Кіріспе
Римдік генерал және саясаткер Гай Лаелий – римдік генерал және мемлекет қайраткері, Сципион Африканның досы. Ол онымен бірге Иберия жорығына (б.з.д. 210–206 жж.; қазіргі Испания мен Португалияны қамтитын Римдік Испания) және Африка жорығына (б.з.д. 204–202 жж.) қатысты. Жаңа Карфагенге шабуылда римдік флотқа және Зама шайқасында римдік атты әскеріне қолбасшылық етуі Сципионның жеңістеріне үлкен үлес қосты.
Gaius Laelius was a Roman general and statesman, and a friend of Scipio Africanus, whom he accompanied on his Iberian campaign (210–206 BC; the Roman Hispania, comprising modern Spain and Portugal) and his African campaign (204–202 BC). His command of the Roman fleet in the attack on New Carthage and command of the Roman cavalry at Zama contributed to Scipio's victories.
Өмірбаян
Кейбір римдік тарихшылардың, оның ішінде Полибийдің (10-шы кітабы) мәліметінше, Лаелий Сципионмен бала кезінен дос болған; алайда оның отбасылық тегі белгісіз. Өкінішке орай, бұл белгісіздік олардың қалай танысқанына да қатысты. Ливийдің пікірінше, ол бай отбасынан емес, себебі ол 190 жылы Ұлы Антиохқа қарсы жорыққа қолбасшылық ету арқылы отбасының байлығын қалпына келтіруді (немесе одан да жоғары дәрежеге көтеруді) мақсат тұтқан. Полибий Лаелийдің Сципионмен әскердегі ерте күндерінен бастап серігі болғанын айтады, себебі Лаелий, шамасы, Сципионның б.з.б. 218 жылдың соңында Тицин шайқасында болған әкесін құтқаруын көрген. Лаелий б.з.б. 210 жылдан б.з.б. 201 жылға дейінгі Сципионның түрлі жорықтарына қатысты, бірақ Римге оралғаннан кейін ғана саяси мансабын бастады. Бұл мойынтанбау оның салыстырмалы түрде төмен әлеуметтік статусымен және/немесе отбасының байлығы мен саяси ықпалының жетіспеуімен байланысты болуы мүмкін. Дегенмен, "Лаелий" есімі тек Екінші Пуникалық соғыс туралы айтылғанда қолданыла бастаса, онда ол (және оның отбасы, олардың ешқайсысы бұрын есімдері аталмаған) күмәндануға орай, одан да қарапайым тектен шыққан болуы мүмкін.
Әскери мансап: Лаелий Испанияда (б.з.д.
210–206 жылдар аралығында болған Иберия жорығында Лаелий команданың адал орынбасары болды, Сципион Иберияны басып алу жоспарларының бәрін оған сеніп тапсырған жалғыз адам еді. 209 жылы Карфаген-Новаға шабуыл жасағанда отыз кемеден тұратын флотқа қолбасшылық етті. Лаелий Жаңа Карфагенді басып алғаннан кейін маңызды тұтқындардың бір тобын басқарды, оларды Сципион бұл маңызды жеңістің хабарымен бірге Римге бескеппен жіберді. Сенат Лаелийге Сципионға арналған қосымша бұйрықтар берді, оларды Лаелий Сципион әскерлері әлі де Тарракодағы қыстауда болған кезде жеткізді. Сондықтан бұл шамамен б.з.б. 208 жылдың басы болатын. Полибийдің мәліметінше, Лаелий армияның сол қанатын басқарды, 208 жылы Баэкула шайқасында (Байлен маңында) Хасдрубалдың оң қанатына шабуыл жасады, онда Сципион Хасдрубалға жеңіліс сыйлады, ол содан кейін Солтүстік Иберияға және Италияға шегінді. Келесі жыл, 207 жыл, олардың позицияларын бекітуге жұмсалды, бірақ Сципион Силанды Ибериядағы ең жаңа пуникалық қолбасшымен айналысуға жіберді, ал кіші інісі Луций Оронгисті (қазіргі Хаэн деп саналады) басып алды. Лаелийдің осы жылғы оқиғаларға қатысы туралы көп мәлімет жоқ. Лаелийдің шешуші Ілипа шайқасындағы (206 ж.) рөлі де белгісіз. Бірақ шайқастан кейін ол Бербер (немесе Масаесил) патшасы Сифаксты Римге адалдығын жаңартуға көндіру үшін жіберілді, бірақ патша Сципионның өзімен ғана келісімге отырудан бас тартқандықтан, ол сәтсіз аяқталды. Сондықтан Сципион одақты қамтамасыз ету үшін Масаесил сарайына жеке келді. Бұл дипломатиялық жетістіктен кейін көп ұзамай Гадес Карфаген үкіметіне наразылық білдірді, бұл туралы естіген Сципион Лаелийді теңіз арқылы, ал Марцийді құрлық арқылы қаланы басып алуға жіберді. Жолда қаладан шыққандар ұсталды, бірақ оларды Африкаға депортациялауға арналған эскадрилья Лаелийдің Картея шайқасында жеңіліске ұшырады. 206 жылдың соңында римдіктер әскерлер арасындағы бүліктер мен жергілікті тайпалардың көтерілістеріне тап болды, ал Сципион ауырып қалды. Лаелийдің көтеріліс кезіндегі рөлі нақты емес, бірақ ол Африканның кавалериясын басқарғаны белгілі, ол Ілергетан көтерілісін басу үшін аттанды.
Африкадағы Лейлиус (б. з. д. 204-202)
Сципион консулдық жылында (б.з.д. 205 ж.) Лаелий онымен бірге тағайындалған провинциясы – Сицилияға барды, онда ол Солтүстік Африкаға экспедиция немесе шабуыл жасады, ал Сципион әскерлері мен жабдықтарын толыққанды шапқыншылыққа дайындады. Бұл экспедицияның мақсаты Африкадағы жағдайды бағалау болды. Екі ханзада бұрын бағынышқа алынған болатын, Сифакс Сципионмен одағын үзді және Софонисбамен, танымал карфагендік сұлу, Хаздрубал Гисконың қызымен некелесу ұсынылғанда карфагендіктерге қосылды. Кейіннен Сифакс әйелінің бұрынғы күйеуі Масиниссаны – Сципионға адал болған және Илипа шайқасынан кейін онымен одақтастығын растаған – өз аумағынан қуды. Қазіргі уақытта құлқынға айналған Масинисса Лаелийге шабуыл кезінде, Гиппо Региус айманында деп есептелген жерде, өзінің жағдайы туралы хабарлау үшін келді. Лаелий осылайша Сципионға шабуылдың маңыздылығын жеткізе алды. Б.з.д. 204 ж. шамасында Сципион Африкаға шабуыл жасауға дайын болды. Бірнеше шайқастан және жалған бітімге қол жеткізгеннен кейін римдіктер Утика шайқасында одақтас лагерьге шабуыл жасады, онда Сципион мен Лаелий карфагендік лагерьге от қойды. Дегенмен, римдіктер Сифаксты карфагендіктермен некелік және саяси одағынан ажырата алмады; Сципион өзінің флоты үшін қорқып, карфагендік әскеріне қарсы толық жеңіске қол жеткізе алмады. Ақырында, б.з.д. 203 ж. Лаелий Сифаксты жеңіп, Сирта қаласын басып алды және Сифаксты тірі ұстады. Одан кейін ол тұтқынға алынған ханзаданы, оның ұлы Верминаны және басқа да бірнеше жетекші тұлғаларды Римге алып барды. Замада (б.з.д. 202 ж.) Лаелий атты әскерге басшылық етуде айтарлықтай көзге түсті, ол тағы да сол қанатқа орналасты, ал Масинисса оң қанатқа орналасты; егер атты әскер шешуші сәтте араласпағанда және карфагендіктерге артынан шабуыл жасағанда, Сципион жеңіліске ұшырауы мүмкін еді.
Саяси мансап
Лейлиус Сципионның б.з.д. 202 жылы жеңіске жеткеннен кейін квестор болып сайланды. 197 жылы ол плебейлік эдил болып сайланды және 196 жылы Сицилия преторы болды, екі рет де бұрынғы қолбасшысы және ескі досының көмегімен. Алайда Сципионның ықпалы Лейлиусқа б.з.д. 192 жылы консул болуға көмектеспеді. Ақырында, 190 жылы Сципионның кіші інісі Сципион Азиатикуспен бірге консул болып сайланды, бірақ Ұлы Антиох III-ге қарсы науқанды басқару мүмкіндігін жеңе алмады, бұл оны байытатын еді. Бір дерек бойынша, Лаелий өзі Сенатқа провинцияларды бөлуді дәстүрлі жеребе тартудың орнына таңдау құқығын ұсынды. Досы Сципион Африкан, егер оның інісі Луций Антиохқа қарсы жорықты басқарса, оны легат ретінде ертіп баратынын мәлімдегенде, шешім алдын ала белгілі болды – Луцийге басымдық берілетін еді. Егер бұл дерек дұрыс болса, Лаелийдің шешімі достықтың жеңісі болды, бірақ оның жеке қаржылық мүддесіне пайда келтірмеді. Оған Галлия провинциясы берілді және ол Цизальпин Галлиясындағы жақында бағындырылған аймақты ұйымдастырумен айналысты. Плаценция және Кремона қайтадан халқымен толықтырылды.
Кейінгі өмірі
Басқа Рим генералдары сияқты, Лаелий кейіннен Македонияның Персей патшасына (б.з.д. 174-173 жж.) және Трансальпійлік Галлияға (б.з.д. 170 ж.) елшіліктерде қызмет етті. Лаелийдің әйелі белгісіз, бірақ шамамен б.з.д. 188 жылы ол заңды ұлды өмірге әкелді, ол б.з.д. 140 жылы консул болды – Гай Лаелий Сапиенс. Оның ұлының Сципион Эмилианмен қарым-қатынасы көп жағынан Лаелий Ұлының Сципион Африканмен болған достығын қайталады, Лаелий Кіші үшінші Пуникалық соғыста Эмилианның бағыныштысы ретінде шайқасты, сондай-ақ Сципиондық шеңбердің бір бөлігі ретінде оның саяси одақтасы және клиенті болды. Бұл б.з.д. 160 жылы, қартайған Лаелий (сол кезде шамамен жетпіс жаста болса керек) Римде автор Полибиймен өмірінің соңғы жылдарында кездесіп, оған Сципион Африкан туралы көптеген бірінші қолдан алынған ақпарат берді. Полибий Сципионның қайын сіңілісі Люций Эмилий Паулус Македонскийдің (сол жылы, б.з.д. 160 жылы кенеттен қайтыс болған) клиенті болды және оның екі ұлымен де, әсіресе Сципион Эмилианмен (Африканның асырап алған немересі) дос болды. Лаелий б.з.д. 160 жылдан кейін қайтыс болған көрінеді, бірақ оның қайтыс болған жылын Ливий де, Полибий де есімдерінде көрсетпеген.
Танымал мәдениетте
Рим тарихындағы салыстырмалы түрде маңызды емес тұлға болғандықтан, Гай Лейлий туралы ақпарат құралдарында көп айтылмайды. Джордж Генделдің «Сципион» операсы – «Сципионның қанағаттылығы» романтикалық эпизодына арналған сирек мысалдардың бірі. Операда Лейлий (итальянша «Лелио» деп берілген) Сципионның бағыныштысы болған тарихи рөлімен қатар, Ибериялық принцесса Береника мен оның досы арасында делдалдық рөлді атқарады, сонымен қатар өзіне де сүйіспеншілікке лайық кейіпкер бейнесін қосады. Бірақ, соңғы кезде ол Росс Леккидің «Сципион» романында, көбінесе теріс рөлде, ал Дэвид Энтони Дурхамның «Карфагеннің мақтанышы» романында, римдік актерлердің арасында салыстырмалы түрде үлкен болғанымен, екінші дәрежелі рөлде көрінеді. Эрих «Б» Хартманның жеке басылған «Император: Италия» кітабы, болжам бойынша трилогияның немесе серияның бір бөлігі, екінші Пуникалық соғыстың оқиғаларын баяндайтын екінші баяндаушы ретінде Лейлийді бейнелейді, ол өзінің тарихи еңбектері үшін материал жинап жүрген бірінші баяндаушы Полибиймен әңгімелеседі (немесе еске түсіреді).