Кіріспе

Буддизмнің тарихы б.з.д. 5 ғасырға дейін жетеді. Буддизм ежелгі Үндістанда, Магадха патшалығының ішінде және оның төңірегінде пайда болды және Сиддхартха Гаутаманың үйретіктеріне негізделген. Дің Орталық, Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азияға, Үндістан субконтинентінің солтүстік-шығыс аймағынан таралуымен бірге дамыды. Бір кезде ол Азияның көп бөлігіне әсер еткен. Буддизм тарихы көптеген қозғалыстардың, бөліністердің және философиялық мектептердің дамуымен ерекшеленеді, олардың ішінде Теравада, Махаяна және Ваджраяна дәстүрлері, сондай-ақ өркендеу мен құлдыраудың әртүрлі кезеңдері бар.

Шакьямуни Будда (б.з.д.

Сиддхартха Гаутама (б.з.д. 5-ші ғасыр) буддизмнің тарихи негізін қалаушы. Ертедегі дереккөздерде ол ежелгі Үндістанның Косала патшалығының бөлігі болған Шакия (пали: Сакия) республикасында дүниеге келген, қазіргі Непал мемлекетінің аумағында орналасқан. Сондықтан оны Шакиямуни деп те атайды (сөзбе-сөз: "Шакия тайпасының данасы"). Ерте Буддалық мәтіндерде Будданың толық өмірбаяны жоқ, тек б.з.д. 200 жылдан кейін ғана көптеген мифологиялық әшекейлеулермен жазылған әртүрлі "өмірбаяндар" пайда болды. Дегенмен, барлық мәтіндер Гаутаманың үй шаруашылығынан бас тартып, біраз уақыт бойы әртүрлі ұстаздардан білім алған срамна аскеті ретінде өмір сүргеніне, содан кейін медитация арқылы нирванаға (тоқтатуға) және бодхиға (оянуға) жеткеніне келіседі. Өмірінің қалған 45 жылында ол Үндістанның шығыс-орталық аймағындағы Ганга жазығын (Ганга өзені мен оның салаларының аймағы) аралап, түрлі касталардан шыққан әртүрлі адамдарға өз ілімін үйретті және монахтарды өзінің орденіне қабылдады. Будда өз шәкірттерін Үндістанға уағыз таратуға жіберді. Ол сондай-ақ монахтар қауымын құрды және шәкірттерін жергілікті тілдерде немесе диалектілерде уағыз айтуға шақырды. Ол көп уақытын Саватти, Раджагаха және Весали қалаларының маңында өткізді (санскритте: Шравасти, Раджагра, Вайшали). 80 жасында қайтыс болған кезде оның мыңдаған ізбасарлары болды.

Ертедегі буддизм

Будда қайтыс болғаннан кейін буддалық сангха (монахтар қауымы) Ганг өзені аңғарында орталықталып, ежелгі орталығынан біртіндеп тарады. Канондық дереккөздерде әртүрлі кеңестер тіркелген, онда монахтар қауымы Сангхасы Будданың ілімдерін ауызша жеткізіп келген жинақтарын жаттап, ұйымдастырды және қауым ішіндегі тәртіптік мәселелерді шешті. Қазіргі заманғы ғалымдар осы дәстүрлі есептердің дұрыстығы мен тарихи шындығына күдікпен қарайды. Бірінші буддалық кеңес Будданың Паринирванасынан кейін дереу өткен деп есептеледі және оның ең көрнекті шәкірттерінің бірі Махакашьяпа төрағалық етіп, Раджаградада (қазіргі Раджгир) патша Аджататтудың қолдауымен өтті. Чарльз Пребиштің сөзіне сәйкес, көбінесе барлық ғалымдар осы бірінші кеңестің тарихилығына күмән келтіреді.

Екінші буддалық кеңес пен алғашқы шика

Бірліктің бастапқы кезеңінен кейін сангха, яки монахтар қауымындағы бөліністер сангханың екі топқа – Ставира (Ақсақалдар) және Махасамгика (Ұлы Сангха) – алғашқы жарылуына әкелді. Көптеген ғалымдар осы жарылудың себебі виная (монахтар тәртібі) мәселелері бойынша туындаған келіспеушіліктер екеніне келіседі. Уақыт өте келе, бұл екі монахтар қауымы әртүрлі ерте буддалық мектептерге бөлінді. Ламотт пен Хиракава екеуі де буддалық сангхадағы алғашқы жарылу Ашоканың тұсында болғанын айтады. Ғалым Колетт Коксқа сәйкес, "көптеген ғалымдар алғашқы топтардың тамыры Ашокадан бұрын пайда болғанымен, олардың нақты бөлінуі оның қайтысынан кейін ғана орын алды" деседі. Тхеравада дәстүрі бойынша, бұл жарылу Гаутама Будданың паринирванасынан шамамен жүз жыл өткен соң Вайшалиде өткен Екінші буддалық кеңесте болды. Екінші кеңес тарихи оқиға болғанымен, оған қатысты дәстүрлер шатастырады және түсініксіз. Тхеравада дәстүріне сәйкес, оның жалпы нәтижесі – сангхадағы алғашқы жарылу, Ставира никаясы мен Махасамгикалар арасындағы, бірақ осы бөлінудің себебі туралы барлық пікір білдірмейді. Ставиралар көптеген ықпалды мектептерді құрды, олардың ішінде Сарвастивада, Пудгалавада (Ватсипутрия деп те аталады), Дхармагуптакалар және Вибхаджавада (Теравадиндер олардан тараған). Махасамгикалар да ертеде өздерінің мектептері мен ілімдерін дамытты, оларды Локоттаравада немесе "Трансценденталистік" мектебімен байланысты Махавасту сияқты мәтіндерде көруге болады, олар Экавявахарикалар немесе "Бір ғана айтушылар" сияқты болуы мүмкін. Бұл мектеп Махаянаның кейбір идеяларын болжады, әсіресе Гаутама Будданың барлық іс-әрекеттерінің "трансценденталды" немесе "дүниеден тыс" екендігі туралы көзқарасы, тіпті оның Будда болуына дейін жасағандары да. Б.з.д. III ғасырда кейбір буддистер негізгі ілімдік тақырыптардың бұрынғы тізімдері немесе кестелері (Матрка) негізінде Абидхарма деп аталатын жаңа жүйеленген ілімдерді енгізе бастады. Никаялардан айырмашылығы, олар қарапайым сутралар немесе сөздер болды, ал Абидхарма әдебиеті жүйелі ілімдік түсіндіруден тұрады және буддалық мектептердің ілімдер бойынша келіспеушіліктеріне байланысты әртүрлі болды. Абидхарма барлық тәжірибені оның түпкі құрамдас бөліктеріне, дхарма деп аталатын құбылыстық оқиғаларға немесе процестерге талдауға тырысты. Бұл мәтіндер секталық үлгілердің дамуына да үлес қосты. Монастырь ұйымындағы әртүрлі жарылулар кейбір мектептердің Абидхаммалық әдебиетті енгізуімен және басымдығымен бірге жүрді. Бұл әдебиет әр мектеп үшін ерекше болды, ал мектептер арасындағы пікірталас пен даулар көбінесе осы Абидхамма жазбаларына негізделген. Дегенмен, нақты жарылулар бастапқыда виная (монахтар тәртібі) бойынша келіспеушіліктерге негізделген, бірақ кейінірек, шамамен 100 жылға дейін немесе одан ертерек, олар ілімдік келіспеушіліктерге негізделуі мүмкін. Алайда, секталық емес буддизмде, негізгі құрылымнан басқа, Абидхаммалық жазбалар болған жоқ, ал ерте мектептердің барлығы Абидхамма әдебиетін дамытқан жоқ.

Ашоканның миссиясы

Маури императоры Ашоканың (б.з.д. 268–232 ж.) тұсында буддизм патшалық қолдау алып, кеңінен тарала бастады, Үндістанның көп бөлігіне жетті. Ашока Калингаға шабуыл жасағаннан кейін өкініш сезініп, өзінің халқының өмірін жақсартуға кірісті. Ашока сондай-ақ адамдар мен жануарлар үшін құдықтар, қонақ үйлер және ауруханалар салды. Ол азаптауды, патшалық аң аулауды және тіпті өлім жазасын да жойды. Ашока джайнизм мен брахманизм сияқты буддалық емес діндерді де қолдады. Ашока дінді тарату үшін ступалар мен бағаналар тұрғызды, онда барлық тіршілік иесіне құрмет көрсету және Дхарманы ұстану туралы үгіттелді. Буддистік көздер оны мейірімді чакравартиннің (дөңгелек айналдыратын монархтың) үлгісі деп бағалайды. Маури буддизмінің тағы бір ерекшелігі – Будданың немесе басқа да қасиеттілердің реликвияларын (пали: сарира) сақтайтын ступаларға табыну және оларға құрмет көрсету. Осы реликвиялар мен ступаларға құлшылық ету береке әкеледі деп сенді. Маури буддизмінің ең жақсы сақталған мысалы – Санчидің Ұлы ступасы (б.з.д. 3 ғасырдан). Ашока қалдырған тақталар мен бағаналарында (Ашока жарлықтары деп аталады) буддизмді тарату үшін Шри-Ланкаға дейін оңтүстікке, Грек патшалықтарына дейін батысқа, әсіресе көрші Греко-Бактрия патшалығына және мүмкін Жерорта теңізіне дейін елшілер жіберілгені айтылады.

Үшінші кеңес

Тхеравада көздері бойынша Ашока шамамен б.з.д. 250 жылы Паталипутрада (қазіргі Патна) Моггалипуттатисса ақсақалмен үшінші буддалық кеңесін өткізді. Кеңестің мақсаты – Сангханы, әсіресе патшалық қолдауға тартылған будда емес аскеттерден тазарту болды. Кеңестен кейін Ашоканың жарлықтарында тіркелгендей, буддалық миссионерлер белгілі әлемнің барлық жеріне жіберілді.

Геллендік әлемдегі прозелитизм

Ашоканың кейбір жарлықтарында оның буддалық сенімді эллиндік әлемге тарату үшін жасаған күш-жігері сипатталған, ол сол кезде Үндістаннан Грекияға дейінгі шекарадан үздіксіз мәдени байланысты құрады. Жарлықтар эллиндік аумақтардағы саяси құрылымды нақты түсінуді көрсетеді: сол кездегі негізгі грек монархтарының есімдері мен орналасқан жерлері көрсетіледі және олар буддалық дінді қабылдаушылар ретінде аталады: Селевкидтер мемлекетінен Антиох II Тео (б.з.д. 261–246 ж.), Египеттің Птолемей II Филадельфосы (б.з.д. 285–247 ж.), Македонияның Антигон Гонатасы (б.з.д. 276–239 ж.), Киренаикадағы Магас (б.з.д. 288–258 ж.) (қазіргі Ливия) және Эпирдегі (қазіргі Солтүстік-Батыс Грекия) Александр II (б.з.д. 272–255 ж.). Бір жарлықта былай делінген: «Дхарманың жеңісі мұнда, шекарада, тіпті грек патшасы Антиох билік ететін жерден алты жүз йоджана (5400–9600 км) қашықтықта, одан әрі Птолемей, Антигон, Магас және Александр есімді төрт патша билік ететін жерде, сондай-ақ оңтүстікте Чола, Пандиялар арасында және Тамрапарниге (Шри-Ланка) дейін жетілді». (Ашока жарлықтары, 13-ші жарлық, С. Дхаммика). Сонымен қатар, Махавамса (XII) бойынша Ашоканың кейбір елшілері гректер (Йона) болды, әсіресе Дхаммаракхита есімді. Ол грек тілінде де, арамей тілінде де жарлықтар шығарды. Олардың бірі Қандаһардан табылған, грек қауымына «имандылықты» (Дхарма үшін грек термині – эусебея) қабылдауды ұсынады. Бұл өзара әрекеттердің қаншалықты ықпалды болғаны белгісіз, бірақ Роберт Линсен сияқты авторлар буддизм сол кездегі Батыс ойлауы мен дініне әсер еткен болуы мүмкін деп санайды. Линссен сол кезеңде эллиндік әлемде буддалық қауымдардың болғанын, әсіресе Александрияда (Александриялық Клименттің айтуынша) және христиандыққа дейінгі монахтар тәртібі – терапевттердің (мүмкін, пали тіліндегі «Теравада» сөзінің өзгеруі) буддалық аскеттік ілім мен тәжірибесінен шабыттанғанын және тіпті Ашоканың Батысқа жіберген елшілерінің ұрпақтары болуы мүмкін екенін атап көрсетеді. Кейде Киринеялық Хегезий мен Пирро сияқты философтарға буддалық ілімдер әсер еткен деп есептеледі. Александрияда Птолемей кезеңінен буддалық зират тастары да табылды, олар Дхарма доңғалағының суреттерімен безендірілген. Александрияда буддистердің болуы тіпті монахтық христиандыққа әсер еткен деген қорытындыға әкелді. Біздің заманымыздың 2-ші ғасырында христиан догматигі Александриялық Климент грек ойлауына әсер еткен Бактриялық шрамандар мен үнді гимнасофистерін мойындады.

Шри-Ланка буддизмін құру

Дипавамса сияқты Шри-Ланка жылнамалары Ашоканың ұлы Махинданың біздің заманымыздан бұрынғы 2-ғасырда Буддизмді аралға әкелгенін айтады. Сонымен қатар, Ашоканың қызы Сангамитта Шри-Ланкада бхикхуни (әйел монахтар ордені) құрды және анурадхапураға отырғызылған қасиетті Бодхи ағашының көшегін әкелді. Бұл екі тұлға Шри-Ланка Тхеравадасының мифтік негізін қалаушылар деп есептеледі. Олар патша Деванампия Тиссаны (б.з.д. 307–267) және көптеген ақсүйектерді дінге өткізгендіктері айтылады. Алайда, Будда бейнелерінің алғашқы сәулеттік жазбалары патша Васабханың (65–109 жж.) билік кезінде пайда болды. Ежелгі Шри-Ланкадағы маңызды буддалық монастырлар мен мектептер – Махавихара, Абхагири және Джетавана. Пали каноны соғыс пен ашаршылық кезінде оқуды сақтау үшін біздің заманымыздан бұрынғы 1-ғасырда жазылған. Бұл орта үнді-арий тілінде сақталған Буддалық мәтіндердің толық жинағы. Ол Махавихара мектебінің дәстүрін көрсетеді. Кейінірек, Тхераваданың Пали Махавихара түсіндірушілері, Буддхагоша (4-5 ғасырлар) және Дхаммапала (5-6 ғасырлар) Шри-Ланканың дәстүрлі түсіндірме әдебиетін (Аттаката) жүйеледі. Махаяна буддизмі Абхагири және Джетаванада оқылып, Шри-Ланкада белгілі бір ықпалға ие болғанымен, Паракрамбаху I (1153–1186) Абхагири және Джетавана дәстүрлерін жойғаннан кейін Махавихара (“Ұлы монастырь”) мектебі Шри-Ланкада басым болып қала берді.

Махаяна буддизмі

Буддистік қозғалыс, Махаяна (Ұлы көлік) және Бодхисаттвайана деп белгілі болды, б.з.б. 150 және б.з. 100 жылдары аралығында Махасамгика және Сарвастивада бағыттарына сүйене отырып пайда болды. Махаяналық деп танылатын ең ерте жазу 180 жылы Матурада табылды. Махаяна толық Будда болуға Бодхисаттва жолын баса көрсетті (архаттық рухани мақсатына қарама-қарсы). Бұл Махаяна сутралары деп аталатын жаңа мәтіндермен байланысты бос топтар жиынтығы ретінде пайда болды. Махаяна сутралары жаңа ілімдерді, мысалы, "сансыз әлем жүйелерінде бір мезгілде уағыз айтатын басқа Буддалар бар" деген пікірді насихаттады. Уақыт өте келе, Махаяна бодхисаттвалары және бірнеше Буддалар адалдықтың нысаны болған, жоғары тұратын игілік иелері ретінде қарастырыла бастады. Махаяна Үндістан буддистері арасында біраз уақыт азшылық болып қалып, 7-ғасырда Сюаньцзан кездескен монахтардың жартысы махаянистер болғанға дейін баяу өсті. Алғашқы Махаяна ойлау мектептеріне Мадхьямака, Йогакара және Будда табиғаты (Татагатагарбха) ілімдері кірді. Махаяна бүгінде Шығыс Азия мен Тибетте буддизмнің басым түрі болып табылады. Бірнеше ғалымдар Праджнапарамита сутралары, ең ерте Махаяна сутраларының бірі, Оңтүстік Үндістанның Андхра аймағындағы Кришна өзені бойындағы Махасагхикалар арасында дамығанын болжайды. Праджьяпарамита жанрының алғашқы нұсқаларын қамтитын ең ертедегі Махаяна сутралары, сондай-ақ Ақшобья Буддаға қатысты мәтіндер, б.з.б. 1 ғасырда Оңтүстік Үндістанда жазылған болуы мүмкін. А.К. Уордер "Махаяна Үндістанның оңтүстігінде және, әрине, Андхра елінде пайда болды" деп санайды. Энтони Барбер және Шри Падма да Махаяна буддизмін төменгі Кришна аңғарындағы ежелгі буддалық орындарға, соның ішінде Амаравати ступасына, Нагарджунакондаға және Джаггаяпетаға жатқызады.

Шунга әулеті (біздің заманымызға дейінгі 2 - 1 ғасыр)

Шунга әулеті (б.з.д. 185–73) Ашока қайтыс болғаннан кейін шамамен 50 жыл өткен соң құрылды. Әскери қолбасшы Пушьямитра Шунга Маури әулетінің соңғы билеушісі Бхадрата патшаны өлтіргеннен кейін таққа отырды. Буддистік діни кітаптар, мысалы, Ашокавадана, Пушьямитраның (ортодоксалды брахман) буддистерге жаулық қатысып, буддизм дінін қуғынға түсіргенін айтады. Буддистер оның "жүздеген монастырларды қиратқанын және жүздеген мың күнәсіз монахтарды өлтіргенін" жазды: Ашока салған 840 000 будда ступасы қиратылып, әрбір будда монахының басы үшін 100 алтын монета сыйлық ретінде ұсынылды. Дегенмен, қазіргі тарихшылар әдеби және археологиялық дәлелдерге сүйене отырып, бұл пікірге қарсы тұрады. Олардың ойынша, Ашока буддизмді қолдағаннан кейін Шунга әулеті тұсында буддистік институттар қиын жағдайға түскен болуы мүмкін, бірақ белсенді қуғын-сүргінге қатысты ешқандай дәлел табылмаған. Этьен Ламотт: «Қолда бар құжаттарға сүйенсек, Пушьямитраны дәлелсіздіктен ақтауға болады» дейді. Танымал тарихшы Ромила Тапар археологиялық деректерге сілтеме жасап, «Пушьямитра буддизмге фанатикалық қарсы болған» және «буддистік еңбектерде айтылғандай, ол 840 000 ступаны ешқашан қиратпаған» деген мәлімдемеге қайшы келетін дәлелдер бар екенін көрсетеді. Тапар буддалық әңгімелер Пушьямитраның Маурияларға жасаған шабуылының шамадан тыс әңгімеленген нұсқасы болуы мүмкін екенін және буддалық дін өкілдерінің Шунга әулеті тұсында діндерінің маңыздылығының төмендеуіне байланысты үмітсіздік сезімін көрсетуі мүмкін екенін атап өтеді. Осы кезеңде буддалық монахтар Ганг алқабын тастап, солтүстік жолмен (уттарапатха) немесе оңтүстік жолмен (дақшинапатха) көшіп кетті. Керісінше, буддалық өнер ескі Магада аймағында тоқталып, Гандара және Матураның солтүстік-батыс аймағында немесе Амаравати ступасының оңтүстік-шығысында жаңа орталықтарда дамыды. Шунга әулетінің үлесі болған немесе болмаған Орталық Үндістанда, мысалы, Бхархутта да белгілі бір өнеркөместестік жұмыстары жүргізілді.

Грек-буддизм

Греко-Бактрия патшасы Димитрий I (б.з.д. 200–180 жылдары билік еткен) Үндістан субконтинентіне жорық жасап, Солтүстік-Батыс Оңтүстік Азияның бір бөлігінде біздің заманымыздың 1-ші ғасырының соңына дейін сақталған Индо-грек патшалығын құрды. Буддизм Индо-грек және Греко-Бактрия патшалары тұсында гүлденді. Ең танымал Индо-грек патшаларының бірі – Менандр (б.з.д. 160–135 жылдары билік еткен). Ол буддизмге өткен болуы мүмкін және Махаяна дәстүрінде патша Ашокамен немесе кейінгі Кушан патшасы Канишкамен тең дәрежеде діннің ұлы игілігін жасаған тұлға ретінде көрсетіледі. Менандрдың монеталарында сегіз спиральді дхарма доңғалағының суреті бейнеленген, ол классикалық буддалық символ. Тікелей мәдени алмасуды «Патша Милинданың әңгімесі» (Милинда Паңха) деп аталатын диалог та көрсетеді, онда Менандр мен буддалық монах Нагасена арасындағы пікірсайыс баяндалады. Менандр қайтыс болғаннан кейін, оның денесін бөлісу құқығы оның билігіндегі қалаларға тиесілі болды және олар оны тарихи Буддамен салыстыра отырып, ступаларда сақтады. Менандрдың бірнеше Индо-грек мұрагерлері өз монеталарына Хароштхи жазуымен «Дхарманың ізбасары» деген жазуды түсірді. Б.з.д. бірінші ғасырда Индо-гректер билеген жерлерде Будданың алғашқы антропоморфты бейнелері табылған, олар «Греко-буддистік» деп аталатын реалистік стильде жасалған. Будда бейнелеріндегі көптеген стильдік элементтер грек әсерін көрсетеді: грек-римдік тога сияқты екі иықты жабатын толқынды орамал (дәлірек айтқанда, оның жеңіл нұсқасы, грек гимациясы), тік тұрған тұлғалардың контраппосто позы (1-2 ғасырлардағы Гандарадағы тұрған Буддаларды қараңыз), стильдес Жерорта теңізінің бұйра шашы мен түймесі (ушниша), бұл, әдетте, б.з.д. 330 жылғы Белведере Аполлонының стилінен алынған, және бет-пішіндердің салмақты сапасы, бәрі де күшті көркем реализммен бейнеленген (Грек өнеріне қараңыз). Буддизм мен таза эллиндік стильдер мен иконографияны біріктіретін көптеген мүсіндер Гандарадағы Хадда орнынан қазылып алынды. Бірнеше ықпалды грек буддалық монахтары туралы мәліметтер сақталған. Махадхармараксита (аудармада «Дхарманың Ұлы Ұстазы/сақтаушысы») Махавамсаның (XXIX тарау) мәліметінше, «грек ("Йона") буддалық бас монахы» болған, ол «грек қаласы Аляссандрадан» (Александрия Кавказ, қазіргі Кабулдан солтүстікке қарай 150 шақырым жерде) 30 000 буддалық монахты Анурадхапурадағы Ұлы ступаны бағыштау үшін Шри-Ланкаға алып келген. Ол Шри-Ланканың Махавамсасында грек (пали: «Йона», мағынасы «иониялық») ретінде сипатталған.

Кушан империясы және Гандаран буддизмі

Кушан империясы (б.з.д. 30–375 жж.) б.з.б. 1 ғасырда Юэчжи көшпелі тайпаларының шапқынымен құрылды. Көп ұзамай ол Солтүстік Үндістанның, Пәкістанның және Ауғанстанның көп бөлігін қамтыды. Кушандықтар Бактрияның эллинистік мәдениеті мен Индо-гректердің мәдениеттерінен элементтер қабылдады. Кушан билігі тұсында Гандара буддизмі өркендеп, көптеген буддалық орталықтар салынды немесе қайта жаңартылды. Кушан Гандарасының будда өнері грек-рим, иран және үнді мәдениеттерінің синтезі болды. Гандара буддалық мәтіндері де осы кезеңге жатады. Гандхари пракрит тілінде жазылған олар – бүгінгі күнге дейін табылған ең көне будда қолжазбалары (б.з. 1 ғасыры шамасында). Ричард Соломонның сөзіне сүйенсек, олардың көпшілігі Дхармагуптака мектебіне жатады. Император Канишка (128–151 жж.) буддизмді қолдауымен ерекше көзге түсті. Оның билігінде Гандара қаласы Пешавар (санскрит. Пурусапура) қаласы оның астанасы ретінде пайдаланылды. Кушан патшалықтарының қолдауы және сауда жолдарының ашылуы Гандара буддизмінің Жібек жолы арқылы Орталық Азияға, Тарым алқабына және Қытайға таралуына мүмкіндік берді. Ғалымдардың пікірінше, осы шамада Сарвастивадин канонының тілінде маңызды өзгеріс болды – ертеректегі пракрит нұсқасы санскрит тіліне аударылды. Бұл өзгеріс, мүмкін, канонның мәнсіздігіне әкелмегенімен, санскриттің Үндістандағы брахманизмнің қасиетті тілі екендігі және басқа да ойшылдардың, олардың діни немесе философиялық көзқарастарына қарамастан, оны қолдануына байланысты, буддалық идеялар мен тәжірибелерге кең аудиторияның қол жеткізуіне мүмкіндік берді. Кушандардың құлауынан кейін Гандара аймағын ұсақ патшалықтар биледі, ал кейіннен Гефталиттердің ақ хундары бұл аймақты жаулап алды (шамамен 440–670 жж.). Гефталиттер билігінде Гандара буддизмі Балх (Бактрия) сияқты қалаларда гүлдене берді, бұл туралы 7 ғасырда аймаққа келген Сюаньцзян хабарлады. Сюаньцзян қалада жүзден астам будда монастырьлары, оның ішінде Нава Вихара, көптеген ступалар мен монахтар болғанын айтады. Гефталиттер империясы құлағаннан кейін Гандара буддизмі Гандарада (Пешавар алқабында) төмендеді. Алайда, ол Пакистанның Сват аңғары, Гилгит, Кашмир және Ауғанстанда (Бамиян сияқты жерлерде) сияқты көршілес аймақтарда өркендеуін жалғастырды.

Орта Азияға таралды

Орталық Азия Қытай, Үндістан, Таяу Шығыс және Жерорта теңізі елдері арасындағы тауарлар тасымалын жүзеге асырған "Жібек жолы" деп аталатын халықаралық сауда жолының отаны болды. Буддизм бұл аймақта шамамен б.з.д. II ғасырдан бері кездеседі. Бастапқыда, Дхармагуптака мектебі Буддизмді Орталық Азияда таратуда ең сәтті болды. Хотан патшалығы аймақтағы ең ерте буддалық патшалықтардың бірі болды және Буддизмді Үндістаннан Қытайға жеткізуге көмектесті. Кушан империясының осы аймақтың көп бөлігін біріктіруі және Буддизмді қолдауы, оның Орталық Азиядағы сауда жолдары арқылы оңай таралуына жағдай жасады. Орталық Азиялықтар Буддизмнің Қытайға таралуында маңызды рөл атқарды. Буддизмнің қасиетті жазбаларын қытай тіліне алғаш аударғандар ирандықтар болды, оның ішінде парфян Ан Шигао (шамамен 148 ж.б.э.), Юэчжи Чжи Цянь және Кан Сэнкай (Самарқандық). Буддизм мәтіндерін ерте аударған 37 аудармашы белгілі, олардың көпшілігі иран мәдени аймағынан шыққан деп саналады. Дигнага және Дхармакирти сияқты ұлы будда философтары мұнда философияны оқытты. Наланда эпистемологияны (прамана) зерттеудің маңызды орталығы болып қала берді. Батыс Үндістандағы Валабхи тағы бір маңызды буддалық университеті болды, ол 5 ғасырда Наландадан кейін екінші орынға ие болды. Бұл ықпалды университетті Майтрака әулеті құрып, қолдады. Ол негізінен Сравакаяна Буддизмінің (яғни Махаяна емес) орталығы болды, бірақ медицина, логика және грамматика сияқты жоғары білімнің секулярлық тақырыптарын қоса алғанда, көптеген пәндерді зерттеуге де арналған орын болды. Буддизм өнерінің Гупта стиліне әсері дінмен бірге Оңтүстік-Шығыс Азиядан Қытайға тарады. Осы кезеңде қытай паломниктері де Буддизмді зерттеу үшін Үндістанға келді. Олардың бірі – 405 жылы Гупта императоры Чандрагупта II билік еткен кезде Үндістанға келген Фасянь. VII ғасырда Гупталардың құлауынан кейін Үндістанға келген тағы бір қытай саяхатшысы – Сюаньцзан. Ол Үндістанды аралап, Буддизмнің Андхра-Прадеш және Тамил Надуда кең таралғанын баяндады. Қазіргі Непал маңындағы көптеген қираған ступалар туралы және қазіргі Батыс Бенгалиядағы Гауда патшалығында Шашанканың буддистерді қуғынға салуы туралы хабарлаған Сюаньцзан император Харшавардананың (шамамен 590–647 ж.б.э.) демеушілігін жоғары бағалады. Сюаньцзан сонымен қатар, әр түрлі аймақтарда Буддизмнің джайнизм мен индуизмге уступап жатқанын атап өтті. Харша империясының құлауынан кейін Ганг жазығында көптеген ұсақ патшалықтар пайда болды. Бұл Бенгалия аймағында Пала империясының (8–12 ғасырлар) пайда болуына дейін жалғасты. Палалар Буддизмнің жақтастары болды және Викрамашила, Сомапура және Одантапури сияқты бірнеше маңызды буддалық орталықтарды салды. Олар Наланда және Бодх-Гая сияқты ескі орталықтарды да қолдады. Осы ұлы буддалық орталықтарда ғалымдар Ваджраяна, Абхидхарма, Мадхьямака, Йогакара және Прамана философияларын, сондай-ақ лингвистика, медицина, астрономия, музыка, сурет және мүсін жасауды дамытты. Атиша және Сантараксита сияқты ұлы буддалық ғалымдар осы кезеңде өмір сүрді. Палалар тұсында Ваджраяна Буддизмі гүлденіп, Тибет, Бутан және Сиккимге тарады. Солтүстік Үндістан Буддизмінің құлдырауының маңызды кезеңі 1193 жылы Мұхаммед Хилджи басқаратын түркі-ислам басқыншыларының Наланданы өртеп жібергені болды. 12 ғасырдың соңында Дели сұлтандығының Мұхаммед бин Бахтияр Халджи Бихар мен Бенгалиядағы буддалық бекіністерін басып алғаннан кейін, саяси қолдаудың жоғалтылуы және әлеуметтік қысымдардың салдарынан Буддизмді ұстану Солтүстік Гималайдың етегіне және Оңтүстіктегі Шри-Ланкаға шегінді. Сонымен қатар, индуизмнің Адвайта сияқты қайта жаңғыру қозғалыстары мен бхакти қозғалысының өркендеуі Буддизмнің ықпалын әлсіретті.

Ваджраяна

Гупта және Пала империялары тұсында Ваджраяна, Мантраяна, Тантрикалық буддизм және Эзотерикалық буддизм деп әртүрлі аталатын тантрикалық буддалық қозғалыс пайда болды. Ол мантралар, дхаранилер, мудралар, мандалалар және құдайлар мен Буддаларды көру сияқты жаңа тәжірибелерді таратып, буддалық тантралар деп аталатын әдебиеттің жаңа түрін дамытты. Бұл қозғалыстың бастауы махасиддхалар деп аталатын, саяхаттап жүрген йогилер тобынан бастау алады. Ваджраяна әдебиетінің әртүрлі түрлері буддизм мен сайвизмді, әсіресе буддалық йогини тантраларын қолдаған патшалық сарайлардың арқасында дамыды. Кейін Криятантраға жатқызылған Маñюшримулакалпа бойынша, Шайва, Гаруда және Вайшнава тантраларында оқытылған мантралар буддистер қолданса тиімді болады, себебі олардың барлығы бастапқыда Маñюшримен оқытылған. Гухьясамаджа дәстүрімен байланысты Падмаваджраның Гухьясиддхи еңбегінде шива гуруы рөлін ойнау және мүшелерді шива-сиддханта жазбалары мен мандалаларға баулу туралы айтылған. Самвара тантралық мәтіндері питха тізімін шивалық Тантрасадбхава мәтінінен қабылдап, құдайды жер-мекенмен шатастырған қателікке жол берді.

Тибет буддизмі

Буддизм Тибетке VII ғасырда келді. Тибеттің оңтүстігі арқылы басымдыққа ие болған түрі – Үндістанның шығысындағы Бенгалия аймағындағы Пала империясының университеттерінен келген махаяна мен ваджраянаның қосындысы еді. Сарвастивадин ықпалы оңтүстік-батыстан (Кашмир) және солтүстік-батыстан (Хотан) тарады. Олардың мәтіндері Тибет буддистік канонына еніп, тибеттіктерге Негізгі Көлік туралы дерлік барлық бастапқы көздерді ұсынды. Бұл мектептің бір тармағы, Муласарвастивада, Тибет Винаясының бастауы болды. Бастапқыда буддизмге жергілікті шамандық Бон діні қарсы тұрды, оған аристократия қолдау көрсетті, бірақ патшалық демеушілікпен ол Ралпахан патша (817–836) тұсында өркендеп, ең жоғалғы деңгейіне жетті. Аудармадағы терминология шамамен 825 жылы стандартизацияланды, бұл аударма әдістемесіне өте сөзбе-сөз аударуға мүмкіндік берді. Лангдарма патша (836–842) тұсында басталған буддизмнің ықпалының кері қайтысына қарамастан, келесі ғасырларда қолжетімді үнді деректерін жинауға зор күш жұмсалды, олардың көптегені қазір тек тибет тіліне аудармада ғана сақталған. Тибет буддизмі қытай императорлық және моңғол Юань әулетінің (1271–1368) билеушілері тарапынан басқа діндерден артық бағаланды.

Қытай

Буддизм Қытайда Хан әулеті тұсында (б.з.д. 206–220 жж.) енгізілді және шамамен 50 ж. дейін болды. Археологиялық мәліметтерге сүйенсек, буддизм Хан әулеті кезінде келген, бірақ Қытайда алты әулет кезеңінде (220–589 жж.) ғана дамыды. Қытай тіліне аударылған ең алғашқы буддалық мәтіндер парфян Ан Шигаоға (148–180 жж.) тиесілі. Махаянаның ең ерте белгілі жазбалары – Кушан монахы Локаксэманың 178 және 189 жылдар аралығында Луоянгта қытай тіліне аударған мәтіндері. Алғашқы аудармашылар буддалық ұғымдарды қытай тіліне жеткізуде қиындықтарға тап болды және оларды түсіндіру үшін көбінесе даостық терминологияны қолданды. Бұл «ұғымдық сәйкестік» деп аталады. Кейінірек Кумараджива (334–413 жж.) сияқты аудармашылар қытай буддизмінің аударма әдістерін едәуір жақсартты. Қытайда табылған ең ерте буддалық артефакттардың бірі – шамамен 200 ж. жасалған «ақша ағаштарындағы» кішкентай мүсіндер, олар әдеттегі Гандхара сурет салу стилінде орындалған. 460–525 жылдар аралығында Солтүстік Вэй әулеті тұсында қытайлықтар Юнганг және Лонгмен үңгірлерін салды, онда әсерлі монументалды мүсіндер бар. V ғасырда қытай буддистері Тяньтай, Хуаянь, Таза Жер және Чан буддизмі сияқты жаңа мектептер мен дәстүрлерді дамытты. Буддизм Тан әулетінің (618–907) басында өсуін жалғастырды. Осы әулет кезінде қытай монахы Сюаньцзян Үндістанға сапар шегіп, 657 буддалық мәтінді, реликвиялар мен мүсіндерді әкелді. Ол Тан астанасы Чанъаньда (қазіргі Сиань) Йогакара мектебінің мәтіндеріне бағытталған атақты аударма мектебін құрды. Сондай-ақ Тан дәуірінде Үндістаннан қытайлық Эзотерикалық буддизм енгізілді. Тан әулеті Чан буддизмінің (Дзен) өсуіне де ықпал етті, онда Мазу Даойи және Линцзи Иксюан сияқты ұлы Дзен шеберлері болды. Тан дәуірінің соңында Қытай буддизмі 845 жылғы Буддизмге қарсы қуғын-сүргін кезінде кері соққыға ұшырады. Буддизм Сун әулеті (960–1279) кезінде жаңадан гүлденді, ол Чанның «алтын ғасыры» ретінде танымал. Осы кезеңде қытайлық Чан корей және жапон буддизміне әсер етті. Таза Жер буддизмі де бұл кезеңде танымал болды және көбінесе Чанмен бірге талқыланды. Сондай-ақ Сун дәуірінде Қытай буддасының толық каноны 130,000-нан астам ағаш баспа блоктарын пайдаланып басылды. Юань әулеті тұсында тибет буддизмі мемлекеттік дінге айналды. Мин (1368–1644) әулеті кезінде Чан мектебі Қытайда басым дәстүрге айналды және барлық монахтар Чанға бағынды. 17 ғасырда Тайваньға қытай иммигранттары буддизмді әкелді.

Вьетнам

Буддизмнің Вьетнамға қашан келгені туралы пікірлер келіспейді. Буддизм біздің заманымыздан бұрынғы 3-ші немесе 2-ші ғасырда Үндістан арқылы, немесе 1-ші немесе 2-ші ғасырда Қытайдан келген болуы мүмкін. Қай жағдайда болса да, Махаяна буддизмі Вьетнамда біздің заманымыздың 2-ші ғасырына дейін орныққан. 9-шы ғасырға қарай, Таза Жер және Тхен (Дзен) екісі де Вьетнамның маңызды буддистік мектептеріне айналды. Оңтүстік Чампа патшалығында Хиндуизм, Тхеравада және Махаяна діндері 15-ші ғасырға дейін тараған, солтүстіктен жасалған шабуыл қытайлық негіздегі буддизмнің басым болуына әкелді. Дегенмен, Тхеравада буддизмі Вьетнамның оңтүстігінде әлі де кездеседі. Сондықтан вьетнамдық буддизм қытайлық буддизмге өте ұқсас және белгілі бір дәрежеде Сун әулетінен кейінгі қытайлық буддизмнің құрылымын шағылыстырады. Вьетнамдық буддизм сонымен қатар таоизммен, қытай руханилығымен және жергілікті вьетнамдық дінмен өзара байланысты қарым-қатынаста.

Корея

Буддизм Кореяның үш патшалығына біздің заманымыздың 372 жылы шамасында енгізілді. VI ғасырда көптеген корей монахтары буддизмді оқып үйрену үшін Қытай мен Үндістанға сапар шекті, соның нәтижесінде түрлі корей буддистік мектептері қалыптасты. Буддизм Кореяда Солтүстік-Оңтүстік мемлекеттер кезеңінде (688–926 жж.) гүлденіп, қоғамдағы үстем күшке айналды. Буддизм Корё дәуірінде (918–1392 жж.) де танымал болды, әсіресе Сеон (Дзен) буддизмі. Бірақ Жосон дәуіріндегі Конфуцийлік И әулеті тұсында буддизм 15 ғасырда монастырь жерлерін тартып алу, монастырьларды жабу және аристократтардың сандалға ие болуына тыйым салу арқылы қиын жағдайға түсті.

Жапония

Буддизмді Жапонияға 6 ғасырда сутралар мен Будданың бейнесін алып келген корей монахтары енгізді. Нара дәуірінде (710–794) император Шому өзінің бүкіл мемлекеті бойынша храмдар салуға бұйрық берді. Нара қаласында бес қабатты пагодасы және Хорю-дзидің алтын залы, немесе Кофуку-дзи храмы сияқты көптеген храмдар мен монастырлар салынды. Нара астанасында буддалық секталар өркендеп, олар Нанто Рокушу (Алты Нара сектасы) деп аталды. Олардың ең ықпалдысы – Кегон мектебі (қытайлық Хуаянь мектебінен). Нара дәуірінің соңында Кукай (774–835) және Сайчо (767–822) Сингон және Тендайдың ықпалды жапон мектептерін құрды. Бұл мектептер үшін маңызды доктрина Хонгаку (іштен туған ояну немесе бастапқы ағарту) болды, ол барлық келесі жапон буддизміне әсер етті. Буддизм жапон діні Синтоға да әсер етті, ол буддалық элементтерді қабылдады. Кейінгі Камакура дәуірінде (1185–1333) ескі Нара мектептерімен бәсекелескен және «Жаңа буддизм» (Шин Буккё) немесе Камакура буддизмі деп белгіленген алты жаңа буддистік мектеп құрылды. Оларға Хонэннің (1133–1212) және Шинранның (1173–1263) ықпалды Таза жер мектептері, Эйсай (1141–1215) және Доген (1200–1253) негіздеген Ринзай және Сото дзен мектептері, сондай-ақ Ничиреннің (1222–1282) Лотос Сутра мектебі кірді. Жапон буддистік өнері Нара дәуірінде (710–794), Хэйан дәуірінде (794–1185) және Камакура дәуірінде (1185–1333) 8-13 ғасырлар аралығында ерекше өнімді болды. Буддизм, әсіресе Дзен, Ашикага дәуірінде (1333–1573) және Токугава дәуірінде (1603–1867) мәдени тұрғыдан маңызды болып қала берді.

Моңғолия

Сионну (б.з.д. 209 – б.з. 93 ж.), Сианбей (б.з.д. 93 – 234 ж.), Роуран қағанаты (4-ғасырдың соңы – 6-ғасырдың ортасы) және Гөктурк (бірінші мыңжылдықтың ортасы) сияқты көшпелі империялардың билеушілері миссионерлерді қабылдап, олар үшін ғибадатханалар салған. Буддизм аристократия арасында кең таралып, Солтүстік Вэй (386–535) және Ляо (916–1125) династияларының монархтары оны қолдаған, олардың билігінде Сяньбей және Хитан тұрған. Хитан аристократиясы буддизмді Ляо әулетінің құрылуына дейін Моңғол далаларында үстемдік құрған Уйгур қағанатының мәдениеті деп есептеген. Цзинь әулетінің (1115–1234) басшылығымен билік еткен журчендер де буддизмді өз мәдениеттерінің бір бөлігі деп санаған. Шыңғыс хан (1162–1227 жж.) және оның тікелей ізбасарлары Азияның және Еуропалық Ресейдің көп бөлігін жаулап алып, әскерлерін Орталық Еуропа мен Оңтүстік-Шығыс Азияға дейін жеткізген. Юань әулетінің (1271–1368) императорлары 13- және 14-ғасырларда Тибет буддизміне көшкен. Юань әулетінің негізін қалаушы Хубилай хан буддизмді өрістету үшін тибет буддизмінің Сакия мектебінің ламасы Дрогон Чогьял Пхагпаны шақырған (моңғолдар арасында буддизмнің екінші таралуы). Буддизм Юань әулетінің де-факто мемлекеттік дініне айналған. 1269 жылы Хубилай хан Пхагпа ламаға көптілді империяның жазу жүйелерін біріктіру үшін жаңа жазу жүйесін жасауды тапсырған. «Пхагс па» жазуы, сондай-ақ «Төртбұрышты жазу» деп те аталады, Тибет жазуына негізделген және тік, жоғарыдан төмен жазылған. Ол моңғол, тибет, қытай, ұйғыр және санскрит тілдерінде жазу үшін қолданылған және империяның ресми жазуы болған. Моңғолдардың іс-әрекеті Сакия мектебінің, содан кейін Гелугтың беделін арттырып, Тибет-моңғол мәдениетінің одан әрі дамуына жағдай жасаған. Юань әулетінің 1368 жылы құлауынан кейін және Солтүстік Юань әулеті тұсында моңғолдар шамандық дәстүрлерге қайта оралған. 1578 жылы моңғолдарды біріктіруді және Шыңғыс ханның жолын қайталауды мақсат еткен моңғол әскери басшысы Алтан хан өркендеп келе жатқан Гелугтың басшысы 3-ші Далай-ламаны шақырып, саммит өткізген. Олар Алтан ханға императорлық дәрежеге жету үшін заңдылық пен діни қолдау берген одақ құрған, ал буддалық мектепті қорғап, қолдаған. Алтан хан Сонам Гьяцо ламаны Пхагпа ламаның реинкарнациясы деп мойындап, Тибет басшысына «Далай-лама» («Мұхит ламасы») атағын берген, осы атақты оның ізбасарлары бүгінге дейін сақтап жүр. Сонам Гьяцо, өз кезегінде, Алтанды Хубилай ханның реинкарнациясы деп мойындаған. Осылайша, Алтан өзіне алған «хан» атағына заңдылық қосты, ал Сонам Гьяцо Тибет саңғасы үстінен билік құруға қолдау алды. Осы кездесуден бастап Гелугпа мектебінің басшылары Далай-ламалар деп таныла бастады. Алтан хан Сонам Гьяцоға Очирдар (Очирдар, санскрит тілінен Ваджрадхара) атағын да берген. Алтан хан көп ұзамай қайтыс болған, бірақ келесі ғасырда Гелуг буддизмі бүкіл Моңғолияға тараған.

Оңтүстік-шығыс Азия буддизмі

500 жылдан бастап Үндістан мәдениеті Оңтүстік-Шығыс Азия елдеріне әсер етті. Құрлық және теңіз сауда жолдары Үндістанды аймақпен байланыстырды, ал Оңтүстік-Шығыс Азияны үндістандықтандыру кезеңінде индуизм және буддизм нанымдары онда кең таралды. Осылайша, мың жылдан астам уақыт бойы Үндістанның ықпалы аймақтың түрлі елдеріне белгілі бір мәдени біртүтастық әкелген басты фактор болды. Пали және санскрит тілдері мен үнді жазулары, сондай-ақ теравада және махаяна буддизмі, брахманизм және индуизм тікелей байланыс арқылы, қасиетті мәтіндер мен үнді әдебиеті, мысалы, Рамаяна және Махабхарата арқылы тарады. V-XIII ғасырларда Оңтүстік-Шығыс Азияда буддизм мен буддистік өнерді индуизммен бірге насихаттауда белсенді болған бірқатар қуатты мемлекеттер пайда болды. Бұддалық ықпал енді тікелей теңіз арқылы Үндістан субконтинентінен келді, сондықтан бұл империялар негізінен махаяна сенімін ұстанды. Мысал ретінде Фунан, Кхмер империясы және Сухотай тай патшалығы сияқты құрлықтағы патшалықтарды, сондай-ақ Калинга патшалығы, Шривиджая империясы, Матарам және Маджапахит сияқты арал патшалықтарын атауға болады. Буддистік монахтар біздің заманымыздың V ғасырында Фунан патшалығынан Қытайға барып, махаяна мәтіндерін алып келді, бұл діннің осы уақытқа дейін аймақта қалыптасқанын көрсетеді. Махаяна буддизмі мен индуизм Кхмер империясының (802–1431) негізгі діндері болды, ол сол кезде Оңтүстік-Шығыс Азияның көп бөлігін биледі. Кхмерлер кезінде Камбоджада және көршілес Таиландта индуисттік және буддистік көптеген храмдар салынды. Кхмерлердің ең ұлы патшаларының бірі, VII Джаяварман (1181–1219), Байон мен Ангкор-Томда үлкен махаяна буддалық құрылыстар салды. Индонезияның Ява аралында Калинга патшалығы (6–7 ғасырлар) сияқты үнділік патшалықтар буддалық мәтіндерді іздеген қытай монахтарының баратын жері болды. Малай Шривиджаясы (650–1377), Суматра аралында орналасқан теңіз империясы, махаяна және ваджраяна буддизмін қабылдады және буддизмді Ява, Малайя және басқа да жаулап алған аймақтарға таратты. Қытай буддисті Ицзин өзінің Палембангтегі астанасын буддистік білімнің үлкен орталығы деп сипаттады, онда император өзінің сарайында мыңнан астам монахтарды қолдады. Ицзин 671 жылы буддизмнің маңыздылығын растады және болашақ қытай паломниктеріне Палембангта бір-екі жыл болуды кеңес берді. Атиша миссионер ретінде Тибетке барар алдында онда оқыған. Шривиджая кеңейген сайын буддизм гүлденді және индуизм мен басқа да жергілікті дәстүрлер сияқты бірнеше діндерді біріктірген жергілікті синкретизмнің бір бөлігіне айналды. Ява аралында Матарам патшалығы (732–1006), Шривиджаяның басты қарсыласы, махаяна буддалық мәдениетін де насихаттады. Олар ескерткіш ғибадатханалармен, әсіресе алып Боробудурмен, сондай-ақ Каласан, Севу және Прамбананмен танымал. Индонезия буддизмі индуизммен бірге Маджапахит империясы (1293–1527) кезінде де гүлденді, бірақ кейіннен ислам дінімен толық ауыстырылды.

Тхеравада қайта өрлеу дәуірі

Мьянмадағы Мон және Пью халықтарының жерлері біздің заманымыздың 5 ғасырынан бастап Иравади және Чао-Прая алқаптарында Тхераваданың кеңінен таралғанын көрсететін мол дәлелдер бар. Бірмадағы Тхеравада буддизмі бастапқыда буддизмнің басқа түрлерімен және басқа діндермен бірге өмір сүрді. Паган империясын құрған Анаврахта патшасы (1044–1078) Шри-Ланкадан Тхеравадин буддалық дінін қабылдап, астанасы Паганда көптеген будда ғибадатханаларын салды. Бірма және моңғолдардың басқыншылығы осы аймақта Тхераваданың әлсіреуіне әкеп соқты, оны Шри-Ланкадан қайтадан енгізуге тура келді. Мон Хантавади патшалығы (1287–1552) кезінде Тхеравада буддизмі Бірмадағы басым дін болды және Шри-Ланка буддизмімен тығыз байланыста болды. Олардың патшаларының бірі, Дхаммазеди, 1476 және 1479 жылдар аралығында Шри-Ланканың Махавихара дәстүрінен бірма буддизмін реформалауымен ерекше танымал. Тхеравада кейінгі бірмалық Таунгу әулетінің (1510–1752) ресми діні болып қала берді. Кхмер патшасы Жайаварман VII (шамамен 1181–1218 жылдары билеген) тұсында, оның ұлы Тамалинда, Шри-Ланкаға саяхат жасағаннан кейін, патшалық отбасы мен Шри-Ланка монахтары Тхеравада буддизмін насихаттады. 13 және 14 ғасырларда Тхеравада Камбоджаның басым дініне айналды, ал жергілікті діни топтар монастырлармен алмастырылды. Тхеравада діні Рам Камахан (1237/1247–1298) билеген кезеңде Таиландтың Сухотай патшалығының мемлекеттік діні ретінде қабылданды. Тхеравада буддизмі Аюттая кезеңінде (14–18 ғасырлар) одан әрі нығайып, тай қоғамының ажырамас бөлігіне айналды.

Қазіргі заман

Қазіргі заман будда дініне жаңа сын-қатерлер келтірді, мысалы, дәстүрлі буддалық Азия елдерін Батыс мемлекеттерінің отарлауы, бұл дінді қолдаған дәстүрлі саяси жүйелерді әлсіретті, сондай-ақ христиан дінінен туған сын және бәсекелестік. Қазіргі заманғы соғыстар, коммунистік дінге қарсы қысым, капитализмнің дамуы, қазіргі ғылым мен аймақтық саяси тұрақсыздық та заманауи буддизмге әсер етеді.

Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азия

Британдық Цейлонда христиан миссионерлері барлық мемлекеттік мектептерді басқарып, буддалық нанымдарды сынап тұрды. 1865 жылы буддалық монахтар христиандық шабуылдарға қарсы қозғалыс бастады, кітапшалар басып шығарып, христиандармен көпшілік алдында пікір алмасты, мысалы, 1873 жылы Панадура пікірталасында монах Гунананда 10 000 адамның алдында жеңіске жетті. Осы кезеңде буддизмнің жаңа түрі қалыптаса бастады, ол "буддистік модернизм" (немесе кейде "протестанттық буддизм") деп аталды. Бұл бағыт Будданы гуманистік тұрғыдан қарастырып, буддизмнің рационалды және ғылыми дін екенін жариялады. Бұл жаңа қозғалыстың маңызды өкілдері – американдық Генри Олкотт (1832–1907) және Анагарика Дхармапала (1864–1933), олар буддалық мектептерді, мирян ұйымдарын және газеттерді басып шығаруды қолға алды. Дхармапала Бодх-Гаядағы қираған үнділік қасиетті жерді қалпына келтіру үшін Маха-Бодхи қоғамын құрды. Сондай-ақ Дхармапала буддизмді үйрету үшін Ұлыбритания мен АҚШ-қа сапарлады. Бұл қоғам Үндістанда буддизмнің қайта жаңғыруына көмектесті, онда буддизм кейбір үнді зиялыларының арасында танымал болды. Олардың бірі – заңгер Б. Р. Амбедкар (1891–1956), Далит буддалық қозғалысының жетекшісі, ол төмен кастадағы үнді далиттерін буддизмге өтуге шақырды. Басқа үнді тұлғалары – Рахул Санкритьяян (1893–1963), Дхармананд Косамби (1876–1941) және Бхадант Ананд Каусальяян. Бірмадағы маңызды заманауи тұлға – король Миндон (1853–1878), ол 5-ші буддалық кеңесті (1868–71) шақырды. Аталған кеңесте Пали канонының әртүрлі нұсқалары тексеріліп, соңғы нұсқасы 729 тас тақташаға жазылды, ол әлі де әлемдегі ең үлкен кітап болып саналады. Бірмада Випассана қозғалысы деп аталатын жаңа медитация қозғалысы пайда болды, оның бастауында буддалық медитация практикасын насихаттаған Медави (1728–1816) тұрды. 1956 жылы бірмалық саясаткер У Ну алтыншы кеңеске төрағалық етті, онда әртүрлі теравада елдерінен келген монахтар Пали канонының тағы бір жаңа нұсқасын жасады. Соңғы кезде буддалық монахтар 2007 жылғы шафран төңкерісі сияқты саяси наразылықтарға қатысты. Тайланд, колонизациядан құтылған жалғыз ел, буддалық сангханы жаңғырту және реформалауға ұмтылған екі маңызды патшаға ие болды. Олар – тай буддизміне бірнеше маңызды реформалар енгізген король Монгкут (1851–68) және оның ұлы король Чулалонгкорн (1868–1910). Тайландтағы соңғы екі модернистік қозғалыс – тай орман дәстүрінің монастырьлық қайта жаңғыруы және Ват Пхра Дхаммакая қозғалысы. 1893 жылдан бастап Вьетнам, Камбоджа және Лаос Францияның колониялары болды. Лаоста 1975 жылы коммунистер билікке келді. Буддалық сангхаға қарсы кең ауқымды репрессиялар болған жоқ, бірақ коммунистік үкімет сангханы бақылауға алып, оны идеологиясын тарату құралы ретінде пайдалануға тырысты. Алайда Камбоджада 1975–79 жылдардағы қызыл кхмерлердің коммунистік террорлық режимі буддалық сангхаға көп зиян келтірді.

Шығыс Азия

1853 жылы адмирал Перридің Жапонияны ашуы және 1868 жылғы Мейдзи реформасы феодалдық Жапонияның аяқталуына және қарқынды жаңғыруға алып келді. Жапон үкіметі қабылдағаннан кейін, буддизмге күшті қарсылас ретінде жаңа мемлекеттік синтоизм пайда болды. 1872 жылы Жапон үкіметі будда дінінің қызметкерлеріне үйленуге рұқсат берді. Бұл өзгерістер жапон буддизмінің жаңғыруына ықпал етті, нәтижесінде баспа үйлері ашылып, Батыс философиясы мен ғылымы зерттелді. Соғыстан кейінгі кезеңде Жапонияда көптеген жаңа діндер пайда болды, олардың көпшілігі буддизмнің әсерімен болды. Ал Қытай буддизмі христиандыққа негізделген Тайпин көтерілісі (1850–64) кезінде көптеген қирауларға ұшырады, бірақ республикалық кезеңде (1912–49) шамалы қайта жандануды бастан өткерді. Маңызды тұлға – Тайсю (Тай һсю, 1899–1947), ол Қытай буддизмінің қазіргі заманғы гуманистік бағытымен байланысты. Коммунистік мәдени революция (1966–76) буддалық монастырлардың жабылуына және буддалық институттардың кеңінен жойылғандығына әкелді. Алайда, 1977 жылдан бері коммунистік үкімет саясатында ауыс-түйіс болып, буддалық қызмет, монахтар мен жатақтардың арасында қайта жаңғыру орын алды. Корея буддизмі жапон шабуылдары, оккупация және Корея соғысы кезінде бірнеше соққыға ұшырады. Солтүстік Кореяның қатал үкіметі сангхаға шектеулі қолдау көрсетсе де, барлық қызметті қатаң бақылайды. Оңтүстік Кореяда буддизм қайта жандана бастады, жастар топтарының ықпалы артып, ғибадатханалар үкімет көмегімен қайта салынуда. Корея буддизмінің заманауи мысалы – Вон буддизмі.

Орталық Азия

Тибет (Қың әулетінің қарауында болған) 1912 жылдан бастап 1950 жылы қытай коммунистерінің басып кіруіне дейін Далай-ламалар мемлекет басшылары болған дәстүрлі теократиялық мемлекет (Ганден Пходранг мемлекеті) ретінде сақталды. 1959 жылы 14-ші Далай-лама елден қашып кетті. Үндістанда тибеттік эмигранттар қауымы құрылды, оның орталығы Дхарамсала қаласында орналасқан, онда бүгінде түрлі буддалық монастырлар бар және Тибет буддизмін зерттеу орталығы болып табылады. 14-ші Далай-лама қазіргі таңда әлемдегі ең танымал буддалық көшбасшыларының біріне айналды. Қызыл гвардия кезеңінде (1966–67) қытай коммунистері Тибеттегі шамамен 6000 монастырды, олардың өнері мен кітаптарын жойды, Тибет буддизмі мәдениетін жоюға тырысты. 1980 жылдан кейін қытай үкіметінің тибеттік буддизмге жасаған қысымы азайды және Тибеттік канонның қайта басылуымен және өнерді қалпына келтірумен жағдай жақсарды. Жақын орналасқан Бутан және Непал елдерінде Ваджраяна буддизмі маңызды дін ретінде гүлденуде. Монғолияда да тибеттік буддизм басты дін болып табылады, ал коммунистік билік жылдарында (1924–1990) буддизмге қатты қысым көрсетілді. Алайда, коммунизмнен кейінгі Монғолияда буддизм қайта жандануда, монахтар мен монахындардың саны артып, 2009 жылдан бері 284 монастырь жұмыс істеп келеді. Дінге қатысты жаңа либералды көзқарас Тува мен Бурятия буддистеріне, сондай-ақ Қытайдың Ішкі Монғолия аймағына да оң әсер етті. Тағы бір маңызды оқиға – 17 ғасырда Тибет буддизмін негізгі дін етіп қабылдаған Калмык хандығының құрылуы. 18 ғасырдың аяғында олар Ресей империясының құрамына Калмыкия ретінде енді, ол бүгінде Ресей Федерациясының бір бөлігі болып табылады және халқының көпшілігі буддизмді ұстанады.

Батыс әлем

XIX ғасырда батыс зиялылары буддизмді колониялық қызметкерлер, әкімшілер және христиан миссионерлері сияқты түрлі байланыстар арқылы көбірек танысты. Сэр Эдвин Арнольдтың "Азияның жарығы" (1879) атты өлеңі – Будданың өмірінен баяндайтын, буддизм туралы алғашқы табысты жарияланым болды және ағылшын тілді орта таптардың арасында үлкен қызығушылық тудырды. Герман Ольденберг (1854–1920), Т. В. Рис Дэвидс (1843–1922) және Ф. Макс Мюллер сияқты батыс буддистік ғалымдарының еңбектері де буддизмді батыс аудиториясына таныстыруда маңызды рөл атқарды. XIX ғасырдың соңында Буддизмге алғашқы батыстық жандардың сенуі де болды, олардың ішінде 1880 жылы Шри-Ланкадағы жетекші теософтар Генри Стил Олькотт пен Хелена Блаватская болды. Теософиялық қоғам Үндістан діндерін батысқа таратуда үлкен ықпал етті. XIX ғасырда У Дхаммалока, Ананда Меттейя және неміс Ньянатилока Тера (1878–1956) сияқты алғашқы батыстық монахтар да пайда болды. Батыста буддизмнің өсуіне ықпал еткен тағы бір маңызды фактор – XIX ғасырдың соңында Қытай мен Жапониядан АҚШ және Канадаға кең көлемде көшіп келу болды. 1975 жылдан бастап Вьетнам, Лаос және Камбоджадан келген босқындар да батысқа қоныс аударды. Д.Т. Судзуки, Хсуан Хуа, Хакуун Ясутани және Тих Нхь Хань сияқты азиялық буддистер 20-ғасырда батыста Дзен буддизмін оқытуда ықпалды болды. Шунрю Судзуки Сото Сан-Франциско Зен орталығын (1961) және Тассаджара монастырын (1967) ашты. Тибет диаспорасы да батыста тибет буддизмін насихаттауда белсенділік танытты. Тибет буддизмінің төрт негізгі мектебінің барлығы батыста өкілдікке ие және батыстық жандарды буддизмге өткізуде. Оның жақтастарының саны оннан жиырма миллионға дейін жетеді деп есептеледі. Тхеравада дәстүрі батыста, әсіресе АҚШ-тағы иммигранттар қауымдастықтарында түрлі ғибадатханалар құрды. Тхераваданың випассана медитациясы да 1975 жылы Insight Meditation Society және С. Н. Гоенканың випассана орталықтары сияқты институттардың құрылуы арқылы батыста орнықты. Тайландтың орман дәстүрі АҚШ және Ұлыбританияда да қауымдастықтар құрды. Ұлыбританияда Триратна буддистік қауымдастығы жаңа заманауи буддистік қозғалыс ретінде пайда болды. Континенталдық Еуропада буддизмге қызығушылық 20-ғасырдың соңында Германия сияқты елдерде буддистік топтардың экспоненциалды өсуімен бірге артты. Франция мен Испанияда тибет буддизмі ең көп тараған. Тибет, Шығыс Азия және Тхеравада дәстүрлері қазір Австралия мен Жаңа Зеландияда да бар және белсенді. Тибет және Дзен буддизмі Аргентина, Бразилия, Чили, Колумбия және Венесуэлада да аз ғана өкілдікке ие. Буддизмнің 20-ғасырда батысқа таралуы осы дінді әлемдік құбылысқа айналдырды.