Беддің «Англия халықтарының тарихы» кітабы

Кіріспе

VIII ғасырдағы Англияның латынша тарихы – Бедтің "Ағылшын халқының шіркеу тарихы" (Historia ecclesiastica gentis Anglorum) еңбегі, ол шамамен 731 жылы жазылған. Бұл Англиядағы христиан шіркеулерінің және Англия тарихының еңбегі; оның негізгі назары Ұлы жарылысқа дейінгі Рим тәртібі мен келт христиандығы арасындағы қақтығысқа аударған. Ол латын тілінде жазылған және Бед 59 жасқа толып, 731 жылы аяқталды деп саналады. Бұл англосаксон тарихының ең маңызды бастау көздерінің бірі болып есептеледі және ағылшын ұлттық санасының қалыптасуында маңызды рөл атқарды.

Шолу

731 жылы аяқталған «Англия халқының шіркеу тарихы» («Historia ecclesiastica gentis Anglorum») Беденің ең белгілі еңбегі болып табылады. Бес кітаптың біріншісі географиялық тұрғыдан кіріспе жасап, содан кейін Англия тарихын, 55 ж. Юлий Цезардың басып кіруінен бастап суреттейді. Рим Британиясындағы христиан дінінің қысқаша шолуы, соның ішінде Сент-Албанның шейіттік қасіреті, 597 ж. Англияға Августиннің миссионерлік сапарымен жалғасады, ол христиан дінін англосакстарға жеткізді. Екінші кітап 604 ж. Ұлы Григорийдің қайтысымен басталады және Кентте христиан дінінің одан әрі дамуын, сондай-ақ Нортумбрияны жаңаруға тырысуларын баяндайды. 632 ж. Хэтфилд Чейс шайқасында Мерсияның бұтқа табынушы патшасы Пенда Нортумбрияның жаңадан христиан болған Эдвинін өліміне себепкер болғанда, бұл әрекеттерге кедергі келді. Үшінші кітаптың мәні – Уитби соборы туралы баяндама, ол әдетте ағылшын тарихындағы маңызды бетбұрыс ретінде қарастырылады. Төртінші кітап Теодордың Кентербери архиепископы болып сайлануымен басталады және Уилфридтің Сассекс патшалығына христиан дінін таратуға жасаған күш-жігерін сипаттайды. Бесінші кітап Беденің заманына дейінгі оқиғаны жеткізеді, сонымен қатар Фризиядағы миссионерлік қызмет және британдық шіркеупен Пасха күнін анықтау туралы дау-жанжал туралы мәліметтер келтіреді. Алғы сөз Сеолвульфке кітаптың алғашқы нұсқасының берілгенін айтады; болжам бойынша, Сеолвульф латын тілін жеткілікті меңгергендіктен оны түсіне алған, тіпті оқуға да қабілетті болған. Августиннің 597 ж. келгенге дейінгі кезеңде Беде Орозий, Евтропий, Плиний және Солин сияқты бұрынғы авторлардың еңбектеріне сүйенді. Германның Британияға сапарлары туралы мәліметтер үшін ол Констанцийдің «Германның өмірі» атты еңбегін пайдаланды. Беде Эддиус Стефанның «Уилфридтің өмірі» және Ұлы Григорий мен Катберттің анонимді өмірбаяндары сияқты жақындағы еңбектермен де таныс болды. Беденің монастырында «Liber Pontificalis» көшірмесі болды. Бедеге материал жеткізген хабарластары болды. Кентербери монастырының аббаты Альбинус Кенттегі шіркеу туралы көптеген мәліметтер берді, ал Лондон қаласындағы дін қызметкері Нотхельмнің көмегімен Августин миссиясымен байланысты Ұлы Григорийдің хаттарының көшірмелерін Римнен алды. Беде Августин туралы барлық ақпаратын осы хаттардан алды. Беде «Шіркеу тарихының» алғы сөзінде өз хабарластарына алғыс айтты. Ол Уэссекстегі шіркеу тарихы туралы ақпарат алу үшін Винчестер епископы Даниэльмен байланыста болды, сондай-ақ Сед пен Чад туралы мәліметтерді алу үшін Ластингем монастырына хат жазды. Августин миссиясынан кейінгі ақпарат көбінесе Британияның шығыс бөлігінен келді, бұл батыс аймақтар туралы білімде елеулі олқылықтарға әкелді, олар британдықтардың болуы мүмкін болған аймақтар еді.

The Historia ecclesiastica gentis Anglorum, or An Ecclesiastical History of the English People, is Bede's best known work, completed in about 731. The first of the five books begins with some geographical background and then sketches the history of England, beginning with Julius Caesar's invasion in 55 BC. A brief account of Christianity in Roman Britain, including the martyrdom of St Alban, is followed by the story of Augustine's mission to England in 597, which brought Christianity to the Anglo Saxons. The second book begins with the death of Gregory the Great in 604, and follows the further progress of Christianity in Kent and the first attempts to evangelise Northumbria. These encountered a setback when Penda, the pagan king of Mercia, killed the newly Christian Edwin of Northumbria at the Battle of Hatfield Chase in about 632. The climax of the third book is the account of the Council of Whitby, traditionally seen as a major turning point in English history. The fourth book begins with the consecration of Theodore as Archbishop of Canterbury, and recounts Wilfrid's efforts to bring Christianity to the kingdom of Sussex. The fifth book brings the story up to Bede's day, and includes an account of missionary work in Frisia, and of the conflict with the British church over the correct dating of Easter. The preface mentions that Ceolwulf received an earlier draft of the book; presumably, Ceolwulf knew enough Latin to understand it, and he may even have been able to read it. For the period prior to Augustine's arrival in 597, Bede drew on earlier writers, including Orosius, Eutropius, Pliny, and Solinus. He used Constantius's Life of Germanus as a source for Germanus's visits to Britain. Bede would also have been familiar with more recent accounts such as Eddius Stephanus's Life of Wilfrid, and anonymous Lives of Gregory the Great and Cuthbert. and there was a copy of the Liber Pontificalis in Bede's monastery. Bede had correspondents who supplied him with material. Albinus, the abbot of the monastery in Canterbury, provided much information about the church in Kent, and with the assistance of Nothhelm, at that time a priest in London, obtained copies of Gregory the Great's correspondence from Rome relating to Augustine's mission. Almost all of Bede's information regarding Augustine is taken from these letters, Bede acknowledged his correspondents in the preface to the Historia Ecclesiastica; he was in contact with Daniel, the Bishop of Winchester, for information about the history of the church in Wessex, and also wrote to the monastery at Lastingham for information about Cedd and Chad. Most of Bede's informants for information after Augustine's mission came from the eastern part of Britain, leaving significant gaps in the knowledge of the western areas, which were those areas likely to have a native Briton presence.

Мазмұны

"Екклезиастикалық тарих" кітабының дау-дамайға түсіру және нұсқау беру мақсаты айқын. Беда ағылшындардың тарихын баяндаумен ғана шектеліп қоймай, саясат және дінге қатысты өз пікірлерін жеткізуді көздейді. Саяси тұрғыдан ол туған жері Нортумбрияның жақтасы, оның ағылшын тарихындағы рөлін үлкен оңтүстік қарсыласы Мерсиядан жоғарырақ көрсетеді. Нортумбрияның Англо-саксондық үстемдік құрған VII ғасырдағы оқиғаларды сипаттауға ол VIII ғасырдағы оқиғаларды сипаттауға қарағанда көбірек көңіл бөледі. Туған жері Нортумбрияға қатысты ол тек жазбада ғана сын айтады. Бұл – 685 жылы Нехтансмир шайқасында король Эггфриттің пиктілермен шайқаста қаза табуы туралы жазба. Беда бұл жеңілісті Нортумбрияның өткен жылы ирландтарға жасаған шабуылы үшін Құдайдың кек алуы деп санайды. Беда Нортумбрияға адал болғанымен, ирландтар мен олардың миссионерлеріне одан да зор құрмет көрсетеді, оларды өзінің ағылшын әріптестерінен гөрі тиімді және берілген деп есептейді. Оның басты ойы – Пасханың нақты күні, осы мәселеде ол кеңінен жазады. Осы жерде және тек осы жерде ғана ол әйгілі Китберт пен ирланд миссионерлерін сынап, олар бұл мерекені, Беданың сөзінше, дұрыс емес уақытта тойлағанын айтады. Ақырында ол Ирландия шіркеуінің Пасханың дұрыс күнін қабылдауы арқасында қателіктен құтылғанын қуанышпен атап өтеді.

Модельдер

Беданың стильдік үлгілеріне оның тарихының алғашқы бөліктеріне материал алған авторлардың кейбіреулері кірді. Оның кіріспесі Оросийдің еңбегін еліктейді, Беда Евсевийдің елшілердің ісін жалпы жұмыстың үлгісі ретінде қабылдады: Евсевий Аянды шіркеудің дамуын сипаттау үшін тақырып ретінде қолданған жерде Беда оны Англо-саксон шіркеуінің тарихы үшін үлгі етті. Беда өзінің баяндамасында Евсевий сияқты өз дереккөздерінен ұзақ үзінділер келтірді. Беданың агиограф ретіндегі еңбегі және оның даталауға деген егжей-тегжейлі назары «История Экклезиастика» шығармасын жазуға пайдалы дайындық болды. Оның computus, яғни Пасханың күнін есептеу туралы ғылымға деген қызығушылығы британдық және англосаксон шіркеулерінің арасында Пасханың күнін анықтаудың дұрыс әдісі туралы айтыс-тартысты баяндағанда қол келді. Ол пикттер мен Нортумбриялықтарға миссионер ретінде Ирландиядан келген Эйдан мен Колумба туралы мақұлдап жазады, бірақ уэльстердің басып кірген англосакстарға ізгі хабарды жариялаудағы сәтсіздіктерін мақұлдамайды. Беда Грегорийді емес, Августинді ағылшынның шынайы елшісі деп қарастырып, Римнің жақтасы болды. Сол сияқты, оның басқыншыларды дінге айналдыру туралы түсінігінде, кез келген жергілікті қатысу барынша азайтылады, мысалы, Мерсияның алғашқы құлшылық етуін талқылау кезінде, Беда екі британдық епископтың құлшылық етуге қатысқанын атап өткен кезде, оны жарамсыз деп таныды. Бұл екі епископтың кім және қайдан келгені туралы ешқандай мәлімет берілмеген. Сондай-ақ, Беданың дінге айналу процесін жоғарғы таптың құбылысы ретінде қарастырғаны маңызды, асыл емес немесе патша халқының арасында миссионерлік күш-жігер туралы аз талқыланады. Тарихшы Д.Х.Фармердің тағы бір пікірі бойынша, бұл еңбектің тақырыбы «түрліліктен бірлікке көшу» болып табылады. Фермердің айтуынша, Беда бұл идеяны Грегорий Зордан алған және оны өз еңбегінде христиан дінінің жергілікті және басқыншы нәсілдерді бір шіркеуге қалай біріктіргенін көрсету арқылы көрсетеді. Фермер Беданың Пасханың дұрыс күніне қатысты шикіліске деген зор қызығушылығын осы аргументті қолдау ретінде келтіреді, сондай-ақ Фермер «барлық жұмыстың драмалық орталық бөлігі» деп санайтын Уитби Синодының ұзақ сипаттамасын келтіреді. Тарихшы Уолтер Гоффарт «История» туралы былай дейді: «Көптеген қазіргі тарихшылар бұл кітапты «туған ошақтың әңгімесі ретінде, құдайдың басшылығымен халықтың түркістандықтан христиандыққа қарай дамуы динамикалық түрде бейнеленген, қатал жауынгерлер емес, әулиелердің құрамы, өз заманында теңдесі жоқ тарихи техниканы меңгерген, әдемі форма мен сөздікке ие және, ең бастысы, өмірлік сапасы мен рухы артықшылықты ғылымның үлгісін көрсеткен» деп есептейді. Гоффарт сонымен қатар Historia-ның негізгі тақырыбы жергілікті, Нортумбрия мәселесі болып табылады деп санайды және Беда Нортумбриядан тыс мәселелерді солтүстік тарихына қатысты негізгі мәселесіне екінші кезекте қарастырды. Гоффарт «Историяны» жазуға Нортумбриядағы Вильфридке бағышталған партия мен Вильфридтің саясатына қарсы болғандар арасындағы саяси күрес себеп болған деп санайды. «Хисториядағы» қазіргі заманғы тарихтың көп бөлігі Нортумбриядағы епископ болған Вильфридке қатысты және оның дауылды мансабы Беданың еңбектерінде ғана емес, Вильфридтің өмірінде де жазылған. Беданың Уилфридті қарастыратын тақырыбы – Уилфрид пен Кантерберияның архиепискобы Теодор Тарс арасындағы қақтығысты азайту қажеттілігі. «Екклезиастикалық тарих» кітабында көптеген кереметтер мен аяндар туралы баяндалады. Бұл ортағасырлық діни аңыздарда ерекше болды, бірақ Беда ерекше оқиғаларды айтудан аулақ болған көрінеді; және, таңғаларлықтай, ол өзінің монастырында керемет оқиғалар туралы ешқандай талап қоймайды.

Bede's stylistic models included some of the same authors from whom he drew the material for the earlier parts of his history. His introduction imitates the work of Orosius, Bede also followed Eusebius in taking the Acts of the Apostles as the model for the overall work: where Eusebius used the Acts as the theme for his description of the development of the church, Bede made it the model for his history of the Anglo Saxon church. Bede quoted his sources at length in his narrative, as Eusebius had done. Bede's work as hagiographer, and his detailed attention to dating were both useful preparations for the task of writing the Historia Ecclesiastica. His interest in computus, the science of calculating the date of Easter, was also useful in the account he gives of the controversy between the British and Anglo Saxon church over the correct method of obtaining the Easter date. He writes approvingly of Aidan and Columba, who came from Ireland as missionaries to the Picts and Northumbrians, but disapproved of the failure of the Welsh to evangelize the invading Anglo Saxons. Bede was a partisan of Rome, regarding Gregory the Great, rather than Augustine, as the true apostle of the English. Likewise, in his treatment of the conversion of the invaders, any native involvement is minimized, such as when discussing Chad of Mercia's first consecration, when Bede mentions that two British bishops took part in the consecration, thus invalidating it. No information is presented on who these two bishops were or where they came from. Also important is Bede's view of the conversion process as an upper class phenomenon, with little discussion of any missionary efforts among the non noble or royal population. Another view, taken by historian D. H. Farmer, is that the theme of the work is "the progression from diversity to unity". According to Farmer, Bede took this idea from Gregory the Great and illustrates it in his work by showing how Christianity brought together the native and invading races into one church. Farmer cites Bede's intense interest in the schism over the correct date for Easter as support for this argument, and also cites the lengthy description of the Synod of Whitby, which Farmer regards as "the dramatic centre piece of the whole work." The historian Walter Goffart says of the Historia that many modern historians find it a "tale of origins framed dynamically as the Providence guided advance of a people from heathendom to Christianity; a cast of saints rather than rude warriors; a mastery of historical technique incomparable for its time; beauty of form and diction; and, not least, an author whose qualities of life and spirit set a model of dedicated scholarship." Goffart also feels that a major theme of the Historia is local, Northumbrian concerns, and that Bede treated matters outside Northumbria as secondary to his main concern with northern history. Goffart sees the writing of the Historia as motivated by a political struggle in Northumbria between a party devoted to Wilfrid, and those opposed to Wilfrid's policies. Much of the "current" history in the Historia is concerned with Wilfrid, who was a bishop in Northumbria and whose stormy career is documented not only in Bede's works but in a Life of Wilfrid. A theme in Bede's treatment of Wilfrid is the need to minimize the conflict between Wilfrid and Theodore of Tarsus, the Archbishop of Canterbury, who was involved in many of Wilfrid's difficulties. The Historia Ecclesiastica includes many accounts of miracles and visions. These were de rigueur in medieval religious narrative, but Bede appears to have avoided relating the more extraordinary tales; and, remarkably, he makes almost no claims for miraculous events at his own monastery.

Ешқандай мәліметтер мен теріс баға

Беданың Мерсияның маңызды діни орындарында хабарласы болмаған сияқты. Мерсия туралы оның ақпараты Ластингхемнен, қазіргі Солтүстік Йоркширден, сондай-ақ Нортумбрия мен Мерсияның шекарасындағы Линдси провинциясынан алынған. Беданың білімінде олқылықтар болғаны анық, бірақ Беда өте жақсы білген тақырыптар туралы да аз айтады. Уилфридтің өмірбаяны сияқты басқа да көздердің болуы ғана Беданың абайсызда қозғамайтын нәрселерін көрсетеді. Бұл жасырын пікір, Беданың ағымдағы оқиғаларға қатысты пікір білдірудегі сақтығының тағы бір мысалы, үш жылдан кейін Эггбертке жазған хатында квази-монастырларды тікелей сынағанда, алаңдатарлық жайт ретінде қарастырылуы мүмкін. Сонымен қатар, Беданың "Тарих" еңбегінде христиан дініне өтпеген патшаларды суреттеу ниеті болған жоқ.

Anno Domini (Бұрынғы жыл)

725 жылы Беда "Уақытты есептеу" (De Temporum Ratione) атты еңбегін жазды, онда 525 жылы Дионисий Экзигус монахы жасаған anno Domini дәуіріне (BC/AD мерзімдеу жүйесіне) ұқсас жүйені пайдаланды, және оны Historia Ecclesiastica еңбегінің бойымен қолдануды жалғастырды, осылайша бұл дәуірдің кейін Батыс Еуропа бойынша қабылдануына зор ықпал етті. Ол anno ab incarnatione Domini (Иеміздің дүниеге келуінен бастап) немесе anno incarnationis dominicae (Иеміздің дүниеге келу жылы) деген сөздерді қолданды. Ол бұл терминді қазіргі заманғы "А.Д." сияқты қысқарта алмады. Беда anno Domini есебін Мәсіхтің тууынан, емес, оның ұйықтауынан бастады. Осы еңбекте ол "біздің заманға дейін" деген мағынаны білдіретін сөзді алғаш рет қолданды. Ол І кітабының 2-тарауында ante incarnationis dominicae tempus (Иеміздің дүниеге келу уақытынан бұрын) деген сөздерді қолданды. Дегенмен, соңғысы аса ықпалды болған жоқ – тек осы бір реттік қолданыс орта ғасырдың қалған бөлігінде басқа авторлар тарапынан қайталанды. "BC" (жүздеген рет) алғаш рет кеңінен Вернер Ролевинктің 1474 жылғы Fasciculus Temporum еңбегінде, әлем жылдарымен (anno mundi) бірге қолданылды.

Беданың жалғасы

Кейбір ерте қолжазбаларда "История экклезиастика" толық аяқталған мерзімінен кейін де қосымша жылнамалық жазбалар кездеседі, соңғы жазба 766 жылға дейін созылады. Он екінші ғасырға дейінгі қолжазбаларда 731 жылдан 734 жылға дейінгі жазбалардан басқа, мұндай жазбалар жоқ. Қолжазбалардың көпшілігі Батыс Саксон диалектісінде болғанымен, түпнұсқада англ тілінің ерекшеліктері болғаны анық, демек, оны Мерсиядан шыққан немесе Мерсияда білім алған ғалым жазған болуы мүмкін. Бұл аударманы Англия королі Альфред жасаған деген пікір бұрын болған, бірақ қазір бұл тұжырым қабылданбайды, және пікірталас Альфредтің және/немесе оның жақтастарының демеушілігіне оның қаншалықты қарызды екеніне қатысты жүргізілуде. Англосаксон жылнамасының алғашқы бөлігі аударма жасалған шамамен бір уақытта жазылған/жинақталған, ол жылнаманың бастапқы бөлімдерінің хронологиялық негізін құраған "История" еңбегіне көп сүйенген.

Бағалау және ықпал ету

Орта ғасырларда «История экклезиастика» жиі көшірілді, және оның шамамен 160 қолжазбасы бізге жеткен. Олардың шамамен жартысы Британ аралдарында емес, Еуропа құрлығында сақталған. Бұл көрсеткіш жұмыстың тек бір бөлігін қамтитын қолжазбаларды есепке алмайды, олардың тағы 100-ге жуығы сақталған. Алғаш рет 1474-1482 жылдар аралығында, мүмкін, Страсбургте басылды. Қазіргі тарихшылар «Историяны» жан-жақты зерттеді, сондай-ақ оның бірнеше басылымдары жарық көрді. Көп жылдар бойы ерте англосаксон тарихы негізінен «Историяның» қайта баяндалуынан тұрды, бірақ соңғы зерттеулер Беденің жазғандарынан гөрі жазбағандарына да назар аударды. «Историяны» Беденің еңбектерінің шыңы, оның барлық ғылымының мақсаты деп санау, бұл бұрынғы тарихшылар арасында кең таралған пікір, қазір көптеген ғалымдар тарапынан қабылданылмайды. «История экклезиастика» Беденің жоғары беделін қалыптастырды, бірақ оның көңіл бөлетін мәселелері заманауи тарихшылардың пікірлерінен өзгеше болды. Сол сияқты, кейінгі ортағасырлық жазушылар Уильям Малмсбери, Генри Хантингдон және Джеффри Монмут оның еңбектерін деректер мен шабыт көзі ретінде пайдаланды. Жаңа заманның ерте жазушылары, мысалы Полидор Вергилий және Элизабет патшалығының Кентербери архиепискобы Мэтью Паркер де «Историяны» пайдаланды, ал оның еңбектерін протестанттар да, католиктер де діни соғыстарда қолданды. Кейбір тарихшылар Беденің кейбір мәліметтерінің сенімділігіне күмән келтіреді. Шарлотта Бер деген тарихшының пікірінше, «Историядағы» германдық шабуылшылардың Кентке келгені туралы айтылған оқиға тарих емес, қазіргі миф ретінде қарастырылуы керек. Тарихшы Том Холланд былай деп жазады: «Альфредтен кейінгі ұрпақтарда Англияның біріккен корольдігі құрылғанда, Беденің тарихы оған өзінің негізінен бұрынғы ата-тегін сезінуге мүмкіндік берді».

Қолжазба дәстүрі

"Historia Ecclesiastica" қолжазбалары көбінесе екі топқа бөлінеді, тарихшылар оларды "c түрі" және "m түрі" деп біледі. Чарльз Пламмер Беденің 1896 жылғы басылымында осы екі қолжазба түрінің арасындағы алты ерекше айырмашылықты анықтады. "Версия" бағанындағы әріптер – тарихшылардың осы қолжазбаларға сілтеме жасағанда қолданатын белгілеу әріптері. Версия Түрі Орналасқан жері Қолжазба K c мәтін Кассель, Университет кітапханасы 4° MS. theol. 2C c мәтін Лондон, Британдық кітапханасы Cotton Tiberius C IIO c мәтін Оксфорд, Бодлеян кітапханасы Hatton 43 (4106) белгісіз c мәтін Цюрих, Zentralbibliothek Rh. 95M m мәтін Кембридж, Университет кітапханасы Kk. 5. 16L m мәтін Санкт-Петербург, Ресей Ұлттық кітапханасы Lat. Q. v. I. 18U m мәтін Вольфенбюттель, Герцог Август кітапханасы Weissenburg 34E m мәтін Вюрцбург, Университет кітапханасы M. p. th. f. 118N m мәтін Намюр, қалалық кітапхана Fonds de la ville 11

Қолжазбалар арасындағы байланыс

Көптеген ерекшеліктер болмаса, "История экклезиастикасының" Еуропалық көшірмелері m типінде, ал ағылшын көшірмелері c типінде болады.

Қолжазбалардың тарихы

К 8 ғасырдың соңында Нортумбрияда жазылған сияқты. Қалғандары орта ғасырларда жоғалып кеткен болуы мүмкін, тек IV және V кітаптары ғана сақталды. Қолжазбада Фулда аббаттығының 15 ғасырға арналған баспа белгісі бар.

Баспа тарихы

"История экклезиастика" кітабының алғашқы басылған данасы Генрих Эггештейннің Страсбургтегі баспаханасынан 1475 және 1480 жылдар аралығында жарық көрді. Мәтіндегі кемшілік Эггштейн қолданған қолжазбаны анықтауға мүмкіндік береді; ол кейіннен 1513 жылы Вена доминикандарының каталогында тіркелді. Эггштейн сондай-ақ Руфинның Евсевийдің "Шіркеу тарихы" аудармасын басып шығарды, ал екі жұмыс та 14 наурыз 1500 жылы, сонымен қатар Страсбургтағы Георг Гуснердің баспаханасында бір томдық кітап ретінде қайта басылды. Тағы бір қайта басылым 1506 жылдың 7 желтоқсанында Хагенауда Генрих Гран мен С. Райманнан шықты. 1544 жылы Париж басылымы пайда болды, ал 1550 жылы Джон де Грейв Антверпенде басылым шығарды. Бұл басылымның 1566 және 1601 жылдары екі қайта басылымы жарық көрді. 1563 жылы Иоганн Херваген оны өзінің сегіз томдық "Opera Omnia" жинағының үшінші томына қосты, ал ол 1612 және 1688 жылдары қайта басылды. 1587 жылы Михаэль Сонниус Парижде "История Экклезиастика" басылымын басқа тарихи еңбектер жинағына енгізді, ал 1587 жылы Иоганн Коммелин оны Хайдельбергте басылған ұқсас жинаққа қосты. 1643 жылы Кембриджде Абрахам Уэллок ескі ағылшын және латын мәтіндерін қатар бағаналарда орналастырып, Англиядағы алғашқы басылымды шығарды. Ол көп уақытын Кембриджде тұрып, осы жұмыстың үстінде өткізді, бірақ дайындықты аяқтауға үлкермеді. Оның ұлы Джордж 1722 жылы "Historiæ Ecclesiasticæ Gentis Anglorum Libri Quinque, auctore Venerabili Bæda cura et studio Johannis Smith, S. T. P." еңбегін жариялады, оны Кембридж университетінің баспаханасы шығарды. Онда "История экклезиастика" ескі ағылшын тіліндегі нұсқасы бар еді. Дэвид К. Дуглас Смит басылымын бұрынғы басылымдардан "қол жеткен үлкен жетістік" деп сипаттап, Беденің мәтіндік талдауы 1896 жылы Пламмер басылымы жарық көргенге дейін көп өзгермегенін айтады. Содан кейін ең маңызды басылым Чарльз Пламмердің 1896 жылғы "Venerabilis Bedae Opera Historica" толық түсіндірмелерімен бірге жарық көрді, ол барлық келешек зерттеулер үшін негіз болды.

The first printed copy of the Historia Ecclesiastica appeared from the press of Heinrich Eggestein in Strasbourg, probably between 1475 and 1480. A defect in the text allows the identification of the manuscript Eggestein used; it subsequently appeared in a catalogue of the Vienna Dominicans of 1513. Eggestein had also printed an edition of Rufinus's translation of Eusebius's Ecclesiastical History, and the two works were reprinted, bound as a single volume, on 14 March 1500 by Georg Husner, also of Strasbourg. Another reprint appeared on 7 December 1506, from Heinrich Gran and S. Ryman at Haguenau. A Paris edition appeared in 1544, and in 1550 John de Grave produced an edition at Antwerp. Two reprints of this edition appeared, in 1566 and 1601. In 1563, Johann Herwagen included it in volume III of his eight volume Opera Omnia, and this was in turn reprinted in 1612 and 1688. Michael Sonnius produced an edition in Paris in 1587, including the Historia Ecclesiastica in a collection of other historical works; and in 1587 Johann Commelin included it in a similar compilation, printed at Heidelberg. In 1643, Abraham Whelock produced at Cambridge an edition with the Old English text and the Latin text in parallel columns, the first in England. He spent the majority of his time residing in Cambridge, and working on it, but did not live to complete the preparation. His son George brought out in 1722 the Historiæ Ecclesiasticæ Gentis Anglorum Libri Quinque, auctore Venerabili Bæda cura et studio Johannis Smith, S. T. P., published by Cambridge University Press. It had the Old English version of the Historia ecclesiastica. Smith's edition is described by David C. Douglas as "an enormous advance" on previous ones, adding that textual criticism of Bede hardly then changed until 1896, when the Plummer edition appeared. Subsequently, the most notable edition was that of Charles Plummer, whose 1896 Venerabilis Bedae Opera Historica, with a full commentary, has been a foundation stone for all subsequent scholarship.

Факсимильдер мен қолжазбалар

Лондон, Британ кітапханасы, Cotton MS Tiberius C II, 9 ғасырдың бірінші жартысы, латын тілі https://www.bl.uk/collection-items/bedes-ecclesiastical-history-of-the-english-people

Оксфорд, Бодлейан кітапханасы, MS. Tanner 10, 10 ғасырдың бірінші жартысы, Ескі ағылшын тілі https://digital.bodleian.ox.ac.uk/objects/8fb7abbc-bea5-494b-8ed5-34d11c8ce942/surfaces/04b93784-d6fa-4346-852b-724c0d9d7877/

Кембридж, Корпус Кристи колледжі, MS 041, шамамен 11 ғасыр, Ескі ағылшын тілі https://parker.stanford.edu/parker/catalog/qd527zm3425

Кембридж, Университет кітапханасы, MS Kk.5.16 (The Moore Bede), шамамен 737 жыл https://cudl.lib.cam.ac.uk/view/MS KK 00005 00016/1

Басылымдар

1475: Генрих Эггештейн, Страсбург. 1550: Джон де Грейв, Антверпен. 1587 ж. Майкл Сонниус, Париж. 1643 ж. Авраам Веллок, Кембридж. 1722 ж. Джон Смит, Кембридж. 1861: Минье, Латын Патрологиясы (том 95), Смит басылымының қайта басылымы. 1896: Чарльз Пламмер (ред.), Venerabilis Baedae Historiam ecclesiasticam gentis Anglorum, Historiam abbatum, Epistolam ad Ecgberctum una cum Historia abbatum auctore anonymo, 2 том (Оксфорд: Clarendon Press, 1896). 1969: Бертрам Колгрейв және Р. А. Б. Майнорс (ред.), Беданың ағылшын халқының шіркеу тарихы (Оксфорд: Clarendon Press, 1969 [түз. қайта басылым. Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы, 1991]). 2005: Майкл Лапидж (ред.), Пьер Монат және Филипп Робин (аударғандар), Bède le Vénérable, Histoire ecclésiastique du peuple anglais = Historia ecclesiastica gentis Anglorum, Sources chrétiennes, 489–91, 3 том (Париж: Cerf, 2005). 2008–2010: Майкл Лапидж (ред.), Паоло Чиеза (аударған), Беда, Storia degli Inglesi = Historia ecclesiastica gentis Anglorum, Scrittori greci e latini, 2 том (Рим/Милан: Fondazione Lorenzo Valla/Arnoldo Mondadori, 2008–2010). Толық сындық аппарат.

Аудармалар

IX ғасырдың аяғы: Альфред Ұлының ұсынысымен анонимді, қысқартылған аударма. 1565: Томас Степлтон (Антверпен: Джон Лет, «Зорлау» белгісінде) толық мәтін. 1723: Джон Стивенс (Лондон: Патерностер Роудағы «Көгершінде» Дж. Батли және Дрюри Лейндегі Т. Миган) толық мәтін. 1845: Джон Аллен Джайлс (Лондон: Джеймс Бон) толық мәтін. 1866: М. М. Уайлден. Ағылшын халқының шіркеу тарихы (Шаффхаузен: Хуртер). 1903: Лионель Сесил Джейн (Лондон: J. M. Dent, Temple Classics) толық мәтіні. 1907: А. М. Селлар (Лондон: Джордж Белл & Sons) толық мәтін. 1910: Вида Даттон Скаддер (Лондон: J. M. Dent) толық мәтін. 1955: Лео Шерли Прайс (Penguin, 1965 ж. қайта басылды, түзетілген 1968, түзетілген 1990) толық мәтін. 1969: Бертрам Колгрейв пен Р. А. B. Mynors (Оксфорд: Clarendon Press, 1992 ж. түзетулермен қайта басылған) екі тілде толық мәтін; ағылшын тілінде толық мәтін. 1982: Гюнтер Шпицбарт (Дармштадт: Ғылыми кітап қоғамы). 1989: Чэнь Вэйчжэнь және Чжоу Циньмин (Бейжің: Коммерциялық баспа, 1-басылым, 1991). 1995: Филипп Делаво, Ағылшын халқының шіркеу тарихы (Париж: Галлимард). 1999: Оливье Сервиняк, Флоренс Бурн, Жак Эльфасси, Матье Лескуер және Аньес Молинье, Ағылшын халқының шіркеу тарихы (Париж: Les Belles Lettres). 2003: Вадим Эрликхман, Ағыл халқының шіркеу тарихы (Санкт-Петербург: Алетейя). 2005: Пьер Монат пен Филипп Робин, Histoire ecclésiastique du peuple anglais, Андре Крепиннің жазбалары, ред. Майкл Лапидж (Париж: Серф). 2008: Хироси Такахаси (Токио: Коданса). 2008: Яромир Кинкл және Магдалена Моравова, Církevní dějiny národa Anglů (Прага: Арго). 2009: Паоло Чиеза, Storia degli Inglesi, ред. М. Лапидж (Милан: Fondazione Valla Arnoldo Mondadori). 2015: Богдан Колар және Миран Сайович, Cerkvena zgodovina ljudstva Anglov (Celje: Мохорьева компания).