Кіріспе

Орта қола дәуірінде Шумердің маңызды сауда серігі Мелухха немесе Мелухха (Me luḫ ḫaKI) – Орта қола дәуірінде Шумермен белсенді сауда байланысын қолдаған елдің шумерлік атауы. Оның қай ел екені әлі де даулы мәселе болып қалып отыр, бірақ көптеген ғалымдар оны Индес өркениетімен байланыстырады.

Этимология

Аско Парпола протодравидтерді Хараппа мәдениетімен және шумер жазбаларында айтылған Мелухан халқымен байланыстырады. "Инд жазуын шешу" атты кітабында Парпола Пәкістанның брахуи халқының Хараппа мәдениетінің қалдықтары екенін айтады. Оның сөзіне қарағанда, "Мелуха" сөзі дравид тіліндегі mel ("биік") және akam ("жер") сөздерінен туындаған. Харапптар Месопотамияға сусамық майын экспорттаған, ол шумер тілінде ilu, ал аккад тілінде eḷḷu деп аталған. Бір теория бойынша, бұл сөздер Оңтүстік дравид тіліндегі сусамық атауынан (eḷḷ немесе eḷḷu) шыққан. Дегенмен, Майкл Витцель, Ежелгі Инд цивилизациясын мунда тілінде сөйлейтін халықтың ата-бабаларымен байланыстыра отырып, жабайы сусамыққа қатысты мунда сөзінен басқа этимология ұсынады: jar tila. Мунда – австроазиялық тіл және дравид тілдерінде субстрат (қарыз сөздерді қоса) құрайды. Аско Парпола Мелуханы Веда санскритінде Ведалық емес "жабайылар" деп есептелген Млеччамен байланыстырады.

Шумермен сауда

Шумер жазбаларында үш маңызды сауда орталығы туралы жиі айтылады: Маган, Дилмун және Мелуха. Қазіргі танылған шумерлік Маган орны – Біріккен Араб Әмірліктері мен Оманды қамтитын аймақ. Дилмун – Месопотамия өркениеттерімен сауда-саттық жасаған Парсы шығанағы өркениеті. Қазіргі ғылыми пікір бойынша, Дилмун Бахрейн, Файлака аралы және Парсы шығанағындағы Шығыс Арабияның жақын жағалауын қамтыған.

Шумердегі Мелухан сауда колониясы

Шумерлік кезеңнің соңында Гирсу қаласына жақын оңтүстік Шумерде Мелуха елді мекені туралы көптеген жазбалар кездеседі. Елді мекеннің орналасқан жері шамамен Гуабба қаласымен сәйкес келеді. "Мелуха" сөзі екінші бетінің басында (II, 1-баған) "Мелуха ауылының астық қоймасы" деген сөйлемде айтылады. Месопотамияда, әсіресе Ур, Вавилон және Киш қалаларында Хараппа жазуымен бірнеше Инд мөрлері табылды. Бірақ Месопотамияда Инд өркениетімен сауданың археологиялық жазбалары өте сирек. Эндрю Робинсонның сөзінше:

Қарсылығынша, археологтар тілек еткендей Инд-Месопотамия саудасы туралы нақты дәлелдер жеткіліксіз. Ниссен "археологиялық жазбалардың аздығын" атап көрсетеді. Мысалы, Месопотамияда, көршілес Иранда (Суза) және Парсы шығанағы аймағында табылған жалғыз он төрт Инд салмағының ішінде Урдан тек біреуі ғана табылған. Ең алғашқы қазбалардан бері Месопотамияда жиырмаға жуық Инд мөрі табылды, олардың тоғызы Акад дәуіріне (б.з.д. 2334-2154 жж.) және екеуі Исин және Ларса династияларына (б.з.д. 2000-1800 жж.) жатады.

Жануар мүсіндері

Мелухадан алтын немесе карнелианнан жасалған түрлі экзотикалық жануарлардың мүсіндері импортталған деп саналады. Мұндай көптеген қойшықтар Месопотамия қазбаларында табылды.

Теңіз материалдарымен сауда

Үлкен көлемде сауда жасалған нақты тауарлар – ағаш және эбонит сияқты арнайы ағаштар, оларды тасымалдау үшін үлкен кемелер қолданылды. Сонымен қатар, лазурит сияқты сәндік заттар да кездеседі, олар Шортугайдағы (қазіргі Ауғанстанның солтүстігіндегі Бадахшан) Хараппа колониясынан өндірілген. 1980 жылдары Арабия түбегінің ең шығыс бөлігінде орналасқан Рас-әл-Джинз (Оман) қаласында маңызды археологиялық жаңалықтар табылды, бұл Инд өркениетінің Оманмен және Таяу Шығыспен байланыста болғанын көрсетеді.

Инд өзенімен сәйкестендіру

Көптеген ғалымдар Мелуханың – бұл Шумерлердің Индес өркениетіне берген аты екенін ұсынады. Фин ғалымдары Аско мен Симо Парпола ертедегі шумерлік құжаттардағы Мелуханы (алдыңғы нұсқасы Ме лаха) дравидтік "мел аккам" – "биік мекен" немесе "жоғары ел" деп анықтайды. Индес елді мекендеріне жақын орналасқан таулы аймақтардан ағаш, минералдар және асыл тастар сияқты көптеген сауда тауарлары өндірілген. Олар Мелуханың санскрит тіліндегі "млекча" сөзінің бастауы екенін де айтады, бұл сөз "жабайы, шетелдік" мағынасын білдіреді. 2200 жылға жуық Елам аймағында Мелуха әскерлерімен болған шайқасты сипаттайтын Римуш жазуы сияқты ерте мәтіндер Мелуханың шығыста орналасқандығын көрсетеді, яғни Индес аңғары. Месопотамия мен Индес өркениеті арасындағы саудаға жеткілікті археологиялық дәлелдер бар. Индес аңғарындағы Хараппа қаласынан табылған саз мөрлердің іздері тауар жинақтарын жабу үшін қолданылған болуы мүмкін, себебі саз мөрлердің кері жағында жіп немесе қаптың іздері табылды. Осы мөрлердің бірнешеуі Ур және басқа Месопотамиялық жерлерден табылған. Персия шығанағы стиліндегі дөңгелек мөрлер, сондай-ақ Дилмуннан белгілі, Лотхал және Файлака аралында (Кувейт), сонымен қатар Месопотамияда кездеседі, бұл Г.Л. Поссельдің "Орта Азиялық өзара әрекеттесу аймағы" деп атаған ұзақ қашықтықтағы теңіз сауда желісінің сенімді растауы болып табылады. Сауданың қандай тауарлардан тұрғанына толық сенімділік жоқ: ағаш және құнды ағаштар, піл сүйегі, лазурит, алтын, карнелиан және жылтыратылған тас моншақтар, Персия шығанағынан алынған інжу-маржан, қабықша және сүйек инкрустациясы сияқты сәндік тауарлар күміс, қалайы, жүн маталар, мүмкін май және астық және басқа да азық-түлік алмасу үшін Месопотамияға жіберілген. Мыс, әрине, және Месопотамияда табиғи түрде кездесетін битум, Индес аймағының мақта маталары мен тауықтарына айырбасталған болуы мүмкін, бұл тауарлар Месопотамияға тән емес.

"Мелуха" - Меру, біздің заманымызға дейінгі VII-II ғасырлар

Ассирия және эллинистік дәуірлерде клинопись мәтіндері ежелгі жер аттарын қолдануды жалғастырды (немесе қайта жаңғыртты), бұл заманауи оқиғалар мен шалқар өткен арасындағы үзіліссіздік туралы, мүмкін, жасанды сезім тудырды. Мысалы, Мидия «гутилер елі» деп аталады, бұл халық шамамен б.з.д. 2000 жылдары маңызды болған. Мелуха да осы мәтіндерде кездеседі, бұл «Мелуха» және «Маган» Мысырға жақын патшалықтар болғандығын көрсетеді. Ашшурбанипал өзінің Мысырға қарсы алғашқы жорығы туралы «Рассам» цилиндрінде былай деп жазған: «Мен алғашқы жорығымда Маган мен Мелухаға, сондай-ақ Мусур (Мысыр) патшасы Тахарқаға және Кусуға (яғни Нубияға) қарсы жорық жасадым, оларды Ассирия патшасы Эсархаддон, менің әкеме, жеңіп, олардың жерін өзіне бағындырған еді». Осы контексте «Маган» «Мусур» (Египеттің ежелгі атауы) деп, ал «Мелуха» «Мерое» (Нубияның астанасы) деп түсіндірілді. Эллинистік кезеңде бұл термин Птолемейлік Египетке сілтеме жасау үшін архаикалық түрде қолданылды, мысалы, Алтыншы Сирия соғысының аяқталуын тойлаған фестиваль туралы айтылғанда немесе Мысырдағы Антиох IV Эпифан жорықтарына қатысты («Патша Антиох Мелуха қалалары арқылы жеңіспен өтті»). Бұл сілтемелер Мелухаға жасалған ерте сілтемелер де Мысырға қатысты дегенді білдірмейді. Сумер және Инд аңғары арасындағы тікелей байланыс тіпті Ересек Хараппа кезеңінде де үзілген, онда Оман мен Бахрейн (Маган және Дилмун) делдалдық қызмет атқарған. Еламдықтардың Урды тонауы және одан кейінгі Сумерге жасалған шабуылдардан кейін, оның саудасы мен байланыстары батысқа қарай жылжыды және Мелуха дерлік мифологиялық естелікке айналды. Атаудың қайта пайда болуы бай және алыс ел туралы мәдени естелік болуы мүмкін, ал оның Ахеменидтер мен Селевкидтердің әскери жорықтарының жазбаларында қолданылуы сол патшаларды дәріптеуге қызмет еткен. Бұл сияқты ежелгі географиялық терминдерді қайта қолдану б.з.д. 1 мыңжылдығында жиі кездесетін құбылыс болды.

Билеушілер

(Ибра) (б.з.д. 2300 – 2200 жылдар аралығында), Акадтың Нарам Синмен бір замандас болуы мүмкін.