Толық өкілетті дипломат

Кіріспе

Толық өкілетті дипломат дипломатиялық лауазым.

Плаэнпотенциал (латынша plenus – "толық" және potens – "қуатты") – егеменді мемлекет атынан шарт немесе конвенцияға қол қоюға толық өкілеттік алған дипломат. Бұл сөз жалпы мағынада қолданылғанда, толық билігі бар кез келген адамды білдіре алады. Сын есім ретінде ол толық өкілеттік беретін нәрсені, мысалы, жарлықты немесе тапсырманы сипаттайды.

Дипломаттар

Жедел халықаралық көлік немесе дерлік бірден болатын байланыс (мысалы, 19-ғасырдың ортасында телеграф, кейін радио) дәуірінен бұрын дипломатиялық миссия басшыларына өз үкіметін қабылдаушы елмен келіссөздер жүргізу үшін толық (өкілетті) өкілеттіктер берілді. Кәдімгідей, өкілетті өкілмен жасалған немесе келген кез келген келісім үкіметі тарапынан мойындалып, орындалатын еді. Тарихи тұрғыдан, патшалықтың немесе мемлекеттің жоғары дипломаттарын белгілеу үшін қолданылатын жалпы термин – министр болатын. Сондықтан, толық дәрежедегі миссиялардың басшыларын Министр Өкілетті деп атау қалыптасқан. Бұл лауазым шамамен қазіргі заманғы елшіге тең келетін, бірақ бұл термин тарихи тұрғыдан негізінен ірі державалар арасындағы және Венеция қала-мемлекетіне қатысты миссиялар үшін қолданылатын. Екіжақты деңгейдегі тұрақты миссиялар көбінесе ірі, көршілес немесе жақын одақтас державалар арасындағы қарым-қатынастармен шектелді, ал көптеген шағын княздықтарға, шығынға баруға тұрарлық емес еді. Дипломатиялық миссиялар нақты міндеттерді орындау үшін жіберілді, мысалы, екіжақты келісімшарт жасасу немесе Киелі Рим империясының Императорлық диетасы сияқты өкілетті өкілдердің конференциясы арқылы. Мұндай жағдайларда, дауыс беруге өкілетті министрді жіберу әдеттегі жағдай еді. Мысалы, 1783 жылғы Версаль бейбіт шартында (Америка революциясын аяқтаған), Джон Адамс, Бенджамин Франклин және Джон Джей Голланд, Франция және Испания елдеріне АҚШ-тың «өкілетті министрі» ретінде тағайындалды. Дипломатиялық қатынастарды кодификациялаған Вена конгресінің (1814–15 жж.) кезінде елші кең таралған атаққа айналды және Министр Өкілеттінен жоғары бірден-бір дәреже ретінде бекітілді. Елшілер біртіндеп екіжақты миссия басшыларының стандартты атағына ие болды, өйткені олардың шені енді мемлекеттердің маңыздылығын көрсетпейтін, олар формальды түрде тең деп есептелді. Қазіргі заманда мемлекет және үкімет басшылары, сондай-ақ кіші министрлер мен шенеуніктер бір-бірімен оңай кездесіп, сөйлесе алады. Сондықтан елшілерге өкілетті өкілеттіктердің қажеті жоқ, бірақ олар «әрқашан өкілетті» деп тағайындалып, аккредиттеледі.

Before the era of rapid international transport or essentially instantaneous communication (such as telegraphy in the mid 19th century and then radio), diplomatic mission chiefs were granted full (plenipotentiary) powers to represent their government in negotiations with their host nation. Conventionally, any representations made or agreements reached with a plenipotentiary would be recognized and complied with by their government. Historically, the common generic term for high diplomats of the crown or state was minister. It therefore became customary to style the chiefs of full ranking missions as Minister Plenipotentiary. This position was roughly equivalent to the modern Ambassador, a term that historically was reserved mainly for missions between the great powers and also relating to the dogal (city) state of Venice. Permanent missions at a bilateral level were chiefly limited to relations between large, neighboring or closely allied powers, rarely to the very numerous small principalities, hardly worth the expense. Diplomatic missions were dispatched for specific tasks, such as negotiating a treaty bilaterally, or via a conference of plenipotentiaries, such as the Imperial Diet of the Holy Roman Empire. In such cases, it was normal to send a representative minister empowered to cast votes. For example, in the Peace Treaty of Versailles (1783), ending the American Revolution, John Adams, Benjamin Franklin and John Jay were named "minister plenipotentiary of the United States" to the Netherlands, France and Spain, respectively. By the time of the Vienna Congress (1814–15), which codified diplomatic relations, Ambassador had become a common title, and was established as the only class above Minister Plenipotentiary. Ambassadors gradually became the standard title for bilateral mission chiefs, as their ranks no longer tended to reflect the importance of the states, which came to be treated as formally equal. In modern times, heads of state and of government, and more junior ministers and officials, can easily meet or speak with each other personally. Therefore, ambassadors do not require plenipotentiary powers, though designated and accredited as "extraordinary and plenipotentiary".

Әкімшілік

Дипломатиялық толық өкілетті өкілдерден өзге, кейбір тұрақты әкімшілерге де толық өкілеттік беріледі. Орталық үкіметтер кейде аумақтық губернаторларға толық өкілетті мәртебе (ресми немесе фактілік) берген. Мұндай жағдай әкімшілік аумақтың қашықтығы орталық үкіметке өз саясатын, заңдарын және бастамаларын тікелей сақтап, іске асыруды қиын қылған кезде туындауы мүмкін. Жоғары лауазымды шенеунікке, мысалы, билеуші үйдің кіші мүшесіне (кейде вице-патша атағымен) ресми мандат берілген, бірақ құпия нұсқаулармен олардың лауазымының өкілетін күрт шектеу арқылы, төменгі әлеуметтік топқа немесе кастаға жататын кішігірім әкімшіге толық өкілеттік мәртебесі берілген жағдайлар болды. Осылайша, адамның ресми лауазымы әрқашан нақты толық өкілеттік биліктің сенімді көрсеткіші болған жоқ. Қазіргі заманда толық өкілетті өкіл атағы кейде қайта жаңартылды; мысалы, протектораттардың әкімшілері үшін немесе басқа да жанама басқару жағдайларында. Толық өкілеттікпен басқарудың мысалдары төменде келтірілген.

Колониялық дәуір

1879–1884 жылдары саяхатшы Генри Мортон Стэнли (туған 1841 ж., қайтыс 1904 ж.) Жоғарғы Конгоны зерттеу комитетінің толық өкілеттігі бар өкілі (CEHC) атанды (1882 жылдан бастап Конгоның халықаралық қауымдастығы (AIC) деп аталды, бұл Бельгия королі Леопольд II-нің мүдделерін ілгерілету үшін құрылған ұйым, және Бельгия үкіметі тарапынан қолдау алмады). Экваторлық Африкада әскери басқару Каремадағы (жетекші) бекеттің төрт кезекпен тағайындалған командирлеріне жүктелген болатын. 1884 жылдың 22 сәуірінде Конгоның халықаралық қауымдастығы тәуелсіз Конго еркін мемлекетіне айналды, оның билігі ресми түрде (Бельгия королі Леопольд II басқаратын, жеке басқару құқығына ие) әкімшілікке жүктелді. Бастапқыда ол Бас әкімші болып тағайындалды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрынғы Еуропа

1848 жылғы Мажарстан төңкерісін сәтті басудан кейін Австрия армиясының басшысы Юлиус Якоб фон Хайнау Мажарстанда әскери жағдай режимін енгізу үшін толық өкілеттілікпен тағайындалды. Грекияның Крит аралында, Крит Ассамблеясының Атқарушы комиссиясының төрағасы Иоаннис Сфакианакис (1848 ж.т., 1924 ж.ө.), соңғы Осман әкімі (губернаторын) қуғыннан кейін 1898 жылдың 20 наурызынан 21 желтоқсанына дейін атқарушы билікті жүзеге асырды. 1898 жылдың 20 наурызында құрылған Крит мемлекетінің ресми басқаруын (христиандық қорғаушы) державалардың Жоғарғы толық өкілетті комиссары басқарды (формальды түрде Осман билігі астында болды, Грекиямен біржақты одақ 1908 жылдың 6 қазанында жарияланды):
1898 жылдың 21 желтоқсаны – 1906 жылдың 30 қыркүйегі: Грекияның шаһзадасы Георгий (1869 ж.т., 1959 ж.ө.)
1906 жылдың 1 қазаны – 1911 жылдың 30 қыркүйегі: Александрос Займис (1855 ж.т., 1936 ж.ө.)
1911 жылдың 30 қыркүйегі – 1913 жылдың 30 мамыры: лауазым бос болды, бірақ арал 1913 жылдың желтоқсанында Грекия Корольдігіне ресми түрде қосылғанға дейін жойылмады. Ресей азамат соғысы кезінде Карл Ландер Кеңес үкіметі тарапынан Солтүстік Кавказ және Дон өңірінің толық өкілеттігімен тағайындалды, ол осы өкілеттікті көтерілісші казактарды қуғынмен айналысу үшін пайдаланды. Словакияда 1927 жылдың 15 қаңтарынан 1928 жылдың 28 маусымына дейін Жозеф Каллай (1881 ж.т., 1939 ж.ө.) Чехословакия үкіметінің толық өкілетті министрі және әкімшісі болды.
Ирландияда 1921 жылдың қазанында Ирландияның революциялық парламенті Майкл Коллинз, Артур Гриффит және Роберт Бартонға Англиямен Ирландия келісімін келісу үшін толық өкілеттік берді.

Африкадағы

Ефиопияның император қызы Заудиту таққа отырғанда, оның туысы Рас Тафари Маконнен оның мұрагер ханзадасы болып тағайындалды. Ол елдің нақты билеушісі болғандықтан, оның лауазымы жеткіліксіз деп есептелді. Сондықтан Заудиту оған толық өкілеттік регент лауазымын берді. Осының арқасында ол Ефиопиядағы ең ықпалды адам ретінде қызметін жалғастырды, содан кейін императордың қол астындағы патша атағы берілді. Ол бұл жаңа атақты Зәудиту қайтыс болғанға дейін сақтап, өз атымен Хайле Селассие патшалық есімімен император жарияланды.

Оңтүстік Африка

Келісілген өзгерістердің әр қадамы үшін жаңа референдум өткізу қиын болуы мүмкін, сондықтан министрлер сайлаушылардан алдын ала толық өкілеттіктерді сұрауы мүмкін, 1992 жылы Оңтүстік Африкадағы апартеид бойынша өткен референдумда болғандай. Референдумға дейін мемлекеттік президент Ф.В. де Клерк кең ауқымды реформаларды жүзеге асырған болатын (мысалы, Топтық аймақтар туралы заңды жою). Оның осы реформаларды келісуге құқығы басқа партиялар (мысалы, Андриес Треурнихттің Консервативтік партиясы) тарапынан күмәнданыс тудырды, әсіресе 1992 жылдың ақпан айындағы Потчефструмдағы сайлауда Ұлттық партияның жеңілісіне жауап ретінде. Сол кезде Оңтүстік Африканың заң жүйесінде апартеидтің тым берік орныққандығын ескере отырып, де Клерк көптеген бұрынғы заңдарды жоюға және көптеген жаңаларын қабылдауға мүкіндік алды, бұл жеке референдумдар сериясын жүзеге асыруды қиын етті. Осыған байланысты, саяси дағдарыстың практикалық шешімі ретінде де Клерк 1992 жылдың 17 наурызында референдум өткізіп, Оңтүстік Африканың ақ нәсілді сайлаушыларынан өзіне толық өкілеттік беруді сұрады.

Ресей

2000 жылы 18 мамырда посткеңестік Ресей Федерациясында Ресей Президенті Владимир Путиннің 13 мамырда құрылған жеті федералды округтің әрқайсысына тағайындаған өкілдері үшін «Президенттің өкілетті өкілі» лауазымы орнатылды: Дальневосточный (Алыс Шығыс), Приволжский (Волга аймағы), Северо-Западный (Солтүстік-Батыс), Сибирский (Сибір), Центральный (Орталық), Уральский (Урал) және Южный (Оңтүстік).