Кіріспе

6 ғасырдағы миссионер, архиепископ және қасиетті Августин Кентерберийлік (6 ғасырдың басында – 604 жылдың 26 мамырында қайтыс болған) 597 жылы Кентерберидің алғашқы архиепискобы болған христиан монахы. Ол «Англия елшісі» деп есептеледі. Августин Римдегі монастырьдың преоры болған кезде, Папа Григорий I оны 595 жылы король Этельберт пен оның Кент Корольдігін ағылшын-саксондық құдайға табынудан христиандыққа көшіру үшін, әдетте Грегориан миссиясы деп аталатын миссияны жетектеу үшін таңдады. Кент, әлдебір себеппен, Этельберттің көршілес ағылшын-саксондық корольдіктеріне үлкен ықпалы болғандықтан және ол франк ханшайымы Бертаға үйленгендіктен, ол күйеуіне белгілі бір ықпал етуі күтілді. Миссионерлер Кентке жеткенше кері қайтуды ойлады, бірақ Григорий оларды жалғастыруға шақырды, соның салдарынан 597 жылы Августин Танет аралына қонды және Этельберттің басты қаласы Кентербериге бет бұрды. Король Этельберт христиан дінін қабылдап, миссионерлерге еркін уағыз айтуға рұқсат берді, сондай-ақ оларға қала қабырғасының сыртында монастырь салуға жер берді. Августин епископқа бекітіліп, корольдің көптеген халқын, соның ішінде 597 жылы Рождество күні өткен жаппай крещение рәсімінде мыңдаған адамдарды дінге көшірді. Папа Григорий 601 жылы шіркеулерге көңіл көтеруші хаттар мен сыйлықтармен бірге тағы да миссионерлерді жіберді, бірақ туған жердің епископтарын Августин билігіне бағынуға көндіруге жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды. 604 жылы Лондон мен Рочестерде римдік епископтар құрылды және ағылшын-саксон дін қызметкерлерін және миссионерлерді даярлау үшін мектеп ашылды. Августин сондай-ақ өзінің ізбасары Лоренс Кентерберийдің қасиеттілікке бекітілуін ұйымдастырды. Архиепископ шамамен 604 жылы қайтыс болды және көп ұзамай қасиетті тұлға ретінде құрметке ие болды.

Миссияның тарихы

410 жылы рим легиондары Британия провинциясынан шыққаннан кейін, жергілікті тұрғындар саксон шабуылдарына қарсы өздерін-өздері қорғауға қалды. Римдіктер кеткенге дейін Британия христиан дініне көшкен және аскет Пелагийді дүниеге әкелген. Археологиялық деректер христиандардың санының өсіп келе жатқанын көрсетеді, кем дегенде 360 жылға дейін. Рим әскерлері кеткеннен кейін, аралдың оңтүстік бөлігіне язычник тайпалар қоныстанса, батыс Британия, англосаксон патшалықтарынан тыс жерлер христиан қалды. Бұл жергілікті британдық шіркеу Римнен тәуелсіз, Ирландиядан келген миссионерлердің ықпалымен дамыды. Осы кезеңде Британияның шығыс бөлігінде христиан дінінің сақталуына дәлел ретінде қасиетті Албанға табыну және латын тілінен шыққан «ecclesia» — «шіркеу» деген мағынаны білдіретін «эклес» атауының жер-су аттарында кездесуі бар. Бұл жергілікті христиандардың англосаксондықтарды дінге көшіруге тырысқанына ешқандай дәлел жоқ. Басқыншылық саксон және олармен туысқан тайпалар басып алған аймақтардағы римдік цивилизацияның қалдықтарын, соның ішінде экономикалық және діни құрылымдарды жойды. Осы жағдайда папа Григорий I 595 жылы англосаксондықтарды христиан дініне көшіру үшін миссия ұйымдастыруға шешім қабылдады, ол көбінесе грегориандық миссия деп аталады. Кент патшалығын 588 жылға дейін, мүмкін 560 жылға дейін Берта есімді христиан ханшайымына үйленген Этельберт басқарды. Берта франктардың меровинг патшаларының бірі Хариберттің қызы болды. Ол үйлену шарты ретінде Кентке Лиудхард есімді епископты әкелді. Кентербериде олар римдік дәуірге дейінгі шіркеуді қалпына келтірді, мүмкін қазіргі Сент-Мартин шіркеуі. Этельберт бұл кезде язычник болған, бірақ әйеліне дін таңдау еркіндігін берді. Бертаның өмірбаянын жазған автордың айтуынша, әйелінің ықпалымен Этельберт папа Григорийден миссионерлер жіберуін сұрады. Дегенмен, басқа тарихшылар Григорийдің бұл миссияны бастағанын айтады, бірақ нақты себептері әлі анықталмаған. VIII ғасырдағы ағылшын шіркеуінің тарихын жазған монах Беда Григорийдің Римдегі құл сату базарында Британиядан келген ақ шашты саксон құлдарын көргенін және оларды дінге көшіруге тырысқанын айтады. Бұл жерде жаңа провинцияларды паптық билікке бағынуға мәжбүр ету және Этельберттің басқаруымен күшейіп келе жатқан Кент патшалығына ықпал ету сияқты практикалық мәселелер де болды. Кентті таңдауға Этельберттің әйеліне дін таңдау еркіндігін бергенінен басқа да факторлар әсер еткен болуы мүмкін. Кент Оңтүстік-Шығыс Британиядағы ең күшті мемлекет болды. 592 жылы Уэссекс патшасы Кеолиннің ықпалы азайғаннан кейін Этельберт bretwalda, яғни алдыңғы қатарлы англосаксон билеушісі болды; Беда Этельберттің Хэмбер өзенінің оңтүстігіндегі билігін (imperium) мойындады. Франктар мен Этельберттің патшалығы арасындағы сауда жақсы дамыған, ал екі аймақ арасындағы тілдік кедергі миссияның аудармашылары франктардан келгендігіне байланысты айтарлықтай қиындық тудырмады. Соңғысы, Кенттің франктарға жақын орналасқандығы христиандық аймақтан қолдау алуға мүмкіндік берді. Григорийдің франк патшаларына миссияны қолдау туралы хаттарынан көрініп тұрғандай, франктардың кейбіреулері сол кезде Оңтүстік Британияның кейбір патшалықтарына билік етуге құқылы екенін сезінген. Бертаның епископы Лиудхард королеваның рухани кеңесшісі емес, франк шіркеуінің өкілі деп есептелсе, онда ол үстемдікке деген талаптарды нығайтуға көмектескен болар еді. Франктардың ықпалы тек саяси ғана емес, археологиялық деректер мәдени ықпалды растайды. 595 жылы Григорий Кентке миссияны басқару үшін Римдегі Сент-Эндрю аббаттығының преоры Августинді таңдады. Франк патшалары мен епископтарынан көмек сұрап, Григорий Августинге Кентте жақсы қабылдануына көмектесті, өйткені Этельберт әйелі мен туыстары қолдаған миссияны жамандыққа ұшыратуы екіталай болды. Сонымен қатар, франктар Кентке ықпалын кеңейтуге мүмкіндік беретін миссияға қатысуға қуанды. Хлотарға, әсіресе, өз патшалығының флангтарын франк патшаларынан қорғау үшін Ла-Манш арқылы өтетін достық мемлекет қажет болды. Алайда, папа Григорий неліктен монастырды миссияға жетекші етіп тағайындағаны туралы мәлімет жоқ. Папа Григорий бірде Этельбертке Августинның Киелі кітапты жақсы білетінін мақтап хат жазған, сондықтан Августин жақсы білім алған. Басқа да талаптарға әкімшілік қабілет кірді, өйткені Григорий Сент-Эндрюдің аббаты болғандықтан, аббатты күнделікті басқару Августинге, преорға жүктелді.

Келу және алғашқы әрекеттер

Августинге оның орнын бас епископқа алмастыратын Лоренс Кентерберийлік және шамамен 40 серігі, олардың кейбіреуі монахтар болған, еріп жүрді. 597 жылы Августин мен оның серіктері Кентке келді. Бұл оқиға, басымдықпен, 597 жылы болған. 597 жылына қатысты датаға қарсы, 598 жылдың маусым айында Александрия патриархы Евлогийге Григорийдің жазған хатында Августин неше адамды дінге өткізгені айтылған, бірақ корольдің крещение алғаны туралы ештеңе жазылмаған. Дегенмен, 601 жылға қарай корольдің христиан дінін қабылдағаны белгілі болды. Оның крещениесі Кентербериде өткен болуы мүмкін. Августин епископтық ордасын Кентербериде құрды. Тарихшы Р.А. Маркус Августин қашан және қайда шіркеуге тағайындалғаны туралы әртүрлі теорияларды талқылайды және ол Англияға келгенге дейін тағайындалғанын айтады, бірақ дәлелдер оның нақты қайда болғанын анықтауға мүмкіндік бермейді. 598 жылы Александрия патриархына жазған хатында Григорий 10 000-нан астам христианның крещение алғанын мәлімдеді; бұл сан көбірек болуы мүмкін, бірақ жаппай дінге өту болғанына күмән келтіруге негіз жоқ. Августин миссиясының тағы бір салдары – франктардың Британияның оңтүстік елдеріне ықпалы азайды. Осы крещениелерден кейін Августин Лоренсті Римге, жетістіктері туралы есеппен және миссия туралы сұрақтармен жіберді. Беда бұл хатты және Григорийдің жауаптарын Historia ecclesiastica gentis Anglorum еңбегінің 27-тарауында келтіреді; тарихтың бұл бөлігі көбінесе Libellus responsionum деп аталады. 601 жылы Римнен тағы миссионерлер жіберілді. Олар Августинге паллиум әкелді, сондай-ақ қасиетті ыдыстар, киімдер, реликтілер мен кітаптар сыйлады. Паллиум – митрополиттік мәртебенің символы, және Августин енді Рим Папасымен тікелей байланысты архиепископ екенін білдірді. Паллиуммен бірге Григорий жаңа архиепископқа 12 епископты мүмкіндігінше тез тағайындауға және Йоркке бір епископты жіберуге бұйырды. Григорийдің жоспары бойынша, Йоркте және Лондонда екі митрополит болып, әр архиепископқа 12 епископ бағынышты болуы керек еді. Осы жоспардың бөлігі ретінде Августин архиепископтық ордасын Кентербериден Лондонға көшіруі күтілді. Алайда, бұл орын алмасу ешқашан болған жоқ; заманауи дереккөздер себебін көрсетпейді, бірақ бұл, басымдықпен, Лондон Этельберттің иеліктеріне кірмегендіктен болған болуы мүмкін. Керісінше, Лондон Этельберттің туысы, Эссекстің корольі Сэберт басқарған Эссекс патшалығының құрамына кірді, ол 604 жылы христиан дінін қабылдады. Тарихшы С. Брехтер митрополиттік орын шын мәнінде Лондонға көшірілгенін, және Кентербери тек Этельберт қайтыс болғаннан кейін ғана архиепископтық орынға айналғанын болжайды. Дегенмен, бұл теория Беданың оқиғалар нұсқасына қайшы келеді.

Қосымша жұмыс

604 жылы Августин Британияда тағы екі епархия құрды. 601 жылы оныңмен бірге Британияға келген екі адам – Мелитус Лондон епископы, ал Юст Рочестер епископы болып тағайындалды. Беданың айтуынша, Августин патшаның көмегімен Кентербериде римдік христиандар салған шіркеуді «қайта жаңғыртты». Латын тіліндегі recuperauit сөзін «жөндеу» немесе «қайта иелену» деп аударуға болады. Лео Шерли Прайс бұл сөйлемді былай аударған: «Бұрын айтылғандай, Августин патшаның астанасында епископтық орын алғаннан кейін, патшаның көмегімен римдік христиандар көп бұрын салған шіркеуді жөндеуге кірісті». Беда шіркеуді Августин қайта салғанын немесе ол тек бұрын язычниктарға арналған ғимаратты қайта киелегенін білдіргені белгісіз. Археологиялық дәлелдер соңғы түсіндірмені қолдайды деп есептеледі; 1973 жылы қазіргі Кентербери соборының оңтүстігінде римдік-британдық кезеңге жататын дөңгелек қабырғалы ғимараттың қалдықтары табылды. Тарихшы Иан Вуд Либеллдың болуы Августин мен жергілікті христиандар арасындағы байланыстың күшті болғанын көрсетеді, себебі еңбектегі тақырыптар тек язычниктардан дін ауыстырумен ғана шектелмейді, сонымен қатар христиандықтың әртүрлі бағыттары арасындағы қарым-қатынастарды да қамтиды. Августин Уэльстегі және батыстағы Думнониядағы христиандарға билігін таратуға қол жеткізбеді. Григорий осы христиандардың Августинге бағынуын және олардың епископтары оған мойынсұнуын бұйырған, өйткені ол Британияда римдік үкіметтік және шіркеу ұйымының көп бөлігі сақталған деп сенген. Беданың баяндауына сәйкес, бұл аймақтардағы британиялықтар Августинге күдікпен қарады, ал олардың күдігі Августин жасаған дипломатиялық қателікпен күшейді. 603 жылы Августин мен Этельберт британ епископтарын Северн өзенінің оңтүстігінде кездесуге шақырды. Бұл қонақтар өз халқымен кеңесу үшін ерте кетіп, оны өз архиепископтары деп мойындаудан бас тартты. Сонымен қатар, Августинның күш-жігерін Кент патшасы қолдағандықтан, саяси мәселелер де болды, ал осы кезеңде Уэссекс және Мерсия патшалықтары батысқа қарай, британиялықтардың иелігіндегі аймақтарға кеңейе бастады.

Тағы да табысты

Сондай-ақ, Григорий Августинге басқа да мәселелер бойынша нұсқау берді. Ғибадатханалар христиандық қолданысқа арналуы керек еді, ал мейрамдар, мүмкін болса, христиан шейіттерінің құрметіне арналған күндерге көшірілді. Бір діни орын жергілікті Әулие Сиксттың қасиетті орны екені анықталды, ал оның жандары шейіттің өмірі мен өлімі туралы ешқандай мәліметке ие емес еді. Олар бұрынғы христиандар болған болуы мүмкін, бірақ Августин оларды сондай деп санамады. Григорий бұл туралы хабардар болғанда, Августинге осы культті тоқтатып, қасиетті орны римдік Әулие Сикстқа арнауын бұйырды. Григорий діндарлар мен дін қызметкерлерінің мінез-құлқына қатысты ережелер енгізді. Ол жаңа миссияны тікелей Папаның билігіне бағындырып, ағылшын епископтарының франк епископтарына билік ете алмайтынын, сондай-ақ керісінше екенін нақтылады. Басқа нұсқаулар жергілікті дін қызметкерлерін оқыту және миссионерлердің мінез-құлқымен байланысты болды. Кентербери Король мектебі Августинге өзінің негізін қалаушы деп есептейді, бұл оны әлемдегі ең көне мектеп етеді, бірақ мектеп туралы алғашқы жазбалар 16 ғасырға жатады. Августин мектеп ашты, және оның қайтысынан кейін көп ұзамай Кентербери Шығыс Англия миссиясын қолдау үшін мұғалімдерді жібере алды. Августин Пападан діни кітаптар алды, бірақ олардың нақты мазмұны белгісіз. Бұл сол кезде жазылып жатқан жаңа миссал кітаптары болуы мүмкін. Августин Англияға қандай литургия енгізгені әлі белгісіз, бірақ ол Римде қолданылып жүрген латын тіліндегі литургияның бір түрі болған.

Өлім және мұра

Аугустин қайтыс болғанға дейін Лоренс Кентерберийді өзінің ізбасары, архиепископ етіп тағайындады, мүмкін, лауазымды ретсіздіксіз беруді қамтамасыз ету үшін. 604 жылдың 26 мамырында Аугустин қайтыс болған кезде, оның жетістіктерінің көп бөлігі Аугустин мен Этельберт арасындағы тығыз қарым-қатынасқа байланысты болды, бұл архиепископқа өзін бекіту үшін уақыт берді. Аугустинның мысалы Англо-саксон шіркеуінің үлкен миссионерлік күш-жігеріне де әсер етті. Аугустинның денесі бастапқыда қазіргі Сент-Августин шіркеуінің Кентерберидегі кіреберіс бөлігінде жерленген. Англия королі Генрих I Сент-Августин аббаттығына 8 қыркүйектен 13 қыркүйекке дейін, Аугустинның қабірлері жаңа киелі орынға көшірілген күнге дейін алты күндік жәрмеңке өткізуге рұқсат берді. Госселин шамамен 1090 жылы Аугустинның өмірін жазды, бірақ бұл өмір Беденің баяндамасына қарағанда Аугустинның бейнесін өзгеше көрсетеді. Госселиннің баяндамасында жаңа тарихи мазмұн аз, көбінесе ғажайыптар мен қиялдан туған сөздерге толы. Бұл баяндамаға сүйене отырып, кейінгі ортағасырлық жазушылар Аугустинның өміріне жаңа ғажайыптар мен оқиғаларды, көбінесе фантастикалық сипаттағыларды қоса берді. Бұл авторлардың қатарында Уильям Малмсбери, ол Аугустин Керн аббаттығын құрды деп мәлімдеген, сондай-ақ Аугустиннан жазылған ойдан шығарылған хаттарды қамтитын кейінгі ортағасырлық жылнаманың авторы (көбінесе Джон Бромптон деп есептеледі) және Аугустинның өмірін өз шығармаларына енгізген ортағасырлық жазушылар бар. Аугустинның қасиеттілік дәрежесін зерттеудегі тағы бір қиындық – ортағасырлық діни құжаттардың көпшілігінде Кентерберилік Аугустин мен Гипполық Аугустин арасында айырма жасалмауы. Дегенмен, ортағасырлық скандинавиялық діни кітаптарында Кентерберилік Аугустин жиі кездеседі. Англия реформациясы кезінде Аугустинның киелі орны қиратылып, қабірлері жоғалып кетті. Аугустинның киелі орны 2012 жылдың наурыз айында Кент графтығының Рамсгейт қаласындағы Сент-Августин шіркеуінде қайта жаңғыртылды, ол миссиялық экспедицияның жағаға қонған жеріне өте жақын орналасқан. 1884 жылы орнатылған кельттік айқас – Сент-Августин айқасы, ол Эббсфлитте, Танет, Шығыс Кентте, Аугустинның жаңадан келгенде король Этельбертке алғаш кездесіп, уағыз айтқан жерін көрсетеді.