Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Түркі музыкасында қолданылатын мелодиялық режимдер жүйесі, басқа түрлері
Түрік мақамы (түрікше: makam, көпше түрі – makamlar; араб тілінен алынған مقام сөзінен) – түрік классикалық және түрік халық музыкасында қолданылатын әуен түрлерінің жүйесі. Ол композициялау және орындау үшін күрделі ережелер жиынтығын ұсынады. Әр мақамның өзгеше интервалдық құрылымы (синслер, яғни түрлер) және мелодиялық дамуы (сейір) болады. Белгілі бір композиция (beste, şarkı, peşrev, âyin сияқты) немесе спонтанды композиция (газель, таксим, Құран Кәрімді оқу, Мевлид және т.б.) болсын, барлығы да осы әуен түріне сәйкес болуға тырысады. Түрік музыкасында мақамға ырғақты серік – усул.
System of melodic modes used in traditional Turkic music
other types
The Turkish makam (Turkish: makam pl. makamlar; from the Arabic word مقام) is a system of melody types used in Turkish classical music and Turkish folk music. It provides a complex set of rules for composing and performance. Each makam specifies a unique intervalic structure (cinsler meaning genera) and melodic development (seyir). Whether a fixed composition (beste, şarkı, peşrev, âyin, etc.) or a spontaneous composition (gazel, taksim, recitation of Kuran ı Kerim, Mevlid, etc. ), all attempt to follow the melody type. The rhythmic counterpart of makam in Turkish music is usul.
Географиялық және мәдени қатынастар
Түрік мақам жүйесі араб музыкасындағы мақамдармен және Византия музыкасындағы эхомен белгілі бір сәйкестіктерге ие. Кейбір теориялар мақамның пайда болу ошағы Ирактың Мосул қаласы болуы мүмкін екенін айтады. Өзінің туған қаласына сілтеме жасай отырып, "Мула Осман әл Мусили" Стамбулдағы Осман сарайында қызмет етіп, түрік Осман музыкасына ықпал еткен делінеді. Одан әрі туысқандары ретінде Орталық Азия түркі музыкасын, мысалы, ұйғыр "муқамы" мен өзбек шашмақомын атауға болады. Солтүстік және Оңтүстік Үндістанның классикалық рага негізіндегі музыкасында ұқсас модальдық қағидалар қолданылады. Кейбір ғалымдар Балқан аймағындағы бұрынғы Осман провинцияларында түрік мақамының іздерін табады. Бұл тұжырымдардың бәрі шамамен батыс музыкасындағы ладқа сәйкес келеді, бірақ олардың композициялық ережелері әртүрлі.
The Turkish makam system has some corresponding relationships to maqams in Arabic music and echos in Byzantine music. Some theories suggest the origin of the makam to be the city of Mosul in Iraq. "Mula Othman Al Musili," in reference to his city of origin, is said to have served in the Ottoman Palace in Istanbul and influenced Turkish Ottoman music. More distant modal relatives include those of Central Asian Turkic musics such as Uyghur “muqam” and Uzbek shashmakom. North and South Indian classical raga based music employs similar modal principles. Some scholars find echoes of Turkish makam in former Ottoman provinces of the Balkans. All of these concepts roughly correspond to mode in Western music, although their compositional rules vary.
Үтірлер мен кездейсоқ белгілер
Түрік музыка теориясында октава 53 тең аралыққа бөлінеді, олар кома деп аталады, нақтырақ айтқанда Холдриан комасы. Әрбір бүтін тон тоғыз комаға тең интервалды құрайды. Төмендегі сурет түрік акциденттерінің комалық мәндерін көрсетеді. Араб мақамы контекстінде бұл жүйе тең темперамент емес. Шындығында, батыс темперамент жүйесінде C-диез және D-бемоль – функциялық тұрғыдан бірдей дыбыстар – түрік жүйесінде 4,5 комаға тең; осылайша, олар жоғарыда бейнеленген сызықтың орта тұсына орналасады.
In Turkish music theory, the octave is divided into 53 equal intervals known as commas (koma), specifically the Holdrian comma. Each whole tone is an interval equivalent to nine commas. The following figure gives the comma values of Turkish accidentals. In the context of the Arab maqam, this system is not of equal temperament. In fact, in the Western system of temperament, C sharp and D flat—which are functionally the same tone—are equivalent to 4.5 commas in the Turkish system; thus, they fall directly in the center of the line depicted above.
Құрбандық шалу орны
Бұл мақам батыс C мажорлық шкаласымен бірдей деп есептеледі, бірақ шындығында мақамды батыс музыкалық шкалалар арқылы түсінуге тырысу жаңылыс болады. Шарға мақамы шарға пентахордысынан және шарға тетрахордысынан тұрады, олар герданийе нотасынан (G) басталады. Осылайша, тоник - C (нота шарға), доминант - G (нота герданийе), ал жетекші тон - B (нота бүселік). Дегенмен, түрік музыкасында шарға мақамы өте сирек қолданылады, тіпті тарихтың белгілі бір кезеңдерінде оны тыңдаған адамдарды түрлі бұзық әрекеттерге итермелейтін ұсақ-түйексіз және жағымсыз мақам деп сынағандар да болған.
This makam is thought to be identical to the Western C major scale, but actually it is misleading to conceptualize a makam through Western music scales. Çârgâh makam consists of a çârgâh pentachord and a çârgâh tetrachord starting on the note gerdâniye (G). Thus, the tonic is C (note çârgâh), the dominant is G (note gerdâniye), and the leading tone is B (note bûselik). The çârgâh makam though is very little used in Turkish music, and in fact has at certain points of history been attacked for being a clumsy and unpleasant makam that can inspire those hearing it to engage in delinquency of various kinds.