Кіріспе

Гватемала азаматтары немесе тума жерлілері.

Гватемала өте орталықтандырылған мемлекет. Көлік, байланыс, бизнес, саясат және ең маңызды қалалық қызмет Гватемала қаласында шоғырланған. Гватемала қаласының шегінде шамамен 2 миллион адам, ал үлкен қалалық аймақта 5 миллионнан астам адам тұрады. Бұл жалпы халықтың (14 миллион) елеулі үлесін құрайды. Гватемала Батыс жарты шардағы елдердің арасында ең жас орташа жасқа ие, бұл көрсеткіш Орталық Африка мен Ирактағы көптеген елдерге ұқсас.

Этностық топтар

2018 жылғы санақ бойынша халықтың шамамен 56,57%-ы жергілікті емес. Көпшілігі, яғни 56,01%-ы – ладинолар, оларға метистер, еуропалық және америкалықтардың араласуынан туған адамдар кіреді. Тағы бір бөлігі, бірақ көзге көрінетін, еуропалық текті ақ адамдар, әсіресе испандық, неміс және итальяндықтар (колониялық дәуірде испандықтардың тікелей ұрпақтары криолло деп аталған). 2002 жылғы санақ бойынша америкалықтардың құрамында кичелер 9,1%, кекчилер 8,4%, какчикельдер 7,9%, мамдар 6,3% және халықтың 8,6%-ы «басқа майя» тайпаларынан, ал 0,4%-ы майя емес жергілікті халықты құрайды, бұл Гватемаладағы жергілікті қауымның шамамен 40,3%-ын білдіреді. Шағын қауымдар да бар, олардың ішінде 15 000-ға жуық сальвадорлықтар бар. Гарифуна халқы негізінен Африкадан шыққан, Сент-Винсент аралындағы жергілікті халықтармен бірге өмір сүрген және олармен араласқан адамдардың ұрпақтары. Олар Ливингстон және Пуэрто-Барриос қалаларында шоғырланған. Бұл қауымдастықтарда испандық құл саудасынан тараған қара және мулаттар да бар. Азиялықтар да бар, олардың көпшілігі қытай текті. Басқа азиялық топтарға ливандық және сириялық арабтар жатады. Гватемала қаласында және жақын орналасқан Микско қаласында корей қауымының саны артып келеді, қазіргі уақытта олардың саны шамамен 6 000-ға жетеді. Гватемаланың неміс халқы елге Рождество шыршасының дәстүрін әкелген деп есептеледі.

Метиздік

Гватемалалық метистер – еуропалық және жергілікті текті ата-бабаларының қосылысынан туған адамдар, сондай-ақ африкалық немесе азиялық текті шағын қосымшалары бар. Қосылған гватемальдықтардың саны әртүрлі дәрежедегі араласудан 60%-ға дейін жете алады, бірақ түрлі қауымдастықтардың мәдени ортасы адамдардың өзін жергілікті, ладино немесе ақ деп тануына әсер етеді. Гватемаладағы метис халқы елдің қалалық аймақтарында (ұлттық астана және облыстық орталықтар) шоғырланған. Гендік тестілеулер гватемалалық метистердің негізінен жергілікті текті екенін көрсетеді. Тарихи деректер бойынша, Гватемала Корольдігі тәуелсіздік алған кезде метис халқының саны шамамен 600 000 үнді, 300 000 каста (көптеген метистер және азырақ мулаттар) және 45 000 креол немесе испандықтарды құрады, испандықтардың өзі өте аз болған.

Жергілікті

Гватемаладағы үндістандықтар саны халықтың 41,7%-дан жартысына дейін деп есептеледі. Соңғы халық санауына сәйкес, олардың арасында киче тайпасы 9,1%, какчикель 8,4%, мам 7,9% және кекчи 6,3% құрайды. Халықтың 8,6%-ы "басқа майя" тайпаларынан, ал 0,4%-ы майя емес жергілікті тұрғындарды құрайды, нәтижесінде Гватемаладағы жергілікті халықтың үлесі шамамен 40,3% болады.

Гарифуна

Гарифуналар, негізінен Африкадан шыққан, Сент-Винсент аралындағы жергілікті халықтармен бірге өмір сүрген және олармен некелескен адамдардың ұрпақтары, көбінесе Ливингстон және Пуэрто-Барриос қалаларында тұрады.

Криолло және басқа да еуропалық ұрпақтар

Криолло термині көбінесе немесе толығымен испан тегі бар гватемалалықтарды білдіреді. Басқа еуропалық этникалық топтарына неміс, итальян, ағылшын және бельгиялық шыққандар жатады. Сонымен қатар, шығыс еуропалықтар мен ақ американдықтар да болуы мүмкін.

Тілдер

Испан тілі ресми тіл. Бірінші және екінші тіл ретінде испан тілінде халықтың 93 пайызы екінші немесе үшінші тіл ретінде сөйлейді. Мая тілінің 21 түрі, әсіресе ауылдық аймақтарда, сондай-ақ екі мая емес үнді тілі – Синка, жергілікті тіл және Кариб теңізі жағалауында сөйлейтін аравак тілі қолданылады. 2003 жылғы Тіл заңына сәйкес, мая, синка және гарифуна тілдері ұлттық тілдер ретінде мойындалмайды. 1996 жылдың желтоқсанында қол қойылған бейбіт келісімдер кейбір ресми құжаттар мен дауыс беру материалдарын бірнеше үнді тіліне аударуды көздейді (негізгі мазмұнды келісімдердің шолуына қараңыз) және испан тілінде сөйлейтін емес адамдар үшін сот істерінде аудармашы қызметін ұсынуды талап етеді. Бұл келісім испан және үнді тілдерінде екі тілде білім беруді де санкциялады. Гватемаланың үнді халқы үшін екіден бес тілге дейін, соның ішінде испан тілінде сөйлеу немесе білу жиі кездеседі.

Ас мәзірі

Гватемалалық тағам Гватемаланың көпмәдени табиғатын көрсетеді, себебі ол аймаққа байланысты әртүрлі дәмі бар тағамдарды қамтиды. Гватемалада 22 департамент (немесе бөлім) бар, олардың әрқайсысының тағамдары өте ерекше. Мысалы, Антигуа Гватемала жергілікті ингредиенттерді – жемістерді, тұқымдарды және жаңғақтарды, сондай-ақ бал, сұйытылған сүт және басқа дәстүрлі тәттілендіргіштерді пайдаланатын тәттілерімен танымал. Антигуаның тәттілері елге алғаш рет келген туристер үшін өте танымал және жаңа әрі қызықты дәмдерді іздеуде тамаша таңдау болып табылады. Көптеген дәстүрлі тағамдар майя тағамына негізделген және негізгі ингредиенттер ретінде жүгері, чили және бұршақ қолданылады. Кейбір тағамдар көрші елдердегі тағамдармен бірдей аталуы мүмкін, бірақ шын мәнінде олар мүлдем басқаша болуы мүмкін, мысалы, мексикалық құрабына ұқсамайтын энчилада немесе кесадилья. Сонымен қатар, аптаның белгілі бір күндері жеу дәстүрлі тағамдар бар. Мысалы, дәстүр бойынша бейсенбі күні "пач" жейді, ол картоп негізінде жасалған тамальға ұқсас, ал жексенбі күні, демалыс күні болғандықтан, тамаль жеу дәстүрлі. Кейбір тағамдар арнайы мерекелермен байланысты, мысалы, 1 қарашадағы Барлық Әулиелер күніне арналған фиамбре және Рождествода жейтін тамаль. Гватемалада тамальдың жүздеген түрі бар екені айтылады. Негізгі айырмашылықтар – қамырдың (маса) құрамы (жүгері, картоп, күріш), ішкіліктің құрамы (ет, жеміс, жаңғақ) және оны немен орайтыны (жапырақтар, қабықтар). Маса АҚШ-та мал азырауға қолданылатын тәтті емес жүгеріден жасалады. Гватемалада бұл тәтті емес жүгері "жүгері" деп аталады, ал американдықтар АҚШ-та пісіріп жейтін тәтті жүгеріні "элот" деп атайды. Гватемаладағы тамаль көбінесе жүгері қабығына емес, банан, муза немесе максан жапырақтарына оралады. Ежелгі майя цивилизациясы шамамен 600 жыл бойы өмір сүрген, содан кейін шамамен 900 жылы құлдырап кеткен. Бүгінде Гватемала халқының жартысына жуығы майя ұрпақтары. Олар елдің барлық аймақтарында тұрады және негізгі егістік дақылы ретінде жүгері өсіреді. Сонымен қатар, ежелгі майялар таңғы асқа амарант жеген.

Музыка

Гватемаланың ұлттық аспабы – маримба, ксилофондар отбасынан шыққан идиофон, ол елдің түкпіл-түкпілінде, тіпті ең шалғай бұрыштарында да орындалады. Қалаларда Ораза және Пасха аптасындағы шерулерде, сондай-ақ басқа да мерекелерде үрмелі және соқпалы аспаптар тобының музыкасы тарайды. Кариб теңізінің солтүстік-шығыс жағалауында сирек кездесетін афро-карибтік текті гарифуна халқының өзіне тән халық және эстрадалық музыка түрлері бар. Колумбиялық нұсқасынан тараған кумбия да, әсіресе қара жұмысшылар арасында кең таралған.

Дін

Католицизмді испандықтар әкелді және оның колониялық кезеңде ресми дін ретінде таралғаны белгілі. Дегенмен, соңғы онжылдықтарда протестантизмнің таралуы күрт үлғайды, қазір Гватемала халқының шамамен үштен бірі өзін протестант деп есептейді, олардың көпшілігі – евангелисттер мен пятидесятниктер. Бұл өсім этникалық майя халқының арасында ерекше байқалады, сондай-ақ Гватемаланың Ұлттық Евангелистік Пресвитериан шіркеуі маңызды діни ұйым болып табылады және 11 түрлі тілдегі пресвитерияларды сақтап келеді. Дәстүрлі майя діні инкультурация процесі арқылы сақталады, яғни белгілі бір амалдар католиктік рәсімдер мен құлшылыққа, егер олар католиктік сенімнің мағынасына үйлесім тапса, енгізіледі. Бейбіт келісімдерде орнатылған мәдени ерекшеліктерді қорғаудың арқасында жергілікті діни амалдардың саны артып келеді. Үкімет елдегі барлық майя ескерткіштерінде дәстүрлі рәсімдерді өткізу үшін құрбандық орындарын (алтарларды) орнату саясатын қабылдады.