Кіріспе
Демократия ескерткіші (อนุสาวรีย์ประชาธิปไตย) – Тайландтың астанасы Бангкок қаласының орталығындағы қоғамдық ескерткіш. Ол кең шығыс-батыс Ратчадамноен даңғылында, Динсо көшесімен қиылыса орналасқан. Ескерткіш, Уат Пхра Кэудің алдындағы бұрынғы патшалық өртеу орны – Санам Луанг пен Алтын тау ғибадатханасы (Пху Као Тонг) арасында шамамен ортасында жатыр.
The Democracy Monument (อนุสาวรีย์ประชาธิปไตย) is a public monument in the city center of Bangkok, capital of Thailand. It occupies a traffic circle on the wide east–west Ratchadamnoen Avenue, at the intersection of Dinso Road. The monument is roughly halfway between Sanam Luang, the former royal cremation ground in front of Wat Phra Kaew, and the temple of the Golden Mount (Phu Kao Thong).
Іске қосу
Ескерткіш 1939 жылы 1932 жылғы Сиам төңкерісін (кейде "1932 жылғы Сиам революциясы" немесе жай ғана "1932 революциясы" деп аталады) еске алу үшін салынды. Бұл төңкеріс сол кездегі Сиам Корольдігінде конституциялық монархия орнатуға себеп болды, және оны әскери басшысы, фельдмаршал Плаек Пибунсонгхрам тапсырыс берді. Пибун бұл ескерткішті жаңа, батыстық үлгідегі Бангкоктың орталық нүктесі деп ойлады, "Ратчадамнуен даңғылын Елисей далаларына, ал Демократия ескерткішін Бангкоктың Триумф аркасына айналдыруды" көздеді.
Дизайн
Ескерткішті หมิว อภัยวงศ์, ағасы Хуанг Афаивонг Пхибун үкіметінің жетекші мүшесі болған сәулетші жобалаған. Италиялық мүсінші Корадо Ферочи, тай азаматтығын алған және Екінші дүниежүзілік соғыстан бастап Сильпа Бхираси тай есімін қолданған (бастапқыда жапон әскерилерінің наразылығын болдырмау үшін), ескерткіштің негізіндегі рельефтік мүсіндерді жасады. Ол сонымен қатар Таиландтың солтүстік-шығысындағы Нахон-Ратчасима қаласындағы әйгілі Мо ханым ескерткішінің негізгі мүсіншісі болды. Ескерткіштің салынуы сол кезде көпке ұнамады. Жергілікті тұрғындар мен дүкен иелері (көбінесе қытайлар) 60 күн бұрын хабарлап, үйлерінен және бизнестерінен шығарылды. Ратчадамноен жолын салтанатты бульвар жасау үшін кеңейту кезінде жүздеген көлеңкелі ағаштар кесілуге мәжбүр болды, бұл Бангкоктың қайнар жазғы климатында кондиционерлер пайда болғанға дейін өте маңызды мәселе болды.
Құрылыс элементтері
Ескерткіштің басты белгісі (төмендегі 1-сурет) – дөңгелек мұнараның үстіндегі екі алтын құрбандық ішкілігінің үстінде орналасқан, 1932 жылғы Тайланд Конституциясын сақтайтын, пальма жапырағынан жасалған қолжазба жәшігінің мүсіндік бейнесі. Конституцияны символдық түрде төрт қанатты құрылым (төмендегі 2-сурет) қорғайды, олар 1932 жылғы төңкерісті жүзеге асырған Тайланд қарулы күштерінің төрт тармағын – әскер, теңіз күштері, әуе күштері және полицияны көрсетеді. Қанаттардың биіктігі ескерткіштің негізінің радиусына тең, бұл 1932 жылғы төңкеріс 24 маусымда болғанын көрсетеді. Орталық мұнараның биіктігі маусым айын, дәстүрлі тай күнтізбесіндегі үшінші айды білдіреді. Ескерткіштің сыртқы шеңберінің бойында бастапқыда 75 кішкентай зеңбірек орналасқан, олар буддалық күнтізбе бойынша төңкеріс болған 2475 жылды көрсетеді. Мұнараның алты қақпасы Халық партиясының жариялаған алты саясатын білдіреді: «тәуелсіздік, ішкі тыныштық, теңдік, бостандық, экономика және білім». Қанаттардың екі түбінен сыртқа қарай су шашырату орындары (төмендегі 3-сурет) индуизм мен буддизм мифологиясындағы қорғаушы жылан – нага пішіндес, бірақ мүсіндер дәстүрлі нага мүсіндеріне қарағанда батыс айдаһарларына көбірек ұқсайды. (3-суретті Naga мақаласындағы суретпен салыстырыңыз.) Ескерткіштің негізіндегі рельефтік мүсіндер насихаттау мақсатында жасалған. Олар қарулы күштерді демократияның жақтасы және тай халқының бейнесі ретінде бейнелейді. Бұл мүсіндерде бейнеленген оқиға бойынша, 1932 жылғы төңкеріс тай халқының атынан біріккен және идеалды тай қарулы күштері тарапынан жасалды, сондай-ақ Тайландты демократиялық елге айналдыру ниеті мен нәтижесі болды. Рельефтерде азаматтар тек қарулы күштердің батырлығы мен игілігіне ризашылық білдіріп тұрғандай көрінеді. «Демократия үшін күрескен сарбаздар» деген тақырыптағы панель (төмендегі 4-сурет) «демократия» үшін күресіп жатқан (кімге қарсы күресіп жатқаны белгісіз) ерлікпен біріккен қарулы күштерді көрсетеді. «Халықтың бейнесі» деген тақырыптағы панель (төмендегі 5-сурет) тай халқының күнделікті істерімен айналысқанда қорғайтын сарбазды бейнелейді. Сол жақтағы баласы бар ана – Демократия ескерткішінде бейнеленген жалғыз әйел. Бұл панель 1939 жылғы әскери режимнің қарулы күштер халықтың атынан билік жүргізіп отыр деген көзқарасын көрсетеді. «Тепе-теңдіктің және жақсы өмірдің бейнесі» деген тақырыптағы панель (төмендегі 6-сурет) әскери режимнің әлеуметтік идеологиясын көрсетеді. Будда сияқты отыратын (бірақ Будданың өзі емес) ұлтты бейнелейтін аллегориялық фигура, қарулы күштерді және әділеттілікті бейнелейтін қылыш пен таразыны ұстап, сол жағынан спорт, білім, дін және өнерді бейнелейтін фигуралармен қатар отыр. «Спорт» фигурасы, дорбаны лақтыру құралын ұстап тұрған жалаңаш ер адам, толығымен еуропалық.
Диктатура
Бұл мүсіндерде бейнеленген оқиға шындықты қатты бұрмалаған. Шындығында, 1932 жылғы төңкеріс патша жағажайда демалып жатқанда, шағын офицерлер тобы мен бірқатар азаматтық қолдаушылар тарапынан дерлік қан төгілмей жоспарланып, орындалды. Төңкерістен кейін Таиландтың алғашқы конституциясы қабылданды, бірақ ол толыққанды демократиялық болмады. 1930 жылдардың ортасында толық демократияға көшуге тырысылды, алайда үкіметтегі әскери және азаматтық топтар арасындағы келіспеушілік салдарынан бұл әрекет сәтсіз аяқталды. 1939 жылы Демократия ескерткіші салынған кезде Таиланд, іс жүзінде, әскери диктатура болып табылды. Ескерткіштің суреттеріндегі ең қызықсыз жайт – монархияның болмауы, ол бүгінде тай ұлттық өмірі мен саяси мәдениетінің басты орталығы болып табылады. Әскери режим монархияға құрмет көрсеткенімен, оның саяси идеологиясы (еуропалық либералды конституционализм мен әскери бонапартизмнің өзара үйлеспейтін қоспасы) көбінесе республикалық сипатта болды. Праджадипоктан кейін келген Ананда Махидол (Рама VIII) сол кезде Швейцарияда оқушы болып оқыды. Қазір Таиланд (сырттай) демократиялық ел болғандықтан, Демократия ескерткішінің негізіндегі мүсіндердің үгіт-насихат мазмұны туралы көптеген тайлықтар білмейді; Бангкоктің көлік ағынының тым үлкен болуы және оған орналасқан көлік аралына жаяу өтудің қатты қозғалыс кезінде дерлік мүмкін болмауы салдарынан, ескерткіштің бұлшық бұлғақтарын жақыннан қарап көру қиын. Қазір жолдың астына туннель салу жоспарлануда, бұл жақсырақ қол жеткізуді қамтамасыз етеді (Берлиндегі Жеңіс бағанасының жанында да осындай шара қолданылған).
Жиналу нүктесі
Фибун режимі билікті басып алғандығын көрсету үшін ескерткіш орнатып, оны демократия ескерткіші деп атауға ниеттенгенімен, Демократия ескерткішінің өте күмәнді бастауы қазір көбінесе ұмытылып, ол демократия белсенділерінің келесі буындары үшін бас қосу ортасына айналды. 1973 жылғы Тайланд халық көтерілісінде Таном Китикачорнның әскери режиміне қарсы студенттік демонстрациялардың, ал 1976 жылғы әскери төңкеріске әкелген наразылықтардың ортақ шоғырланған жері болды. 1992 жылғы «Қара мамыр» оқиғасында генерал Сучинда Крапрайон режиміне қарсы наразылық білдірген көптеген тайлықтар қаза тапты. 2013–2014 жылдардағы Тайландтағы саяси дағдарыс кезінде ескерткіш Демократ партиясының депутаты Сутеп Таугсубан басқаратын Халықтық демократиялық реформа комитетінің Пхью Тай премьер-министрі Инглак Шинаватраға қарсы бас қосу орны болды. Осы оқиғалар ескерткішке тарихының көп бөлігінде болмаған заңдылықты сыйлады. 2020 жылғы Тайланд наразылықтары кезінде ескерткіш тағы да наразылық білдірушілердің бас қосу ортасына айналды.