Кіріспе

Валентин Петрович Глушко (Валенти́н Петро́вич Глушко́; 2 қыркүйек 1908 жылы туған – 10 қаңтар 1989 жылы қайтыс болған) – советтік ракета инженері, 1974 жылдан 1989 жылға дейін советтік ғарыш бағдарламасының бас менеджері болған. Глушко АҚШ пен КСРО арасындағы ғарыш кеңістігіндегі бәсекелестіктің қалыптасу кезеңінде советтік бағдарламадағы ракета двигательдерінің жетекші конструкторы болды және ғарыш бағдарламасында кибернетиканы қолдаушы болды.

Өмірбаян

Төрт жасында Жюль Верннің романдарын оқығаннан кейін авиацияға қызығушылық танытқан. 1923 жылы Константин Циолковскийге хат жазғаны мәлім. Одессадағы кәсіптік училищені бітіріп, металл өңдеуші мамандығын алған. Бітірген соң гидравликалық жабдықтар зауытында шәкірт болып жұмыс істеген. Алдымен монтаждаушы, кейін токарлық жұмысына ауысқан. Глушко Одессада тұрған кезінде жарылғыш заттармен тәжірибе жасаған. Бұл жарылмаған артиллериялық снарядтар еді, оларды ақ гвардияшылар шегінетін кезде қалдырып кеткен. 1924-1925 жылдары Айды зерттеу және Циолковский ұсынған қозғалтқыштарды ғарышқа ұшу үшін пайдалану туралы мақалалар жазған. Ленинград мемлекеттік университетінде физика және математиканы оқыған, бірақ мамандықтар оған қызығушылық тудырмаған. 1929 жылдың сәуір айында оқуын аяқтамай кетіп қалған. 1929-1930 жылдары Газ динамикасы зертханасында (GDL) ракеталарға қатысты зерттеулер жүргізген, онда сұйық және электрлік қозғалтқыштарды зерттеу үшін жаңа бөлім құрылған. 1931 жылы Мәскеуде құрылған Реактивтік ғылыми-зерттеу институтының мүшесі болған. 23 наурыз 1938 жылы Иосиф Сталиннің Ұлы тазалауына іліккен, НКВД-мен ұсталған және Бутырка түрмесіне қамалған. 15 тамыз 1939 жылы сегіз жылға бас бостандығынан айырылған, алайда Глушко басқа тұтқындалған ғалымдармен бірге түрлі авиациялық жобаларға жұмыс істеуге мәжбүр болған. 1941 жылы сұйық отынмен жұмыс істейтін ракеталық қозғалтқыштарды жобалау бюросының басшысы болып тағайындалған. 1944 жылы босатылған. 1944 жылы Сергей Королев және Глушко Луфтваффе шабуылдарынан елорданы қорғау үшін жылдам көтерілетін Ла-7Р ұшағында сынақтан өткен РД-1 кГц қосымша ракеталық қозғалтқышын жобалаған. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Глушко Германия мен Шығыс Еуропаға неміс ракеталық бағдарламасын зерттеуге жіберілген. Осы мақсатта "Оң жақтан от" операциясының ұшырылуын полковник Глушко ретінде қадағалаған. 1946 жылы өзінің бюросын – ОКБ-456 бас дизайнері болған және 1974 жылға дейін осы лауазымда қалған. Бұл бюро Кеңес Одағында ракеталық қозғалтқыштарды дамытуда маңызды рөл атқарған. Оның ОКБ-456 (кейіннен НПО Энергомаш) R-2 зымыранында қолданылатын 35 тонналық (340 кН) RD-101, R-3 зымыранында қолданылатын 120 тонналық (1180 кН) RD-110 және R-5 Pobeda (SS-3 Shyster) зымыранында қолданылатын 44 тонналық (430 кН) RD-103 қозғалтқыштарын жобалаған. R-7 ("Семёрка") құрамына Глушконың төрт RD-107 және бір RD-108 қозғалтқыштары кірген. 1954 жылы Михаил Янгель жобалаған R-12 Двина (SS-4 Sandal) үшін қозғалтқыштарды жасауды бастаған. Сондай-ақ, ол R-9 Desna (SS-8 Sasin) зымырасын жобалаған Сергей Королевке ракеталық қозғалтқыштарды жеткізуге жауапты болған. Оның жобаларының бірі – RD-170 сұйық отынмен жұмыс істейтін қуатты қозғалтқыш болған. 1974 жылы американдықтардың Айға алты рет сәтті қонғаннан кейін премьер-министр Леонид Брежнев Айға адамды жіберу жөніндегі қиын кеңестік бағдарламаны тоқтату туралы шешім қабылдаған. Ол кеңестік ғарыш бағдарламасын біріктірген, Василий Мишиннің ОКБ-1-ін (Королевтің бұрынғы жобалау бюросы), сондай-ақ басқа бюроларды Глушко басқарған бір бюроға біріктірген, кейіннен NPO Energia деп аталған. Глушконың алғашқы әрекеті, Мишинды толығымен жұмыстан шығарғаннан кейін, ол ұзақ уақыт бойы сынға алған N-1 зымыраны бағдарламасын тоқтату болды, оның қиындықтарының бір себебі – екі адам арасындағы шиеленіс пен криогендік немесе гипергольдік отынды пайдалану туралы келіспеушіліктерден туындаған Королевке қажетті қуатты қозғалтқыштарды жасаудан бас тартуы болған. 1965 жылы UR-500 зымырасы ұша бастағаннан кейін, Челомей бюросы Королевтің N-1 зымырасына UR-700 зымырасымен қарсы ұсыныс жасаған, бұл Сатурн V класындағы тоғыз F-1 көлеміндегі диноген тетрооксиді мен UDMH қозғалтқыштары бар зымыра болған. Королев гипергольдік отынның уыттылығына байланысты ашық қарсылас болған, ол жиі 1960 жылғы Неделин апатын олардың қауіптілігінің дәлелі ретінде келтірген, сондай-ақ UR-500 зымырасына да осы себеппен қарсылық білдірген. Глушко Владимир Челомейдің UR-700 және одан да қуатты UR-900 ядролық қуатты жоғарғы сатысын қолдаған. Королев гипергольдік отынның қаупі туралы наразылық білдіруді жалғастырған кезде, Глушко АҚШ-тың экипажбен жүретін "Gemini" ғарыш кемесін өте ұқсас отынмен "Titan II" зымырасының үстінен ұшырып жатқанын және бұл олардың қауіпсіздігі үшін маңызды емес екенін қарсы дәлелмен жауап берген. Ол сондай-ақ N-1 жұмыс істеуге жарамды шешім емес екенін, өйткені олар Сатурн F-1 масштабында RP-1/LOX қозғалтқыштарын жасай алмағанын айтқан. Королев N-1 үшін сұйық сутегі қозғалтқышын жасауды ұсынғанда, Глушко сутегінің ракета отыны ретінде қолдануға мүлдем қолайсыз екенін айтқан. UR-700, Глушконың пікірінше, Айға тікелей траекториямен ұшуға мүмкіндік береді, ол Аполлон бағдарламасы мен Королевтің N-1 ұсыныстарында қолданылған кездесу және біріктіру әдісінен гөрі қауіпсіз және сенімді деп есептеген. Ол UR-700 және 900 зымыраларын түрлі салаларда қолдануды көзделген, олардың ішінде Ай базалары, экипажпен Марсқа миссиялар, сыртқы планеталарға зондтар және орбиталық соғыс станциялары бар. Королев 1966 жылдың қаңтарында қайтыс болғаннан кейін, оның орынбасары Василий Мишин ОКБ-1 жобалау бюросын басқарған. Мишин Кремльді UR-700/900 жобасын және Глушко UR-700 ұшу аппараты үшін жоспарлаған RD-270 қозғалтқышын тоқтатуға көндірген. Оның басты аргументтері – UR-700 төмен биіктіктегі ұшырылу сәтiнде туындайтын үлкен қауіпсіздік тәуекелі және екі HLV отбасын бірден дамытудың бекерлік екендігі болған. Кеңес Одағының Айға адамды жіберу, Марсқа ұшқысыз миссиялар және төрт ғарышкердің қазасынан кейін Мишин 1973 жылы жұмыстан босатылған және Кремль барлық кеңестік ғарыш бағдарламасын Глушко басқаратын бір ұйымға біріктіруге шешім қабылдаған. Глушконың алғашқы әрекеттерінің бірі – Мишинды толығымен жұмыстан шығарып, ол ұзақ уақыт бойы сынға алған N-1 зымыра бағдарламасын тоқтату болды, бірақ ол 1976 жылға дейін ресми түрде тоқтатылмаған. Содан кейін ол жаңа HLV-ны жасау жұмысын бастаған. Осы уақытта АҚШ "Space Shuttle" әзірлеген. Глушко жаңа HLV, "Энергия", толығымен сұйық отынмен жұмыс істейтін қозғалтқыштарды пайдаланады, ал "Shuttle" негізгі қозғалтқыштарының орнына LH2 ядролық сатысы, ал "Shuttle" қатты отынмен жұмыс істейтін қосымша күштеуіштердің орнына LOX/RP-1 RD-170 қозғалтқыштарымен жабдықталғандығын шешкен. RD-120 қозғалтқышы "Энергия" ядролық сатысы үшін жылдам және қиындықсыз әзірленген, бірақ RD-170 жұмысын аяқтау қиын болған. Глушко оның орнына бір отын беру желісінен қуат алатын төрт жану камерасы бар қозғалтқышты жасауды шешкен. "Энергия" үшін жасалған RD-170 қозғалтқыштары "Зенит" зымыралар отбасының негізі болған, ол 1985 жылдан бастап ұшуды бастаған. "Буран" ғарыш кемесі операцияға дайын болмағандықтан, "Энергияның" 1987 жылғы мамырдағы алғашқы ұшырылымында "Полюс" прототипік ғарыш станциясының модулі тасымалданған. Ақыры, "Буран" келесі жазда, Глушконың қайтысынан бірнеше ай бұрын ұшты. "Энергия" және "Буран" КСРО ыдырағаннан кейін қаржыландырудың тоқтатылуынан зардап шеккен, бірақ RD-170 қозғалтқыштары мен оның туындылары бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді, ал "Энергия" жобасы кезінде LH2 қозғалтқыштарында алынған тәжірибе кейінірек "Бриз" сияқты жоғарғы сатыларда қолданылды. Глушконың командасы Бас машина жасау министрлігінің құрамында болған, оны министр Сергей Афанасьев басқарған. Өмірінің соңында ол Борис Губановты өзінің ізбасары етіп тағайындаған. Глушко 1989 жылдың 10 қаңтарында қайтыс болған. Оның некрологын КСРО Коммунистік партиясының көптеген жетекшілері, оның ішінде Михаил Горбачев қол қойған. Ол Мәскеудегі Новодевичі зиратына жерленген. Оның ең маңызды инженерлік сәтсіздігі, дивизия басшысы Юрий Демьянко атап өткендей, сутегі отыны ракета отыны ретінде қолдануға жарамсыз деген оның талабы болған. Нәтижесінде кеңестік ғарыш бағдарламасы әлі де сутегі отынымен жұмыс істейтін қозғалтқыштарды талқылап отырған, ал американдықтар "Saturn V" зымырасын құрастырып жатқан. Сондай-ақ, Глушконың жобалау бюросы үнемі LOX/керосинмен жұмыс істейтін және американдық ...