Кент королі Этельберт және Англия христиандығының бастауы

Кіріспе

Кент патшасы (589–616)

Этельберт ( /æ//θ//əl//b//ɚ//t/; сондай-ақ Этельберт, Этельберхт немесе Этельберт; 550 – 24 ақпан 616) – шамамен 589 жылдан өмірінің соңына дейін Кент патшасы болды. VIII ғасыр монахы Беде өзінің «Англия халқының шіркеу тарихы» еңбегінде оны басқа англосаксон патшалықтарына билік жүргізген үшінші патша ретінде тізімдейді. Тоғызыншы ғасырдың соңындағы англосаксондық жылнамада ол «Британияның билеушісі» деген мағына беретін bretwalda деп аталады. Ол христиан дінін қабылдаған алғашқы ағылшын патшасы еді. Жылнамаға сәйкес, Этельберт Эорменриктің ұлы болып, оның орнын басып патша болды. Ол франктар патшасы I Хариберттің христиан қызы Бертаға үйленді, осылайша сол кездегі Батыс Еуропадағы ең қуатты мемлекетпен одақ құрды; бұл неке, мүмкін, ол таққа отырудан бұрын болған. Бертаның ықпалымен Римнен Августин миссионер ретінде жіберу туралы шешім қабылданған болуы мүмкін. 597 жылы Августин Кенттің шығысындағы Танет аралына келді. Одан кейін Этельберт христиан дінін қабылдады, шіркеулер салынды және патшалықта христиан дінін кеңінен қабылдау басталды. Ол жаңа шіркеу үшін Кентербериде жер берді, осылайша ағылшын христиандығының негізін қалауға көмектесті. Этельберттің Кент үшін жасаған заңы, кез келген герман тіліндегі ең ерте жазба кодексі, күрделі айыппұл жүйесін енгізді; заң кодексі Textus Roffensis-те сақталған. Кент бай болды және континентпен мықты сауда байланыстарына ие болды, ал Этельберт саудаға патшалық бақылау орнатуы мүмкін. Ағылшын-саксондық қоныстанудан кейін алғаш рет Кентте монеталар оның тұсында айналымға түсті. Кейіннен ол англосакстар арасында христиан дінін орнатудағы рөлі үшін қасиетті кісі ретінде есептелді. Оның мерекесі бастапқыда 24 ақпанда болған, бірақ кейін 25 ақпанға ауыстырылды.

Тарихи контекст

Бесінші ғасырда континенттік халықтардың Британияға шабуылдары толыққанды көші-қонға ұласқан. Жаңа келгендердің арасында англдар, саксондар, ютар және фриздер болғаны белгілі, сондай-ақ басқа топтардың да іздері бар. Бұл топтар Англияның шығысы мен оңтүстігіндегі аумақтарды басып алды, бірақ бесінші ғасырдың соңында британдықтардың Бадон тауындағы (Монс Бадоникус) шайқаста жеңіске жеткені англосаксондықтардың ілгерілеуін елу жылға тоқтатты. Алайда, 550 жылдан бастап британдықтар қайтадан жағдайды жоғалта бастады, және жиырма бес жыл ішінде Англияның оңтүстігінің дерлік барлық бөлігі басып алушылардың қолына көшкен сияқты. Англосакстар, мүмкін, Монс Бадоникус шайқасынан бұрын Кентті жаулап алған. Кенттің негізінен Ютландия түбегінің оңтүстік бөлігінен келген ютармен мекенделгендігі туралы құжатты және археологиялық дәлелдер бар. Аңыз бойынша, Хенгист және Хорса ағайындары 449 жылы британдық патша Вортигерннің жалдамалы әскерлері ретінде қоныстанған. Төлем үшін тудырған наразылық пен Хорсаның шайқаста қаза табуынан кейін Хенгист Кент патшалығын құрды. Кейбір тарихшылар бүлікші жалдамалы әскер туралы негізгі оқиғаның дұрыс болуы мүмкін деп санайды; көпшілігі Кент патшалығының құрылуын бесінші ғасырдың ортасына жатқызады, бұл аңызға сәйкес келеді. Римдіктер кеткеннен кейін бірнеше онжылдықтар өткеннен кейін осы ерте мерзім Кенттегі англосаксондық билікке римдік цивилизацияның көп бөлігі сақталған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Жаңа мемлекеттер қалыптасқанда, олардың арасында қақтығыстар басталды. Бағыныштылардан алынған салық байлыққа әкелуі мүмкін. Сондай-ақ, әлсіз мемлекет соғысқа бейім үшінші мемлекетке қарсы күшті көршісінің қорғауын сұрауы немесе оған ақы төлеуі мүмкін. Кент тарихының осы кезеңіне арналған дереккөздердің ішінде 731 жылы Нортумбриялық монах Беда жазған «Англия халқының шіркеу тарихы» бар. Беда Англияның христиандануына ерекше қызығушылық танытқан. Этельберт – англосаксондықтардың христиан дінін қабылдаған алғашқы патшасы болғандықтан, Беда оның туралы бұрынғы патшаларға қарағанда көбірек мәлімет береді. Беданың хатшыларының бірі Альбинус болды, ол Кентерберидегі Әулие Петр мен Әулие Павел (кейіннен Әулие Августин деп аталды) монастырының аббаты еді. 890 жылы Уэссекс патшалығында құрастырылған англосаксондық жылнамалар жинағында Этельберт билік еткен кезде Кентте болған бірнеше оқиғалар туралы айтылған. Кенттегі оқиғалар туралы қосымша мәліметтер Грей Турскийдің франктар тарихында алтыншы ғасырдың соңында кездеседі. Бұл – англосаксондық патшалықты атаған ең көне дереккөз. Папа Григорийдің кейбір хаттары 597 жылы Кентке Сент-Августин миссиясына қатысты; бұл хаттарда сондай-ақ Кент штаты мен оның көршілерімен қарым-қатынастары туралы айтылады. Басқа дереккөздерге Кент патшаларының патшалық тізімдері мен ертедегі жарғылар (патшалардың өз ізбасарларына немесе шіркеуге берген жерлері) кіреді. Этельберт патшалық құрған кезден қалған түпнұсқалары сақталмағанмен, кейінірек жасалған көшірмелері бар. Этельберт патшалық құрған кездегі заңдар кодексі де сақталған. Бұл шежіренің басқа бір түрі, басқа жерлердің арасында Historia Brittonum-да кездеседі, Окта мен Оисктің тегін өзгертеді. Этельберттің отбасының тағы бір мүшесі белгілі: оның қарындасы Риколе, ол Беда мен Англосаксондық жылнамада Шығыс саксондардың (яғни Эссекс) патшасы Сэберттің анасы ретінде жазылған. Этельберттің туылған күні мен Кент тағына отырғаны туралы пікірлер әртүрлі. Беда, яғни алғашқы деректердегі даталарды келтірген адам, Альбинуспен хат алысып, мәлімет алған деп есептеледі. Беда 616 жылы Этельберт қайтыс болғанда, оның елу алты жыл билік еткенін, оның билікке 560 жылы келгенін айтады. Беда сондай-ақ Этельберт шомылдыру рәсімінен өткеннен кейін жиырма бір жыл өткен соң қайтыс болды дейді. Августиннің Римнен келген миссиясы 597 жылы келгені белгілі, және Беданың айтуынша, осы миссия Этельбертті нанымға айналдырған. Сондықтан Беданың жазған уақыты бір-біріне сәйкес келмейді. Англосаксондық жылнамасы, ертедегі даталар үшін маңызды дереккөз, Бедамен сәйкес келмейді, сонымен қатар түрлі қолжазба нұсқалары арасында да сәйкессіздіктер бар. Жылнамадағы туылған, қайтыс болған және билік құрған уақыттың әртүрлі күндерін біріктіргенде, Этельберттің билік құрған уақыты 560–616 немесе 565–618 деп саналған, бірақ сақталған дереккөздер екі дәстүрді шатастырған. Этельберт Августин келгенге дейін христиан дінін қабылдаған болуы мүмкін. Этельберттің әйелі христиан болған және оның қасында болу үшін франк епископын әкелген, сондықтан Этельберт миссия Кентке жеткенге дейін христиан діні туралы білген. Беда Этельберттің қайтыс болған күнін жаңылысқан болуы мүмкін. Егер Этельберт 618 жылы қайтыс болса, бұл оның 597 жылы болған шомылдыру рәсімімен сәйкес келеді, бұл Августин патшаны келген жылы нанымға айналдырды деген дәстүрмен үйлеседі. Жоғарыдағы барлық қайшылықтарды толыққанды түсіндіру мүмкін болмаса да, қолдағы деректерден алынған ең ықтимал күндер Этельберттің шамамен 560 жылы туғанын және, мүмкін, 580 жылы Бертаға үйленгенін көрсетеді. Оның билігі 589 немесе 590 жылы басталған болуы мүмкін. Екі патшалыққа бөліну, ең болмаса, алтыншы ғасырға дейін барып тоқтауы мүмкін; шығыс Кент батыс Кентті жаулап алып, кіші патшалық ретінде патшалық институтын сақтап қалған. Бұл англосаксондық Англиядағы кең таралған үлгі болды, өйткені күшті патшалықтар әлсіз көршілерін сіңіріп алды. Кенттік жүйенің ерекшелігі – патшалардың ұлдары ғана таққа талапкер деп есептелгендігі, бірақ бұл мұрагерлік үшін күрестің тоқтауына әкелмеді.

In the fifth century, raids on Britain by continental peoples had developed into full scale migrations. The newcomers are known to have included Angles, Saxons, Jutes and Frisians, and there is evidence of other groups as well. These groups captured territory in the east and south of England, but at about the end of the fifth century, a British victory at the battle of Mount Badon (Mons Badonicus) halted the Anglo Saxon advance for fifty years. From about 550, however, the British began to lose ground once more, and within twenty five years it appears that control of almost all of southern England was in the hands of the invaders. Anglo Saxons probably conquered Kent before Mons Badonicus. There is both documentary and archaeological evidence that Kent was primarily colonised by Jutes, from the southern part of the Jutland peninsula. According to legend, the brothers Hengist and Horsa landed in 449 as mercenaries for a British king, Vortigern. After a rebellion over pay and Horsa's death in battle, Hengist established the Kingdom of Kent. Some historians now think the underlying story of a rebelling mercenary force may be accurate; most now date the founding of the kingdom of Kent to the middle of the fifth century, which is consistent with the legend. This early date, only a few decades after the departure of the Romans, also suggests that more of Roman civilization may have survived into Anglo Saxon rule in Kent than in other areas. Once the new states began to form, conflicts among them began. Tribute from dependents could lead to wealth. A weaker state also might ask or pay for the protection of a stronger neighbour against a warlike third state. Sources for this period in Kentish history include the Ecclesiastical History of the English People, written in 731 by Bede, a Northumbrian monk. Bede was interested primarily in England's Christianization. Since Æthelberht was the first Anglo Saxon king to convert to Christianity, Bede provides more substantial information about him than about any earlier king. One of Bede's correspondents was Albinus, abbot of the monastery of St. Peter and St. Paul (subsequently renamed St. Augustine's) in Canterbury. The Anglo Saxon Chronicle, a collection of annals assembled c. 890 in the kingdom of Wessex, mentions several events in Kent during Æthelberht's reign. Further mention of events in Kent occurs in the late sixth century history of the Franks by Gregory of Tours. This is the earliest surviving source to mention any Anglo Saxon kingdom. Some of Pope Gregory the Great's letters concern the mission of St. Augustine to Kent in 597; these letters also mention the state of Kent and its relationships with neighbours. Other sources include regnal lists of the kings of Kent and early charters (land grants by kings to their followers or to the church). Although no originals survive from Æthelberht's reign, later copies exist. A law code from Æthelberht's reign also survives. An alternative form of this genealogy, found in the Historia Brittonum among other places, reverses the position of Octa and Oisc in the lineage. One other member of Æthelberht's family is known: his sister, Ricole, who is recorded by both Bede and the Anglo Saxon Chronicle as the mother of Sæberht, king of the East Saxons (i. e., Essex). The dates of Æthelberht's birth and accession to the throne of Kent are both matters of debate. Bede, the earliest source to give dates, is thought to have drawn his information from correspondence with Albinus. Bede states that when Æthelberht died in 616 he had reigned for fifty six years, placing his accession in 560. Bede also says that Æthelberht died twenty one years after his baptism. Augustine's mission from Rome is known to have arrived in 597, and according to Bede, it was this mission that converted Æthelberht. Hence Bede's dates are inconsistent. The Anglo Saxon Chronicle, an important source for early dates, is inconsistent with Bede and also has inconsistencies among different manuscript versions. Putting together the different dates in the Chronicle for birth, death and length of reign, it appears that Æthelberht's reign was thought to have been either 560–616 or 565–618 but that the surviving sources have confused the two traditions. It is possible that Æthelberht was converted to Christianity before Augustine's arrival. Æthelberht's wife was a Christian and brought a Frankish bishop with her, to attend her at court, so Æthelberht would have had knowledge of Christianity before the mission reached Kent. It also is possible that Bede had the date of Æthelberht's death wrong; if, in fact, Æthelberht died in 618, this would be consistent with his baptism in 597, which is in accord with the tradition that Augustine converted the king within a year of his arrival. While all of the contradictions above cannot be reconciled, the most probable dates that may be drawn from available data place Æthelberht's birth at approximately 560 and, perhaps, his marriage to Bertha at 580. His reign is most likely to have begun in 589 or 590. The division into two kingdoms is most likely to date back to the sixth century; east Kent may have conquered west Kent and preserved the institutions of kingship as a subkingdom. This was a common pattern in Anglo Saxon England, as the more powerful kingdoms absorbed their weaker neighbours. An unusual feature of the Kentish system was that only sons of kings appeared to be legitimate claimants to the throne, although this did not eliminate all strife over the succession.

Франктармен қарым-қатынас

Кент пен франктар арасындағы тығыз қарым-қатынастың көптеген белгілері бар. Этельберт пен Бертаның некелері екі сарайды байланыстырды, бірақ теңдіксіз: франктар Этельбертті қараша патша деп санаған болар. Этельберт ешқашан континенттік патшаны өзінің үстемдігін мойындаған жоқ, сондықтан тарихшылар қарым-қатынастың нағыз мәні туралы пікірде бөлініп отыр. Кенттің франк үстемдігіне нақты дәлел ретінде Рим папасы Григорий I-нің Бургундия патшасы Теодерикке және Австразия патшасы Теодебертке жазған хаты келтіріледі. Хатта 597 жылы Августиннің Кентке жасаған миссиясы туралы айтылады. Григорий: «Сендердің халқыңды, сіздердің патшаларың және билеушілерің тұрған сенімге көшіруді қалайтындарыңа сенемін» деп жазған. Бұл, әрине, паптың құрмет көрсетуі болуы мүмкін, емес патшалықтар арасындағы қарым-қатынастың сипаттамасы. Сондай-ақ, Бертаның шаплоны Лиудхард Кенттегі франк шіркеуінің өкілі ретінде қарастырылғаны айтылады, бұл да үстемдіктің белгісі болуы мүмкін. Франктардың Кент сарайымен байланыс жасауға дайындығының себебі, франк патшасы Хилперик I-нің VI ғасырдың ортасында Эутиондар деп аталатын халықты бағындырғаны туралы мәлімет болуы мүмкін. Егер, атынан көрініп тұрғандай, бұл халық Кентке шапқыншылық жасаған ютиялықтардың континенттік қалдықтары болса, онда неке осы халықтың әртүрлі тармақтарын біріктіруге бағытталған саяси қадам болған жатады. Аңғыл-саксон жылнамасын жазған аноним автор Беденің жеті патшаның тізімін 827 жылғы жазбасында қайталады, соған қоса Уэссекстің Эгбертін де қосты. Жылнамада осы патшалардың «Британия билеушісі» деген bretwalda атағымен аталғаны да жазылған. Bretwalda сөзінің нақты мағынасы көптеген пікірталастарға себеп болды; оны «мақтау поэзиясының термині» деп сипаттағандар бар, бірақ оның әскери басшылықтың нақты рөлін білдіретінін көрсететін дәлелдер де жетерлік. Алдыңғы bretwalda, Ceawlin, Аңғыл-саксон жылнамасында 568 жылы «Wibbandun» («Wibba’s Mount») деген жерде Этельбертпен шайқасқандығы туралы жазылған, бірақ оның орны әлі анықталған жоқ. Жылнаманың осы бөліміндегі Батыс саксондықтар туралы жазбаларды Батыс саксондықтардың генеалогиялық тізімімен салыстырғанда, олардың мерзімдерінің сенімді емес екені көрінеді: Ceawlinнің билігі жылнамада айтылғандай 560–592 жылдары емес, шамамен 581–588 жылдары болған. Бір кезде Ceawlin үстемдігін жоғалтқан, мүмкін Фетхан-Лигтегі шайқастан кейін (Оксфордширде болған деп есептеледі), ол 584 жылы болған, ал ол 592 жылы тақтан түсірілген (қайтадан жылнаманың сенімсіз мерзімін пайдалану). Егер Виббандун шайқасы 590 жылы болған болса, онда Этельберт 590 жылдары үстемдікке ие болған болуы керек. Виббандунның осы мерзімі Ceawlinнің 581–588 жылдар аралығында билік еткені туралы ұсынылған мерзімдермен сәл қарама-қайшы келеді, бірақ олардың нақты емес екені, қолдағы деректерге сүйене отырып, ең мүмкін деген қорытынды екені ескеріледі. Беде Этельберт пен Шығыс Англия патшасы Редвальдтың қарым-қатынасын түсініксіз етіп сипаттайды. Бұл Редвальд өз халқының әскери басшылығын, дукатусты сақтап қалғанын, ал Этельберт империумды басқарғанын білдіреді. Алайда, басқаша түсіндіргенде, Беденің бұл сөзі «Шығыс Англия патшасы Редвальд, Этельберт тірі болғанда, тіпті оған өз халқының әскери басшылығын берді» деп аударылуы керек; егер Беде осыны айтқысы келсе, онда Шығыс Англия Этельберттің үстемдігінде болған. Этельберттің басқа патшалықтарға ықпалы оның басқа патшаларды христиан дініне көшіруіне жеткілікті болғаны туралы ешқандай дәлел жоқ, бірақ бұл көбінесе дереккөздердің жетіспеуіне байланысты. Мысалы, Сюссекс тарихы туралы жеті және сегізінші ғасырлардың көп бөлігінде ештеңе белгілі емес. Дегенмен, 602 жылы Этельберт Северн аңғарында, Уэссекстің солтүстік-батыс шекарасында кездесу ұйымдастыра алды, бұл оның батыстағы ықпалының шегін көрсетеді.

There are many indications of close relations between Kent and the Franks. Æthelberht's marriage to Bertha certainly connected the two courts, although not as equals: the Franks would have thought of Æthelberht as an under king. There is no record that Æthelberht ever accepted a continental king as his overlord and, as a result, historians are divided on the true nature of the relationship. Evidence for an explicit Frankish overlordship of Kent comes from a letter written by Pope Gregory the Great to Theuderic, king of Burgundy, and Theudebert, king of Austrasia. The letter concerned Augustine's mission to Kent in 597, and in it Gregory says that he believes "that you wish your subjects in every respect to be converted to that faith in which you, their kings and lords, stand". It may be that this is a papal compliment, rather than a description of the relationship between the kingdoms. It also has been suggested that Liudhard, Bertha's chaplain, was intended as a representative of the Frankish church in Kent, which also could be interpreted as evidence of overlordship. A possible reason for the willingness of the Franks to connect themselves with the Kentish court is the fact that a Frankish king, Chilperic I, is recorded as having conquered a people known as the Euthiones during the mid sixth century. If, as seems likely from the name, these people were the continental remnants of the Jutish invaders of Kent, then it may be that the marriage was intended as a unifying political move, reconnecting different branches of the same people. The anonymous annalist who composed one of the versions of the Anglo Saxon Chronicle repeated Bede's list of seven kings in a famous entry under the year 827, with one additional king, Egbert of Wessex. The Chronicle also records that these kings held the title bretwalda, or "Britain ruler". The exact meaning of bretwalda has been the subject of much debate; it has been described as a term "of encomiastic poetry", but there also is evidence that it implied a definite role of military leadership. The prior bretwalda, Ceawlin, is recorded by the Anglo Saxon Chronicle as having fought Æthelberht in 568 at a place called "Wibbandun" ("Wibba's Mount") whose location has not been identified. Comparison of the entries concerning the West Saxons in this section of the Chronicle with the West Saxon Genealogical Regnal List shows that their dating is unreliable: Ceawlin's reign is more likely to have been approximately 581–588, rather 560–592 as claimed in the Chronicle. At some point Ceawlin lost his overlordship, perhaps after a battle at Fethan leag, thought to have been in Oxfordshire, which the Chronicle dates to 584, some eight years before he was deposed in 592 (again using the Chronicle's unreliable dating). If the battle of Wibbandun was fought c. 590, as has been suggested, then Æthelberht must have gained his position as overlord at some time in the 590s. This dating for Wibbandun is slightly inconsistent with the proposed dates of 581–588 for Ceawlin's reign, but those dates are not thought to be precise, merely the most plausible given the available data. Bede describes Æthelberht's relationship with Rædwald, king of East Anglia, in a passage that is not completely clear in meaning. It seems to imply that Rædwald retained ducatus, or military command of his people, even while Æthelberht held imperium. An alternative interpretation, however, is that the passage in Bede should be translated as "Rædwald, king of the East Angles, who while Æthelberht lived, even conceded to him the military leadership of his people"; if this is Bede's intent, then East Anglia firmly was under Æthelberht's overlordship. There is no evidence that Æthelberht's influence in other kingdoms was enough for him to convert any other kings to Christianity, although this is partly due to the lack of sources—nothing is known of Sussex's history, for example, for almost all of the seventh and eighth centuries. Æthelberht was able to arrange a meeting in 602 in the Severn valley, on the northwestern borders of Wessex, however, and this may be an indication of the extent of his influence in the west.

Августиннің миссиясы және ерте христиандық

Британияның түпкі тұрғындары Рим үкімдігі кезінде христиан дініне көшкен. Англо-саксон шапқыншылықтары британ шіркеуін ғасырлар бойы еуропалық христиандықтан бөліп тұрды, сондықтан Римдегі шіркеутің Британияда болуы немесе билігі болған жоқ, және шын мәнінде Рим британ шіркеуі туралы тым аз білгендіктен, әдет-ғұрыптардағы кез келген дауды білмеді. Дегенмен, Этельберт өзінің франк әйелі Бертадан Рим шіркеуі туралы білуі мүмкін, ол өзімен бірге епископ Лиудхардты алып келді, және Этельберт оған арнап Сент-Мартин шіркеуін салды. 596 жылы Рим папасы Григорий I Римдегі Сент-Эндрю монастырының приоры Агустинді Англияға миссионер ретінде жіберді, ал 597 жылы Агустин бастаған, шамамен қырық монахтан тұратын топ Кенттегі Танет аралына қонды. Сондай-ақ, Агустинның тартыншақтығы – ол Римге қайтып, миссиядан босатуды сұрады – Этельберт Агустин жіберілген кезде мұсылман болғанын көрсетеді деген пікір бар. Этельберттің ықпалымен Эссекс патшасы Сэберт те христиан дініне көшті. Бұл заңдар герман елдерінің кез келгенінде жазылған ең ерте сақталған кодекс болып табылады. Этельберттің кодексі алғашқы тармағында шіркеуге сілтеме жасайды, онда епископтың, дьяконның, діни қызметкердің және т.б. мүліктері үшін талап етілетін өтемақы көрсетілген; Этельберттің заңдарын Ұлы Альфред атап өтті, ол өзінің заңдарын құрастырғанда Этельберттің бұрынғы кодекстерін, сондай-ақ Мерсияның Оффасы мен Уэссекстің Иннің заңдарын пайдаланды. Этельберттің заңдарының бірі өте көне дәстүрдің іздерін сақтаған сияқты: кодекстің үшінші тармағында былай делінген: «Егер патша біреудің үйінде ішіп отырса және сол жерде біреу қылмыс жасаса, ол екі есе өтемақы төлеуі керек». Кодекстің 77-81-тармақтары әйелдің ажырасу немесе заңды түрде бөліскеннен кейінгі қаржылық құқықтарын сипаттау ретінде түсіндірілді. Бұл баптар әйелдің әр түрлі жағдайларда, мысалы, балаларды асырау құқығына байланысты қанша үй мүлкін сақтай алатынын анықтайды. Алайда, жақында бұл баптарды ажырасудың орнына жесір қалған әйелдерге қатысты деп түсіндіру дұрыс деген ұсыныс жасалды. 600 жылға дейін Кент өндірісіне шыны ыдыстар мен зергерлік бұйымдар кірді. Кенттік зергерлер өте білікті болғандықтан алтынға қол жеткізу VI ғасырдың соңына дейін мүмкін болды. Кент тауарлары каналдың арғы жағындағы және Луара сағасының жанындағы зираттарда табылған. Кент осы байлыққа немен сауда жасағаны белгісіз, бірақ құл саудасы гүлденген болуы мүмкін. Бұл байлық Этельберттің күш-қуатының негізі болған болуы мүмкін, бірақ оның билігі және оған байланысты алым-салық жинау құқығы да байлық әкелген болар еді. Бұл монеталар нумизматистерге тримса деп белгілі.

The native Britons had converted to Christianity under Roman rule. The Anglo Saxon invasions separated the British church from European Christianity for centuries, so the church in Rome had no presence or authority in Britain, and in fact, Rome knew so little about the British church that it was unaware of any schism in customs. However, Æthelberht would have known something about the Roman church from his Frankish wife, Bertha, who had brought a bishop, Liudhard, with her across the Channel, and for whom Æthelberht built a chapel, St Martin's. In 596, Pope Gregory the Great sent Augustine, prior of the monastery of St. Andrew in Rome, to England as a missionary, and in 597, a group of nearly forty monks, led by Augustine, landed on the Isle of Thanet in Kent. It also has been argued that Augustine's hesitation—he turned back to Rome, asking to be released from the mission—is an indication that Æthelberht was a pagan at the time Augustine was sent. Through Æthelberht's influence Sæberht, king of Essex, also was converted, These laws are by far the earliest surviving code composed in any of the Germanic countries, The only surviving early manuscript, the Textus Roffensis, dates from the twelfth century, and it now resides in the Medway Studies Centre in Strood, Kent. Æthelberht's code makes reference to the church in the very first item, which enumerates the compensation required for the property of a bishop, a deacon, a priest, and so on; Æthelberht's laws are mentioned by Alfred the Great, who compiled his own laws, making use of the prior codes created by Æthelberht, as well as those of Offa of Mercia and Ine of Wessex. One of Æthelberht's laws seems to preserve a trace of a very old custom: the third item in the code states that "If the king is drinking at a man's home, and anyone commits any evil deed there, he is to pay twofold compensation." Items 77–81 in the code have been interpreted as a description of a woman's financial rights after a divorce or legal separation. These clauses define how much of the household goods a woman could keep in different circumstances, depending on whether she keeps custody of the children, for example. It has recently been suggested, however, that it would be more correct to interpret these clauses as referring to women who are widowed, rather than divorced. Kentish manufacture before 600 included glass beakers and jewelry. Kentish jewellers were highly skilled, and before the end of the sixth century they gained access to gold. Goods from Kent are found in cemeteries across the channel and as far away as at the mouth of the Loire. It is not known what Kent traded for all of this wealth, although it seems likely that there was a flourishing slave trade. It may well be that this wealth was the foundation of Æthelberht's strength, although his overlordship and the associated right to demand tribute would have brought wealth in its turn. The coins are also known to numismatists as thrymsas.

Өлім және мұрагерлік

Этельберт 616 жылғы 24 ақпанда қайтыс болды, ал оның орнын христиан емес ұлы Эадбальд басты. Беде оның христиан дініне кіргенін, бірақ бұрынғы пұтқа табынушылыққа қайтып келгенін айтады. Эадбальд шіркеу заңдарына қайшы келіп, өгей анасына үйленуімен және крещение рәсімінен бас тартуымен шіркеуді ашуландырды. Эадбальдтан басқа, Этельберттің тағы бір ұлы, Этельвальд болған болуы мүмкін. Бұл туралы 619-625 жылдары Кентербери архиепископы болған Юстқа жазылған папаның хатында айтылады. Хатта Адулуалд есімді патша туралы сөз болады, ол, көрінеу, Аудубальдтан (яғни Эадбальдтан) өзгеше. Қазіргі ғалымдар арасында бұл мәтінді қалай түсіндіруге болады деген келіспеушілік бар: «Адулуалд» «Этельвальдты» бейнелеу үшін қолданылған болуы мүмкін, демек, ол тағы бір патшаны, мүмкін батыс Кенттің қарастырылған патшасын көрсетеді; немесе бұл жай ғана жазу қателігі болуы мүмкін, оны Эадбальдқа қатысты деп түсіну керек.

Литургиялық мереке

Кейіннен Этельберт ағылшын-саксондықтар арасында христиан дінін орнатудағы рөлі үшін әулие деп есептелді. Оның мереке күні бастапқыда 24 ақпан болған, бірақ кейін 25 ақпанға өзгертілді. Римдік мартирологияның 2004 жылғы басылымында ол қайтыс болған күні, 24 ақпанда, былай деп тіркелген: "Кент патшасы, епископ Сент-Августинмен дінге келген, ағылшын халқының бірінші басшысы". Кенттің құрамына кіретін Саутварк Рим католик архиепархиясы оны 25 ақпанда еске алады. Ол сондай-ақ Шығыс православие шіркеуінде Кент патшасы Әулие Этельберт ретінде құрметтеледі, оның мерекесі 25 ақпанда атап өтіледі.

Негізгі дереккөздер

Этельберттің заң кодексі, ред. және ауд. Ф. Либерман, "Англосаксон заңдары". 3 томдық. Галле, 1898–1916: 3–8 (1-том); ред. және ауд. Л. Оливер, "Ағылшын заңның бастамалары". Торонто ортағасырлық мәтіндері мен аудармалары. Торонто, 2002. Григорий Ұлының хаттары, ред. Д. Норберг, S. Gregorii magni epistularum регистрі. 2 томдық. Turnhout, 1982; ауд. Дж. Р. С. Мартин, Григорий Ұлының хаттары. 3 томдық. Торонто, 2004. Григорий Ұлының ең ерте өмірбаяны, ред. және ауд. Бертрам Колгрейв, Уитбидің анонимді монахы жазған Григорий Ұлының ең ерте өмірі. Лоуренс, 1968. Турский Григорий, "Тарих кітаптары".