Жер қалды (Jer qaldı)

Кіріспе

Джордж Риппи Стюарттың 1949 жылғы романы «Жер мекені» – Джордж Р. Стюарттың 1949 жылғы американдық пост-апокалиптикалық ғылыми-фантастикалық романы. Роман, өркениеттің қабілетсіз аурудан құлауы және қарапайым құралдармен жаңа мәдениеттің пайда болуы туралы баяндайды. Оқиға 1940 жылдардағы Калифорния штатының Беркли қаласында өтеді, және таулардағы оқшауланғаннан шыққан Айшервуд Уильямс көбінесе барлық адам өлгенін көреді. «Жер мекені» 1951 жылы алғашқы Халықаралық Фантазия сыйлығын жеңіп алды. 1987 және 1998 жылдары «Locus Magazine» журналының барлық уақыттағы ең жақсы ғылыми-фантастикалық кітаптар тізіміне енді, сондай-ақ 2002 жылға дейін Прометей даналық залына енгізуге үміткер болды.

"І бөлім: Ақырсыз әлем"

Сиерра-Невада тауларында география бойынша дипломдық жұмысын жазып жатқанда, Ишті жылан шағып алады. Ол шағылғаннан кейін үйдің ішінде жазылып жатқанда, қызылшаға ұқсас ауруға шалдығады және санасы жиі өшіп, қайта оянады. Ақырында ол сауығып, қайтадан өркениетке оралады, бірақ көптеген адамдар сол аурудан өлгеннен кейін оның құлағанын біледі. Ол Калифорния штатындағы Беркли қаласындағы үйіне қайтуға шешім қабылдайды. Үйіне жақын қалада Иш бірнеше аман қалған адамдармен кездеседі, сондай-ақ ол "Принцесса" деп атаған, достық және белсенді итті кездестіреді, ол Ишті өзінің жаңа қожайыны деп тез мойындайды. Ол Нью-Йорк қаласына дейін және кері жолға шығады, жолда тамақ және отын іздейді. Саяхаты барысында ол аман қалғандардың шағын топтарын табады, бірақ адамзаттың өркениеттің жоғалуынан аман қалу мүмкіндігіне күмәнданады. Иш Калифорниядағы үйіне оралады. "Еклисиаст" кітабын оқығаннан кейін, ол өмірін зейінсіз өткізгенін түсінеді, содан кейін жанында Эмма деген әйелді табады. Олар бірге тұрғандарын және балалары болуын келіседі. Уақыт өте келе басқа да аман қалғандар оларға қосылады. Біртіндеп, электр қуаты (автоматтандырылған су электр станциясымен қамтамасыз етілген) тоқталып, өркениеттің ыңғайлы жағдайлары азаяды. Балалары өскен кезде Иш оларға оқу, жазу, арифметика және географияны үйрету арқылы негізгі білім беруге тырысады, бірақ басқаларының қызығушылық танытпауынан көп сәттілікке жете алмайды. Осы жылдары көптеген балалар дүниеге келеді, соның ішінде Иштің ең кіші және сүйікті ұлы Джой. Джой Иш сияқты, туа біткен зиялылығымен және эпидемиядан бұрынғы әлемге деген құштарлығымен ерекшеленеді. Бұл Ишті Джойдің болашақтың кілті екеніне сендіреді.

"ІІ бөлім: 22-жыл"

Жиырма екі жыл өткен соң, қауым өркендейді, жастар бұрынғыдан өзгеше, жаңа әлемге оңай бейімделеді. Олар табиғатты ересектерден де жақсырақ түсінеді, ал су тоқтағанда, жас ұрпақ ағып жатқан бұлақтарды біліп, көмекке келеді. Иш экологиядан жаңа құрылып келе жатқан қоғамға көңіл бөледі де, балалардың тым ырымшыл болып бара жатқанын байқайды. Бір күні Иш әдетте әрқасында алып жүретін балғасын сұрайды, бірақ балалар оны ұстаудан қорқады, себебі ол олар үшін өткен заманның символы; ескі әлемнің ұзақ бұрын қайтыс болған "американдықтары" енді құдайлар сияқты қарастырылады, тіпті Иш те солардың қатарында. Ел аралап келген үлкен ұлдар Чарли есімді бейтаныс адаммен бірге оралады, ол тайып қызбасын әкеліп, осы аурудан Джойді қоса көптеген адам қайтыс болады. Көңілі құлаған Иш болашаққа басқа үміттермен қарауға мәжбүр болады. Өркениетті бұрынғы қалпына келтіру арманы, енді тек бірнеше қарапайым тіршілік ету дағдыларын үйретуге – садақ-жебе жасау сияқты, балалар қуанғанын көруге ауысады. Жылдар өте келе, қауым жүгері егуді бастайды. Иш отырыстарда төрағалық етеді, оның балғасы – оның мәртебесінің белгісі. Оған құрмет көрсетілсе де, жас жігіттер оның көптеген ойларын ескермейді.

"Үшінші бөлім: Соңғы америкалық"

Иш өзінің қарт өмірінің көп бөлігін әлемді білмей, ақыл-ойының "тұманында" өткізеді. Кейде оның санасындағы тұман сейіледі. Сондай бір сәтте ол алдында тұрған шөбересі Джекті көреді. Джек оған садақ пен жебелер қазір мылтықтан сенімдірек болғанын айтады, себебі мылтық оқтары әрқашан жұмыс істемейді. Джек сондай-ақ, ол білмейтін бірнеше монетадан түрлі-түсті жебе ұштары жасағанын, олардың әртүрлі аңдарды аулауға жарамды екенін айтады. Иш мұны шарұалыққа жатқызады, бірақ оған қарсы шығудың қажеті жоқ деп шешеді. Иш бұрынғы өркениеттің толығымен жойылғанын және оны жақын арада қайта құру мүмкін емес екенін түсінеді. Ол жаңа жағдайға көнеді. Иш өлгенде, жас жігіттер оның балғасын беруді талап етеді. Иш Джекты таңдайды.

Кейіпкерлер

Ишервуд Уильямс (Иш) Берклиде аспирантурада оқып жатыр, Калифорнияның таулы аймағының географиясын зерттейді. Ол кітапта кейде "Соңғы америкалық" деп аталады. Иш өзінің зиялылығының арқасында қауымның, яғни "тайпаның" басшысы болады деп санайды. Оның лақап аты – Иш, ол "соңғы жабайы үнді" Ишиге сілтеме жасайды. Иш – еврей тілінде "адам" деген сөз. Эмма (Эм) – Ишервудтың туған қаласында кездесетін әйел. Автор осы кейіпкермен тәуекел еткен болуы мүмкін, ол кемінде жартылай афроамерикалық, ал Ишервуд ақ нәсілді болғандықтан; кітап жазылған кезде американдық қоғамда түрлі нәсілдік некелерге қарсылық күшті болған. Ишервуд онымен үйленеді, және нәсіл олардың қарым-қатынасында маңызды рөл атқармайды. Эм ("ана" еврейше) қауымның анасы болады, оның өсуіне кедергі жасамастан, бірақ басшылыққа ешкім келмегенде көмектеседі. Ол ересек адам, ал басқалары қорқады, ал Иш оны "Ұлттар анасы" деп санайды. Қартайған шағында ол "Басқалар" деп аталатын кішігірім қауымның тайпаға қосылу туралы өтінішімен келіспейді. Иш бастапқыда бұл идеяға қарсы болады, бірақ Эм оны қолдайды, және Иш өз ойын өзгертеді. Езра Берклиде саяхаттап жүргенде Эмма мен Ишпен кездеседі, ол бұрынғы алкоголь сатушы және Англияның Йоркшир қаласынан келген иммигрант. Олар оны ұнатты, бірақ махаббат үшбұрышының салдарынан қорқып, оны кетіп қалуға ынталандырды. Ол Молли мен Джин, әйелдерін алып келді. Иш Езраны адамдарды жақсы танитын адам ретінде бағалайды, "Езра адамдарды білді, Езра адамдарды жақсы көрді" дейді. Джордж кәсібі бойынша ағаш шебершісі. Джордж зиялылық тұрғысынан аса білімді емес, бірақ кішкентай қауымның шектеулі инфрақұрылымын салуға, жөндеуге немесе күтуге қабілетті, шеберлігімен көзге түседі. Эви – "жартылай өскен қыз", Езра оны "нашарлық пен жалғыздық ішінде" өмір сүріп жатқан күйде табады. Ол психикалық аурумен ауырады, ал басқалары оған қамқорлық жасайды және көмектеседі. Эви тартымды жас әйелге айналады, бірақ тайпаның ережесі бар: балалар өскен сайын ешкім оған үйленбеуі керек – ол түсінбеуі мүмкін, және оның психикалық жағдайы мұрагерлік болуы мүмкін. Джой – Иш пен Эмнің кіші ұлы. Тайпадағы барлық балалардың ішінде, Иш үйретуге тырысатын оқу дағдыларын – геометрияны, оқуды, географияны – тек ол ғана түсінеді. Ол оба эпидемиясы кезінде қайтыс болады. Чарли – Лос-Анджелестен келген бейтаныс, "балалардың" екеуі (екінші буын) Американың қалдықтарын көру үшін жөнделген Джиппен барлау экспедициясына шыққаннан кейін келді. Оның келгенімен Иш пен Езра Чарлиге күдікпен қарай бастайды. Бір күннен кейін Чарли Эвиге көз тігіп, олардың күдіктері расталады. Сондай-ақ, ол Езраға көп ішіп алғаннан кейін, "Купидонның" көптеген ауруларына шалдыққанын айтады. Иш Чарлиден Эви туралы сұрақ қояды, Чарли оны құрметтемейді және Иштің басшы ретіндегі билігіне қарсы шығады. Чарлидің жасырын пистолет алып жүретіндігі және оның мінез-құлқы эпидемияға дейін қатыгез қылмыскер болған адам екенін көрсетеді. Нәтижесінде, Иш, Эм, Езра және Джордж Чарлиге қатысты қоғамның қауіпсіздігі үшін не істеу керектігін – жер аудару немесе өлім жазасын – талқылайды. Чарли – қауымды жұқтырған оба эпидемиясының таратушысы. Джек – Иштің шөбересі. Ол өзі жасаған жебелерімен аң аулайтын жас жігіт. Джек сенімді, ақылды және әлеуетті көшбасшы, және Иш оның ішінде Джойдің бір бөлігін көреді; оның сенімдері Ишке ырым-жырымды және наивті көрінуі мүмкін болса да. Өзінің ұрпағы сияқты, Джек Иштің ескі балғасы тайпа үшін өте маңызды деп санайды. Ол отқа күйген үйге барып, балтасын алып қалу үшін өмірін қатерге тігеді. Біраздан кейін, Иш өліп бара жатқанда, жас жігіттер балға енді кімге тиесілі екенін білгісі келеді, және Иш Джекты таңдайды.

Isherwood Williams (Ish) is a graduate student at Berkeley, studying the geography of an area in the mountains, somewhere in California. He is sometimes referred to in the book as "The Last American." Ish becomes the leader of the community, aka "the tribe", he believes due to his intellect. His nickname, Ish, is an obvious reference to Ishi, the "last Wild Indian." Ish is also the word for "man" in Hebrew. Emma (Em) is a woman who Isherwood meets in his hometown. The author may have been taking a chance with this character, who is, at least partially, African American, while Isherwood is white; when the book was written, interracial marriages were heavily discouraged in American society. Isherwood does marry her, and race isn't important to the couple's relationship. Em ("mother" in Hebrew) becomes the community's mother, letting it grow as it will, but stepping in to help when no one else is filling the leadership role. She is the adult while others panic, and Ish thinks of her as the "Mother of Nations". In her old age, she disagrees with Ish about a request by a smaller community, known as the Others, to join the Tribe. Ish initially opposes the idea, but Em supports it, and Ish changes his mind. Ezra meets Emma and Ish while traveling through Berkeley, he was a former liquor salesman and immigrant from Yorkshire, England. They liked him, but feared the complications of a love triangle, so they encouraged him to leave. He returned with Molly and Jean, his wives. Ish values Ezra as a good judge of people, saying "Ezra knew people, Ezra liked people." George is a carpenter by trade. George is not intellectually intelligent but becomes a Jack of all trades able to build, repair or maintain the limited infrastructure of the small community. Evie is a "half grown girl" who Ezra found living "in squalor and solitude." She appears to have a mental illness, and the others all care and provide for her. Evie grows into an attractive young woman but the tribe has a rule, that as the children grow no one will marry her—she wouldn't understand, and her mental condition could possibly be hereditary. Joey is the youngest son of Ish and Em. Of all the children in the Tribe, he is the only one that truly understands the academic skills that Ish tries to teach — geometry, reading, geography. He dies during the typhoid fever outbreak. Charlie is a stranger who arrives from Los Angeles after two of the "boys" (the second generation) make a scouting expedition in a refurbished Jeep to see what is left of America. Immediately upon his arrival Ish and Ezra become suspicious about Charlie and the type of person he might be. Their suspicions are confirmed a day later when Charlie sets his eye on Evie. He also reveals to Ezra after drinking heavily that he has had many of "Cupid's" diseases. Ish confronts Charlie about Evie, Charlie is disrespectful and challenges Ish's authority as leader. It is revealed that Charlie carries a concealed pistol and his behavior reveals himself as someone who was probably a violent criminal before the epidemic. As a result, Ish, Em, Ezra and George debate what to do about Charlie for the safety of the community, exile or execution. Charlie is the carrier of the typhoid epidemic that infects the community. Jack is Ish's great grandson. He's a young man who hunts with arrows he makes himself. Jack is confident, intelligent and a potential leader, and Ish sees something of Joey in him; although he has beliefs which to Ish seem superstitious and naive. Like others of his generation, Jack believes Ish's old hammer is something very important for the Tribe. He risks his life by going into a burning house to retrieve the hammer. A little later, as Ish is dying, the young men want to know who the hammer will now belong to, and Ish chooses Jack.

Халық санының азаюының әсері

Рецензент Ноэль Перрин Джордж Р. Стюарттың бұған дейін екі кітап жазғанын, онда басты кейіпкер адам емес, "табиғи күш" екенін атап өтті. "Дауылда" басты рөлді ауа райы, ал "Отта" – орман өрті сомдайды. Сол сияқты, Стюарт "Жерде тұрақты" романының бірінші жартысын табиғи және жасанды таңдаудың күштеріне арнайды. Адамдардан пейзажды босату арқылы кітаптың жартысы олардың жоқтығында әлемнің қалай өзгеретінін қарастыруға берілген. Стюарт басты кейіпкерін эколог етіп таңдайды және оны ел аралап, адамдарсыз әлемнің қандай екенін көруге жібереді. Жануарлар мен өсімдіктер енді адамдардың күтімі мен бақылауынан тыс болғандықтан, олар шексіз көбейіп, бірін-бірі жеуге еркіндік алады. Басты кейіпкер кейбіреулердің адамдармен тым ұзақ бірге өмір сүргендіктен өзгеріске қарсы тұруға шамасы келмейтінін, ал басқаларының бейімделіп, тірі қала алатынын көреді. Стюарт адамдардың айналасындағы дерлік барлық өсімдіктер мен жануарлардың өміріне үнемі әсер ететінін көрсетеді. Кітаптың тағы бір тақырыбы – халық саны азайғанда адамның дағдыларына не болатыны. Рецензент Лайонел Шрайвер осы тақырыпты адамзаттың жойылуы туралы әдебиетке арналған мақаласында атап өтеді:

Бірақ Стюарт індеттен кейінгі үш буынды қадағалағанда, дамыған өркениеттің сандарға байланысты екенін айқын көрсетеді. Егер жарыс шағын қалашаның мөлшеріне дейін азайса, қанша тұрғыны пластик жасауды есінде сақтайды? Соңғы американдықтар консервіленген тағамдарды тонап алады (жарамдылық мерзіміне тиісті құрмет көрсетпейді), ал сауаттылық төмендейді; электр және су жүйелері бұзылады. Ақырында, қоғам аңшы-жинаушы бабаларына оралады. Стюарт кітабының екінші жартысында адамдардың саны азайса, олар үшін біз білетін өркениетті жалғастыру қиын болатынын көрсетеді. Оқу – құрбандыққа шалынған нәрсе. Қоғам соншалықты кішкентай, сондықтан оның бір мүшесінің – Джой есімді кішкентай баланың өлімі болашақ буынның сауатты бола ма, жоқ па, соны анықтайтын сияқты. Адамның есімін зерттейтін Стюарт есімдерді еврей тілінен таңдады, олар Киелі кітаптың тақырыбына сәйкес келеді; адамзатты қайта бастаған бұл жұп – бейнелі түрде ер және ана. Стюарт заманында еврей сөздіктерінің көпшілігі "Иш" сөзінің "адам" (бірақ ағылшын тілінде "қатысушы" деген мағынасы да бар) және "Эм" сөзінің "ана" деген мағынаны білдіретінін жазған. Бұл екі сөз де Адам мен Хауа туралы Киелі кітапта жиі кездеседі. "Жерде тұрақты" романында еврей тіліндегі есімдерден басқа, бұл оқиғаның Киелі кітап дәстүрімен ортақ символы бар – жылан. Иш құбылқы жыланға тап болады; осы оқиғадан бұрын ол үлкен өркениеттің бөлігі болып табылады. Ол шаққаннан кейін оның әлемі өзгереді, Жаратылыс кітабындағы жылан Адамның әлемін өзгерткендей. Адам жұмақты жоғалтады, ал Иш өркениеттің өлгенін табады. Иштің Киелі кітаптағы шығу тегінен басқа, Джордж Р. Стюарт ескеруі мүмкін өркениеттің құлдырауы туралы тағы бір оқиға бар, Иши туралы әңгіме, Стюарт жазған кезде, Стюарт кейіннен оқытқан Берклиде тұратын өзінің тайпасының соңғысы деп саналған. Иш – Ишиге өте ұқсас, сонымен қатар бүкіл руы өлген адамның тілінде "адам" дегенді білдіреді. Ишидің оқиғасы Жаратылыс және "Жерде тұрақты" романдарымен салыстырылады, өзгерген әлемге бейімделуге мәжбүр болған адам туралы айтады.

But as Stewart tracks three post plague generations, he vividly demonstrates that advanced civilisation depends on numbers. Reduce the race to the size of a small town and how many residents will remember how to make plastic? The last Americans plunder canned goods (with little respect for sell by dates), and literacy atrophies; electrical and water systems break down. At length, the community reverts to its hunter gatherer forebears. Stewart uses the second half of his book to show that, if humans are reduced to low numbers, it will be difficult for them to continue civilization as we know it. Reading becomes a casualty. The society is so small that the death of one member—a little boy named Joey—seems likely to determine for many generations to come whether the emerging society will or won't be literate As Ish thinks of it, each new baby is a candle lit against the dark. Stewart, who specialized in meanings of names, chose names in Hebrew that have appropriate meanings for the biblical theme; this couple who restart the human tribe are symbolically man and mother. In Stewart's day, most Hebrew dictionaries stated that Ish means "man" (although a more accurate English equivalent is "participant"), and Em means "mother". Both terms figure prominently in the biblical story of Adam and Eve: Ish in Genesis 2:23, and Em in Genesis 3:20. In addition to the Hebraic names in Earth Abides, the story also has a symbol in common with biblical tradition—the snake. Ish encounters a rattlesnake; before this event he is part of a larger civilization. After it bites him, his world changes, just as the snake changes Adam's world in the Genesis story. Adam loses paradise, and Ish finds civilization dead. Aside from the biblical origin of Ish, there is another tale of the fall of civilization that George R. Stewart could have taken account of, the story of Ishi, believed, at the time Stewart was writing, to be the last of his tribe, who lived at Berkeley, where Stewart later taught. Ish is very similar to Ishi, and it also means "man", in the language of a man whose whole tribe was dead. Ishi's story parallels the Genesis and Earth Abides stories, telling of one who has to adapt to a changed world.

Жанр мен стиль

Earth Abides – адамзатты құрта жаздаған ғаламдық індет туралы апокалиптикалық ғылыми-фантастика жанрының бір бөлігі. Басқа мысалдарға Мэри Шеллидің «Соңғы адам» (1826), Джек Лондонның «Қызыл оба» (1912), Майкл Крайтонның «Андромеда штаммы» (1969) және Стивен Кингтің «Тұру» (1978) кіреді. Earth Abides сондай-ақ «постапокалиптикалық» жанрға жатады. Ол 1949 жылы, Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін төрт жыл өткен соң және Ұлыттар соғысының алғашқы кезеңдерінде жарық көрді. Постапокалиптикалық әдебиет қазір кең таралған болса да, Earth Abides көптеген ұқсас белгілі романдардан бұрын жазылған, оның ішінде «Міне, Вавилон» (1959), «Лейбовицке жыр» (1960) және «Соңғы кеме» (1988) кіретін болса да. Дегенмен, «Машина тоқтайды» (1909) және Рене Баржавельдің «Күл, күл» (Ravage, 1943) одан ертерек жарық көрген. Постапокалиптикалық туындылардың ортақ тақырыбы: «Егер біз білетін әлем енді болмаса не болады?», және осы кітаптардың әрқайсысы болашақтың әртүрлі бейнесін салады. Earth Abides отбасы құрылымы, білім беру, өркениеттің мәні мен мақсаты және адамзаттың табиғаты сияқты мәселелерді зерттейді, әсіресе дін, сенімдер мен дәстүрлерге қатысты. Ұлыттар соғысының алғашқы жылдарында жазылғандықтан, ол кейінірек жазылған романдарда кездесетін кейбір постапокалиптикалық қағидалардан айырылған: соғыс лордтары немесе мотоциклшілер тобы (Mad Max сияқты), атомдық қарулар немесе радиациядан қорқу, мутанттар немесе соғысатын тайпалар (Лейбовицке жыр сияқты) жоқ. Earth Abides-тің басты кейіпкері елді аралап келе жатып, індет кезеңінде зорлық-зомбылық немесе тәртіпсіздіктің көрінісін шамалы байқайды. Көптеген аймақтар эвакуацияланған сияқты, тек ауруханаларда немесе олардың жанында ғана көптеген мәйіттерге тап болады.

Бейімделулер

1950 жылдың қарашасында кітап Джон Дехнер бас рөлде ойнаған екі бөлімді радиодрама ретінде CBS радио бағдарламасының "Escape" жобасына бейімделді. 2024 жылдың басында Amazon MGM Studios студиясында телесериал түсіріліп жатыр деген хабар тарады.

Басқа шығармаларға сілтеме

Кітап Робинзон Крузо мен Швейцариялық Робинзон отбасы туралы сілтеме жасайды. Иш осы кітаптардағы жағдайларды өзі басынан өткеріп жатқан жағдайлармен салыстырады. Ол Робинзон Крузоны аз қызықты деп санайды, себебі "оның діни ойлары көңілсіз және сәл әжуалы болып көрінеді". Ал "Швейцариялық Робинзон отбасы" кітабындағы кемені "олар қалаған нәрсені кез келген уақытта алуға болатын шексіз мүмкіндіктер қоймасы" деп қарастырады, бұл Ұлы апаттан кейін тіршілік еткендердің жағдайына ұқсас. Стюарт тақырып пен мазмұнында Екклесиаст 1:4-тің "Адамдар келіп, кетеді, бірақ Жер мәңгілік" деген сөзін де пайдаланады.

Мұрасы мен құрмет

Стивен Кинг "Жердің мекені" романының оның апокалиптикалық романы "Тұру" үшін шабыт көзі болғанын айтты. Композитор Филип Аберг романнан шабыттанған "Жердің мекені" атты музыкалық шығарма жазды. Бұл шығарма бастапқыда National Geographic Society ұйымы Жер туралы деректі фильм үшін тапсырыс берген дыбыс жолағының бір бөлігі ретінде жазылған. Бұл жолақты Windham Hill-дің "A Winter's Solstice III" CD-сінен табуға болады (15-трек). Джимми Хендрикс "Жердің мекені" романының өзінің сүйікті кітабы екенін және оның "Күннен үшінші тас" әнінің осы романнан туындағанын мәлімдеді.