Кіріспе

A Time of Changes - 1971 жылы америкалық жазушы Роберт Сильвербергтің ғылыми фантастикалық романы. Ол сол жылы «Небула» сыйлығын жеңіп алды, сондай-ақ 1972 жылы «Хьюго» және «Локус» сыйлықтарына иегер болуға ұсынылды.

Сюжетке кіріспе

Роман бір адамның жеке басы туралы сөздерге тыйым салынған мәдениетте өтеді, ал «мен» сияқты сөздер ұятты немесе қоғамдық қателіктер саналады. Күшті жаңа дәрі кейіпкер Киннелл Даривалға басқалармен телепатиялық байланысқа түсуге мүмкіндік береді, ал осы ортақ сезім оған өзінің қанаушыл мәдениетіне қарсы төңкеріс жасауға күш сыйлайды. Роман Киннеллдің мәдени қылмыстары үшін ұсталып, түрмеге отыруын күтіп отырғанда жазған өмірбаян стилінде баяндалған. «Мен» сөзінің тыйым салынғаны туралы тақырып Айн Рэндтің 1938 жылғы «Гимн» повесімен ұқсас. Дегенмен, Сильверберг өзінің кітабы жарық көргеннен кейін ғана Рэндтің кітабынан хабардар болғанын және оның мұндай қоғамды бейнелеу мақсаты Рэндтің мақсатынан мүлдем басқа болғанын мәлімдеді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Велада Бортанның өмірі Келісіммен реттеледі, оның ең айқын ерекшелігі – жеке басты жоққа шығару. Өзіңді бірінші жақта атауға тыйым салынған. Өзін ашып көрсетуші – жан дүниесін басқаларға ашатын адам, оның салдарынан ол оқшауланып қалады. Оқиғаның басты кейіпкері – Салла провинциясының князі Кинналл Даривал, ол өмірлік күмәндермен және бауыры Халумға деген тыйым салынған құштарлығымен мазасыз. (Банк бауырлары – осы қоғамның маңызды институты; биологиялық байланысы болмаса да, олардың арасындағы инцест табуы нағыз бауырлар арасындағыдай күшті). Ағасы Стиррон Салланың Бас септархы болғаннан кейін, Кинналл тікелей қақтығыстан қашу үшін көршілес Глин провинциясына жер аударылады. Глинде салқын қабылдағаннан кейін, оның ақшалай жинақтары Салланың Бас қазынашысы тарапынан тартып алынады, ол заңсыз шетелдік деп жарияланады, осылайша ол қаражатызсыз қашқын болып қалады. Ол бір жылға ағаш кесу лагерінде жұмыс істеуге жақсы адам табады, бірақ соңында Салладан келген әйел оны қашқан ханзада деп таниды. Тағы да жолға шығып, Кинналл Клэкке, Глиннің азапты ауылына, шаруалар отбасына паналап келеді. «Нағыз әлемнен» жаңалық күткен Кинналл Биумарға барып, Маннеран провинциясына бет алған сауда кемесіне теңізші болып орналасады. Ол жерде өзінің құл атасы Сегвордқа барып, Маннеранда адал өмір сүруге мүмкіндік беретін жұмыс сұрайды. Маннеранның қуатты бюрократы болғаннан кейін, Кинналл Халумның көрінетін және туысы Лоимельге үйленеді. Алайда, бұл махаббатсыз және бақытсыз қарым-қатынасқа айналады, өйткені Лоимель Халумға ұқсайды, бірақ басқа тұлғаға ие, және ол өзін біреудің орнына пайдалануда екенін сезінеді. Содан кейін Кинналл Швейц деген жергілікті адаммен кездеседі, ол өзінің мәдениетінен алшақтауын ашық талқылай бастайды. Швейц оған Сумара Бортанның оңтүстік аймағында өсетін керемет дәрі туралы айтады. Ақырында екеуі де ауылдық қонақ үйге барып, құпия есірткіні бөліседі, осылайша олардың саналары бір-біріне ашылады және олардың арасында мықты байланыс орнатылады. Кинналл мен Швейц Сумара Бортанға экспедиция ұйымдастырады, онда олар дәріні жергілікті тұрғындармен әлеуметтік сиқырлы рәсімдер түрінде бөліседі. Маннеранға есірткінің көп мөлшерін алып кірген Кинналл жаңа өзін-өзі ашу культының елшісі болып кетеді, көптеген адамдарды онымен телепатиялық есірткіні бөлісуге көндіреді. Олардың арасында оның құлы Ноим де бар. Соңында, сатқындыққа ұшырап, ол Ноимнің Салладағы меншігіне қашып кетеді. Сол жерде оған сүйікті Халум келіп, олар есірткіні бөліседі. Ол осы тәжірибеден қатты мазасыз болады, сондықтан ол оны бөлшек-бөлшекке айырған ашкөз дауыл қалқандарының қорасына кіреді. Бұл есірткінің қауіпті екендігінің және Кинналл оны таратқаны үшін қылмыскер екендігінің дәлелі ретінде қарастырылады. Кинналл соңғы рет Күйген жазықтарға ұшып кетеді, онда оны патшалық күзетшілер ұстайды. Кітап екіұшты аяқталады. Бір мүмкіндік, Кинналл өлім жазасына кесілген немесе өмір бойы түрмеге отырған болса да, ол бастаған қозғалыс немесе культ кең таралды, кітабының өзі Киелі жазбалардың немесе негізгі құжаттың негізінде, және ол ақырында қалыптасқан тәртіпті құлатуға қол жеткізді. Екінші мүмкіндік – бұл Кинналл есірткінің әсерінен көрген галлюцинация ғана, және ол бастаған нәрсе онымен аяқталды. Бұл екі мүмкіндік те ашық қалды, бұл Сильвербергтің қасақана ниеті болған.

Кейіпкерлер

Кинналл Даривал – Салланың ханзадасы, Септархтың екінші ұлы. Ұзын бойлы, денелі және спортқа жарамды. Стиррон – Кинналлдың ағасы. Ағасы сияқты денелі. Кейін Салла провинциясының септархы болады. Септарх – Стиррон мен Кинналлдың әкесі. Жұқа денелі, бойы орташа адам. Ірі жыртқыш құс – қанқанаты (хорнфаул) – оны өлтірді, соның салдарынан Стиррон жаңа септарх болды. Ноим Кондорит – Кинналлдың серігі. Салланың солтүстік шекарасынан Луинн Кондориттің ұлы. Халум Хелалам – Кинналлдың серігі және оның тыйым салынған сүйіктісі. Маннераннан келген Сегворд Хелаламның қызы. Швейцариялық – жер шарының адамы. Кинналлмен жақын қарым-қатынас орнатқан саудагер.

Тұжырымдамалар

Байланыс – Әдетте бала кезінен бастап отбасылармен ұйымдастырылатын, адамдар арасындағы жеке одақ. Мұндай туыстық байланыстардың мақсаты – өте жақын дос болу. Құрғатушылар – Хикая бойында Киналл, католик дінбасыларына бару сияқты, құрғатушыларға жүгінеді, олардан көмек іздейді. Құрғатушылардың осы құпияларды сақтауы тиіс; алайда, кем дегенде біреуі алған ақпаратты саяси кек алу үшін пайдаланады.

Орны

Бортан планетасы – алтын-жасыл күннің айналасында айналып жүрген Жер колониясы. Бес материк бар: Велада Бортан, Сумара Бортан, Умбис, Дабис және Тибис. Қуырылған Төңіректер – Велада Бортанның ортасындағы шөлейтті аймақ, шығысында Хуиштор таулары мен батысында Треиштор тауларымен шектеледі. Велада Бортан – «Солтүстік Әлем». Ең маңызды материк және алғашқы әлемдік адамзат цивилизациясының отаны. Қуырылған Төңіректер арқылы шығыс және батыс бөліктерге бөлінген. Батыс бөлігі атаусыз тоғыз провинцияға бөлінген. Шығыс бөлігінде төрт провинция бар: Салла, Глин, Маннеран және Крелл. Сумара Бортан – «Оңтүстік Әлем». Планетаның алғашқы қоныстану кезеңінде Келісімге бағынбағандар осы оңтүстік материкке жер аударылды, ол көбінесе тропикалық ормандармен жабылған. Олардың қоғамы белгілі бір деңгейде примитивтік күйге деградирациялады, негізінен өзін-өзі ашу есірткісінің ритуалдық қолданысына негізделген. Аты нақты айтылмаса да, бұл атау Суматрадан шыққан болуы мүмкін. Салла – Велада Бортан провинциясы. Астанасы, Салла қаласы, Кинналл мен Стирронның мекені. Глин – Глин провинциясының астанасы. Шалақы, бақытсыз, күңгірт. Глин халқы қара киім, қара қабақ, қара жанды, жабық және қысқа жүректі деп сипатталады. Биумар – Глиннің негізгі теңіз порты және халық саны бойынша екінші қала. Шамадан тыс үлкен қаланың майлы, сұр кеңістігі, сұр және қауіпті мұхитқа сүйеніп тұр. Маннеран провинциясы – құдайлардың сүйікті провинциясы. Ауасы қоңыл, тәтті, жыл бойы гүлдердің хош иісімен толы. Маннеран – Маннеран провинциясының гүлденген, ыстық және әдемі астанасы. Бұл орын Велада Бортанның ең жақсы табиғи порты болып табылады. Маннеран әйгілі Тас шіркеуімен және қуатты сауда орталығы ретінде танымал.