Кіріспе
Дипломат (диплома; romanized diploma) – мемлекет, үкіметаралық немесе үкіметтік емес ұйымның басқа бір немесе бірнеше мемлекеттермен немесе халықаралық ұйымдармен дипломатиялық қарым-қатынас жүргізу үшін тағайындаған адамы. Дипломаттардың негізгі қызметтері: жіберуші мемлекеттің мүдделерін және азаматтарын өкілдік ету және қорғау; стратегиялық келісімдерді бастау және жеңілдету; шарттар мен конвенциялар; ақпарат тарату; сауда-саттық және коммерция; технология; және достық қарым-қатынастарды дамыту. Халықаралық ұйымдарда (мысалы, Біріккен Ұлттар Ұйымы – әлемдегі ең ірі дипломатиялық алаңы) және көпұлтты компанияларда халықаралық беделге ие, тәжірибелі дипломаттар басқару және келіссөздер жүргізу дағдыларымен ұсынылады. Дипломаттар әлемнің түрлі елдерінің сыртқы істер органдары мен дипломатиялық корпусының мүшелері болып табылады. Елші лауазымына немесе басқа маңызды дипломатиялық қызметтерге үміткерді жіберуші мемлекет, қабылдаушы мемлекеттің келісімін алуға міндетті. Қабылдаушы мемлекет ұсынылған дипломатты қабылдауға немесе қабылдамауға құқылы, бұл туралы себептерді көрсетуге міндетті емес. Егер миссия басшысы немесе дипломатиялық қызметкер қабылдаушы мемлекетте қызмет етіп жатса, қабылдаушы мемлекет кез келген уақытта оның қызметін тоқтатуға және оны «persona non grata» деп жариялауға құқылы. Мұндай жағдайда жіберуші мемлекет оны қызметтен босатуға құқылы. Дипломаттар – мемлекеттің сыртқы саясат институттарының ең көне түрі, олар сыртқы істер министрлері мен министрлік кеңселердің құрылуына дейін ғасырлар бойы бар болған. Олар көбінесе дипломатиялық иммунитетке ие және ресми сапарларында дипломатиялық паспортты немесе БҰҰ қызметкерлері үшін БҰҰ-ның laissez-passer-ін пайдаланады.
A diplomat (from δίπλωμα; romanized diploma) is a person appointed by a state, intergovernmental, or nongovernmental institution to conduct diplomacy with one or more other states or international organizations. The main functions of diplomats are: representation and protection of the interests and nationals of the sending state; initiation and facilitation of strategic agreements; treaties and conventions; promotion of information; trade and commerce; technology; and friendly relations. Seasoned diplomats of international repute are used in international organizations (for example, the United Nations, the world's largest diplomatic forum) as well as multinational companies for their experience in management and negotiating skills. Diplomats are members of foreign services and diplomatic corps of various nations of the world. The sending state is required to get the consent of the receiving state for a person proposed to serve in key diplomatic positions such as an ambassador, also referred to as the head of the mission. The receiving state of the proposed diplomat may accept the diplomat or refuse to accept the diplomat without having to provide reasons for its refusal or acceptance of the person. While the head of the mission or any member of the diplomatic staff is already on duty in the receiving state, the receiving state may still decide at anytime that the person is no longer wanted in the state and is considered persona non grata. When this happens, the sending state may discharge the person. Diplomats are the oldest form of any of the foreign policy institutions of a state, predating by centuries foreign ministers and ministerial offices. They usually have diplomatic immunity, and in their official travels they usually use a diplomatic passport or, for UN officials, a United Nations laissez passer.
Терминология
Тұрақты дипломатиялық өкілдіктерді жүйелі пайдалану 15 ғасырдағы Италия мемлекеттерінде басталды. Дегенмен, "дипломатия" және "дипломат" терминдері Француз революциясы кезінде пайда болды. "Дипломат" сөзі грек тіліндегі διπλωμάτης (diplōmátēs) сөзінен туындаған, ол "диплом иесі" деген мағынаны білдіреді және дипломаттардың өздерінің мемлекет басшысынан алған аккредиттеу құжаттарына сілтеме жасайды. Дипломаттар мен тарихшылар сыртқы істер министрлігін көбінесе оның мекенжайы арқылы атайды: Ballhausplatz (Вена), Quai d’Orsay (Париж), Wilhelmstraße (Берлин); Itamaraty (бұрынғы Рио-де-Жанейродағы Itamaraty сарайынан, 1970 жылдан бері Бразилиаға көшірілді) және Foggy Bottom (Вашингтон). 1917 жылға дейін Ресей империясы үшін бұл Хоршылар көпірі (Санкт-Петербург) болды. Италия министрлігі "Консульта" деп аталды.
Кәсіптік дипломаттар және саяси тағайындалғандар
Кез келген адамды мемлекеттің ұлттық үкіметі басқа мемлекеттермен немесе халықаралық ұйымдармен осы мемлекеттің қарым-қатынастарын жүргізу үшін тағайындай алады, бірақ көптеген мемлекеттер кәсіби дипломаттардың тұрақты тобын ұстайды, яғни елдің сыртқы істер министрлігімен үнемі байланысы бар мемлекеттік қызметшілер. «Карьерлік дипломат» термині бүкіл әлемде саяси тағайындалғандарға қарама-қарсы қолданылады (яғни, кез келген басқа мамандық иелері, мемлекеттік билік ресми түрде оларды шетелде дипломат ретінде тағайындауы мүмкін). Шетелдегі елшілікке немесе делегацияға ресми түрде жіберілген немесе халықаралық ұйымға аккредиттелген кезде, мансапты дипломаттар мен саяси тағайындалғандар Біріккен Ұлттар Ұйымының өкілдері сияқты дипломатиялық иммунитеттерге ие болады. Мемлекет басшылары, әдетте, үкімет басшысының нұсқауларымен, елдерінің атынан дипломаттық міндеттерді орындайды. Сассон Софердің пікірінше, "Идеал дипломат, өзінің миссиясының мәні бойынша, елдің саясатының қажеттіліктерімен қақтығысуға тиіс". Керісінше, саясаткерлер көбінесе дипломаттарды сынайды. Президент Джон Кеннеди мансапты дипломаттарды жиі "әлсіз және нәзік" деп қорлап, сыртқы саясатқа қатысты шешімдерді олардың құзырынан шығарды.
Дипломатиялық дәрежелер
Шетелде қызмет ететін әрбір дипломат халықаралық құқықпен реттелетін (атап айтқанда, 1961 жылғы Дипломатиялық қатынастар туралы Вена конвенциясымен) дипломаттардың бірі – хатшы, кеңесші, министр, елші, өкіл немесе уәкілдік етуші – дәрежесіне жатады. Дипломаттарды кәсіпкерлерге көмектесетін консулдармен және әскери атташелермен салыстыруға болады. Олар сыртқы істер министрлігін емес, өз үкіметтерінің басқа салаларын ұсынады, бірақ ең жоғары деңгейдегі сыртқы саясат мәселелерімен айналысуда дипломаттың құзыреті жоқ.
Функция
Дипломаттар лауазымдарында ұлттық мүдделерге әсер ететін ақпаратты жинап, баяндайды және көбінесе өз елдерінің үкіметіне қалай жауап беру керектігі туралы кеңес береді. Содан кейін, ел астанасында саяси жауап берілу жолы шешілгеннен кейін, оны іске асырудың басты жауапкершілігі лауазымдарға жүктеледі. Дипломаттардың міндеті – өз елдерінің үкіметінің көзқарастарын аккредитацияланған елдердің үкіметтеріне мүмкіндігінше ықпалды түрде жеткізу және осы арқылы оларды өз елдерінің мүдделеріне сай әрекет етуге көндіру. Осылайша, дипломаттар сыртқы саясаттың дамуының үздіксіз процесіндегі әр циклдің бастамасы мен аяқталуына қатысады. Жалпы алғанда, дипломаттардың дербес әрекет етуі қиындады. Дипломаттар электрондық пошта және ұялы телефондар сияқты қауіпсіз байланыс жүйелерін пайдаланады, бұл оларға тіпті ең усақтап жасырылған миссия басшысына да жетуге мүмкіндік береді. Бұл технология дипломаттарға өз елдерінің астанасындағы саясат қалыптастыру процесіне тез арада әсер етуге де мүмкіндік береді. Қауіпсіз электрондық пошта дипломаттар мен министрлік арасындағы байланысты өзгертіп жіберді. Ол ақпараттың жария болу ықтималдығы төмен және ресми телеграммаға қарағанда, кең таралмайтын және жеке стильдегі байланысқа мүмкіндік береді.
Қолдау
Туған ел әдетте дипломатиялық өкілдікке қандай сыртқы саяси мақсаттарды ұстану керектігі туралы нұсқаулар жібереді, бірақ тактикалық шешімдер – кімге әсер ету қажет, оларды қалайша ықпал етуге болады, кімдер потенциалды одақтастар мен қарсыластар және бұл қалай істелуі керек – шетелдегі дипломаттардың құзырында болады. Осындай операцияларда жеке дипломаттардың зердесі, адалдығы, мәдени білімі және күші маңызды рөл атқарады. Егер олар өте қабілетті болса, онда аккредиттелген елдеріндегі ықпалды тұлғалармен сенім мен өзара түсіністікке негізделген қарым-қатынастар құрады. Олар қарсы тараптың ниеттерін, ойлау жолдарын және мәдениетін жақсы түсіну үшін тырысады.
Оқыту
Карьералық дипломаттардың көпшілігі халықаралық қатынастар, саясаттану, тарих, экономика немесе құқық бойынша жоғары білім алған. "Эмоционалдық интеллект" жақында көптеген сыртқы істер оқу бағдарламаларының маңызды бөлігіне айналды.
Статусы мен қоғамдық имидж
Дипломаттар көбінесе ерекше және беделді мамандық өкілдері деп есептеледі. Дипломаттардың бейнесі "ешқашан бітпейтін жаһандық коктейль кештерінде жылдам қозғалатын жолақты костюм киген еркектердің пародиязы" деп сипатталған. Ж.У. Бертон "дипломатияның ешқандай арнайы кәсіби білімі болмаса да, оның жоғары кәсіби мәртебесі бар, бұл оның құпиялылығы мен жұмбақтылығын осы саланың өкілдерінің өзі әдейі насихаттауымен байланысты болуы мүмкін" деп атап өткен. Мемлекет өзінің халықаралық беделін және орнын нығайту үшін дипломаттарының жоғары мәртебесін, жеңілдіктерін және өзіне деген сенімін қолдайды. Дипломаттарға деген құрметтің себебі көптеген елдердің дипломаттарды олардың кәсібилігі мен белгілі бір әдеп нормаларын сақтау қабілетіне қарай таңдауында, осы арқылы өз мүдделерін тиімді ілгерітулерінде. Сонымен қатар, халықаралық құқық дипломаттарға кең ауқымды жеңілдіктер мен иммунитеттер береді, бұл дипломатты қатардағы азаматтан ерекшелендіреді.
Психология және адалдығы
Шетелде қызмет атқару кезінде дипломаттар өз елдері мен мәдениетінен оқсып қалу қаупі бар. Сэр Гарольд Николсон дипломаттардың "ұлттық сипаттарын жоғалтып, халықаралыққа ұмтылып, нәтижесінде құрғап, сәнді бос қабыққа" айналуы мүмкін екенін мойындады. Николсон сондай-ақ, жеке мүдделердің ұлттық мүдделерді дипломатиялық жолмен қамтамасыз етуге көбінесе әсер ететінін айтты. Мысалы, ол былай деп жазды: "Мемлекеттік қайраткерлердің бір-бірімен қарым-қатынасын тікелей көрмеген адам, адамзат ісінде шаршау, әдептілік, жеке құрмет немесе ұнатпау, түсінбеушілік, есту қабілетінің нашарлауы немесе шетел тілін толық меңгермеу, мақтандылық, әлеуметтік шаралар, үзілістер және уақытша денсаулық сияқты жасырын және көбінесе танылмайтын себептердің қаншалықты зор рөл атқаратынын біле алмайды." Өз мемлекетінен оқсып қалу мен бейжайлықтың алдын алу үшін көптеген сыртқы істер қызметтері өз қызметкерлеріне шетелдегі қызмет аралықтарында өз елдеріне оралуды міндеттейді.
Халықаралық дипломаттар күні
Дипломаттар 2017 жылдан бері 24 қазанда Халықаралық дипломаттар күнін тойлап келеді. Біріккен Ұлттар Ұйымы құрылған күні Халықаралық дипломаттар күнін атап өту идеясын үнді дипломаты Абай Кумар дау-жанжалдарды шешудің басты құралы дипломатия болып табылатынды еске салу үшін ұсынды.