған. Кейіннен Баласса отбасының мүшесі Петер (Фурро) сенімсіздікке кінәлі деп айыпталды, сондықтан патша Ласло IV қаланы одан алды. Алайда жаңа меншік иесі, Поцон және Золой округтерінің әкімі Комес Деметер мүлкін ала алмады, өйткені бұрынғы меншік иесі оны бермеді. Бұл оқиға туралы 1290 жылы бір құжатта айтылған, оған сәйкес Деметр Гярматтың тұрғын мұнарасын күшпен басып алуға тиіс болды. Деметр де Балассаның туысы болғандықтан, жер олардың қолында қалды. Олар оны қолдарынан шығармады. 1374 жылы Баласса отбасы Ұлы Лайос патшадан жаңа сыйлық хат алды, сондықтан қала отбасылық меншікте қалды. Бір ғана өзгеріс – қамал патшаның қолында болды, ол әдетте Баласса отбасының мүшелерін өзінің кастеляндары етіп тағайындады. Елді мекен 15-ғасырда базар қаласына айналды, бірақ оның қаланы тығыз біріктіргеніне қарамастан, оның әскери маңызы болған жоқ. Баласағарма ресми түрде 1437 жылы базар қаласы мәртебесін алды. 1526 жылы Мохач шайқасынан кейін жағдай түбегейлі өзгерді. Ноград округінің қамалдарының, соның ішінде Гярмат қамалының маңызы артты. Қабырғаның солтүстік бөлігін Иполи өзені қорғады, бірақ қалған қорғаныс нығайтылды және қала ағаш қоршаумен қоршалды. Османлы түркілері өздерінің билігін солтүстікке қарай тоқтатылмастай кеңейтіп, 1541 жылы Буданы да басып алды. 1544 жылы Гярмат қамалын Хорват Берталан басқарған 500 сарбаз қорғады. (Мажарлар үшін мен шығыс аты-жөндерін қолданамын, мұнда отбасылық есімдер бірінші орында келеді.) Жау 1551 жылы жақын маңдағы Шанда қамалын басып алып, жойды. Капитан Хорват 1552 жылы түріктердің жақындап келе жатқанын естіп, қаланы бос қалдырып, қашып кетті. Бұл Буда қамалының пашасы Хадим Алидің оны соғыспай басып алуына мүмкіндік берді. Ол оны өртеп, бірден қиратты. Қасса (Кошице, Кашау) бас капитаны Кристоф Тифенбахтың 1593 жылғы жорығында патша әскерлері қаланы қайтадан басып алды. Оған Палффи Миклош пен Хомоннай Истван әскерлері көмектесті. Олар кішкентай қаланы оңай басып алды, өйткені түрік гарнизоны оны өртеп, христиан әскері келе жатқанда қашып кетті. Полковник Филип Моргенталлер қамалдың капитаны болып тағайындалды және дереу зақымданған қабырғаларды жөндеуді және қалпына келтіруді бастады. Сондай-ақ, 1594 жылы Естергомды қоршауда қаза тапқан Ұлы Қайта өрлеу дәуірінің ақыны және жауынгері Баласси Балинтті еске алайық. Төменде венгр ақыны және жауынгері Балинт Балассидің (1554–1594) ескерткіш тақтасы орналасқан. Ол өзінің есімін алған мектептің қабырғасына ілінген. Цитата: "Сіздің туған жеріңіздің әдемі шекаралары барлық жерде қираған". (Баласагярмат, Деак Ференц көшесі, 17-үй)

1605 жылы Трансильвания князі Бочкай Иштванның қолбасшысы, генерал Редей Ференц Баласагярмат қамалының есіктерін ашты. Дегенмен, 1606 жылғы Вена шарты бойынша қамал 1606 жылы патша Рудольфқа қайтарылды. 1608, 1613 және 1618 жылдары өткен сеймдер қамалдың нығайтылуын бұйырды, ол орындалды. Осы нығайтуларға қарамастан, қамал 1619 жылы Бетлен Габор князінің әскерімен басылып алынды, бірақ 1622 жылғы Николсбург бейбіт шарты бойынша ол Габсбург патшасына қайтарылды. Баласагярмат 1648 жылы 4000 сарбаздық әскермен түріктердің шабуылына ұшырады, бірақ Эрсекújvár (Нове Замки) қамалының бас капитаны, граф Адам Форгачтың кавалериясы қорғаушыларға көмекке келді және шабуылдаушыларды ығыстырды. 1652 жылы граф Эстерхази Ференц қамалдың капитаны болды, ол Везекени шайқасында қаза тапты. 1652 жылдан кейін Баласса Ференц және оның інісі Имре қамалдың бас капитандығына тағайындалды. Алайда Имре басшылықтан және мүліктен үлкен үлес талап етті, бұл олардың арасында дау тудырды. Түріктер олардың дау-жанжалынан пайда тапты. Осман империясы құлдырап бара жатқандай көрінді, бірақ темірдей қатал ғалымы Кёпрюлю Ахмед осы процесті тоқтатуды қалады. Ол 1663 жылы Венгрияға үлкен әскер жіберді, оның әскерлері өздерінің жолындағы кішкентай шекаралық қамалдарды басып алып, өртеп, қиратты. Баласса бауырлары арасындағы даудан пайдаланып, Кёпрюлю бастаған түрік әскері, Трансильвания князі Апафи Михайлының әскерімен бірге Баласагярматты басып алды. Олар 1663 немесе 1665 жылы қамалдың өртеп, толығымен қиратты. Әскери маңызын жойғандықтан, қираған қабырғалар қайтадан салынбады. Осман соғыстары кезінде аймақ және қала халқы азайып қалды. Соғыс аяқталғаннан кейін елді мекен қайтадан дамуды бастады және 1690 жылы қайтадан салынды. Қолайлы географиялық орналасуына байланысты қала тез орналасты. 1701 жылы император Леопольдтің жарғысы бойынша қаланың нығайтылған құрылыстары қиратылды. Кейіннен бекіністің тастары құрылысқа пайдаланылды, сондықтан бүгінде оның жер бетінде ізі қалмады. Екінші дүниелік соғыс кезінде, 1944 жылдың 9 мамырында неміс әскері қала мен айналасындағы ауылдардан 3000 еврейді геттода ұстады. Олардың барлығы 1944 жылдың 11 және 14 маусымында Освенцим концлагеріне жіберілді. Баласагярмат 1944 жылдың 9 желтоқсанында Будапешттің шабуылы барысында 2-ші украин майданының әскерлері басып алды. 1973 жылы жергілікті партия комитетінің хатшысының екі ұлы (17 және 19 жаста) қалалық қыздар жатақханасына еніп, 20 қызды кепілге алды. Олар Аустрия шекарасын кесіп өту үшін автобус талап етті. Олар тамақсыз және сусыз бес күн бойы онда болды, содан кейін олар ұсталды. Үлкен ағасы бесінші күні ғимараттың сыртынан үш снайпердің арнайы оқтарымен атып тасталды. Кіші ағасы ұсталды және 15 жылға сотталды, ал олардың қылмыстан бұрын жоспарлары туралы білген төрт досы әрқайсысы төрт жылға сотталды. Ешқайсысы...

География

Қала Иполи өзенінің сол жағасында жатыр, бұл өзен Словакиямен мемлекеттік шекараны белгілейді.

Демография

2001 жылы Баласағарматта 18 474 адам тұрған. Халықтың 98% венгр, 2% цығандарды құрады. Жалпы халықтың 100% ана тілі ретінде венгр тілінде сөйлейді.