Кіріспе

Германия түрмесі, нацистік жетекшілерді ұстаған Шпандау түрмесі – Батыс Берлиннің Шпандау ауданында (қазіргі Берлин, Германия) орналасқан бұрынғы әскери түрме. 1876 жылы салынған, ол нацистік Германия тұсында концлагерьдің алғашқы нысанына айналды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Нюрнберг процесінде сотталған жеті жоғары лауазымды нацистік жетекшілер осы түрмеде ұсталды. 1987 жылдың тамызында соңғы тұтқыны Рудольф Гесс қайтыс болғаннан кейін, түрме бұзылып, орнына Германиядағы британдық әскерлерге арналған сауда орталығы салынды. Бұл түрменің неонацистік қасиетті орынға айналуына жол бермеу мақсатында жасалды.

Тарих

Спандау түрмесі 1876 жылы Вильгельмштрасседе салынған. Бастапқыда ол Пруссия армиясының әскери тұтқындау орталығы ретінде қызмет еткен. 1919 жылдан бастап ол азаматтық тұтқындарға да қолданылды. Ол кезде онда 600-ға жуық тұтқын сақталған. 1933 жылы Рейхстаг өртенгеннен кейін Гитлердің қарсыластары, сондай-ақ Эгон Киш және Карл фон Оссиетцки сияқты журналистер «қорғауға алу» деген желеумен ұсталды. Спандау түрмесі нацистік концлагерьлердің алғашқы үлгісіне айналды. Формальды түрде Пруссия Әділет министрлігі басқаратын болғанымен, Гестапо түрмедегі тұтқындарды азаптап, зорлаған, деп Киш естеліктерінде айтқан. 1933 жылдың соңына қарай алғашқы нацистік концлагерьлер (Дахау, Оштофен, Ораниенбург, Сонненбург, Лихтенбург және Эстервеген маңындағы батпақты лагерьлер) салынды; мемлекеттік түрмелерде «қорғауға алу» деген желеумен ұсталған барлық тұтқындар осы концлагерьлерге ауыстырылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін түрме Батыс Берлинге айналған британдық секторға қарасты, бірақ ол Нюрнберг процесінде сотталған нацистік соғыс қылмыскерлерін ұстау үшін Төрт держава органының басқаруында болды. Ақырында онда жеті тұтқын отырды. 1947 жылдың 18 шілдесінде Нюрнбергтен келгендер:
№ Статусы Туған күні Өлген күні Жасы 1 20 жылдық жаза алды; 1966 жылдың 30 қыркүйегінде босатылды. 9 мамыр 1907 8 тамыз 1974 117 2 10 жылдық жаза алды; 1956 жылдың 30 қыркүйегінде босатылды. 16 қыркүйек 1891 24 желтоқсан 1980 132 3 Денсаулығына байланысты 1954 жылдың 6 қарашасында мерзімінен бұрын босатылды, ал 15 жылдық жазасы 1961 жылдың 30 қыркүйегінде аяқталуға тиіс болған. 2 ақпан 1873 14 тамыз 1956 151 4 Өмір бойына жаза алғаннан кейін денсаулығына байланысты 1955 жылдың 26 қыркүйегінде босатылды. 24 сәуір 1876 6 қараша 1960 148 5 20 жылдық жаза алды; 1966 жылдың 1 қазанында босатылды. 19 наурыз 1905 1 қыркүйек 1981 119 6 Өмір бойына жаза алғаннан кейін денсаулығына байланысты 1957 жылдың 16 мамырында босатылды. 18 тамыз 1890 31 мамыр 1960 133 7 Өмір бойына жаза алғаннан кейін 1987 жылдың 17 тамызында асылып өлді. 26 сәуір 1894 17 тамыз 1987 130 Жеті адамның үшеуі толық жазасын өтегеннен кейін босатылды, ал тағы үшеуі (өмір бойына жаза алған Радер мен Функ) денсаулығының нашарлауына байланысты мерзімінен бұрын босатылды. 1966 жылдан 1987 жылға дейін түрмеде Рудольф Гесс жалғыз тұтқын болып қалды, ал оның жалғыз серігі түрме бастығы Юджин К. Берд болды, олар жақын досқа айналды. Берд Гесс түрмеде өткізген уақыты туралы «Әлемдегі ең жалғыз адам» атты кітап жазды. Спандау одақтас бақылау кеңесі тарағаннан кейін де жұмысын жалғастырған төрт держава ұйымының бірі болды, екіншісі – Берлин әуе қауіпсіздігі орталығы. Берлиндегі төрт оккупациялық держава түрмені ай сайын алмастырып отырды, әрқайсысы жылына үш айға жауапты болды. Одақтас бақылау органы ғимаратындағы төрт державаның туларын қарап, түрмені кім басқарып отырғанын анықтауға болады. Түрме 1987 жылдың тамызында, соңғы тұтқыны Рудольф Гесс қайтыс болғаннан кейін, оның неонацистік қасиетке ие болуына жол бермеу үшін бұзылды. Оның толық жойылғанын қамтамасыз ету үшін бұл жерге паркинг және сауда орталығы салынды, ол «The Britannia Centre Spandau» деп аталды және танымал британдық «Tesco» супермаркеттері желісінің құрметіне «Hessco's» деп аталды. Бұзылған түрмеден алынған барлық материалдар ұнтақтап, Солтүстік теңізге шашылды немесе бұрынғы RAF Gatow әуе базасында жерленді, тек қана Бервик қаласындағы Корольдің Шотландия шекаралық полкінің мұражайында сақталатын кілттерден басқа.

Түрме

Түрме, бастапқыда жүздеген адамға арналған, ескі кірпіштен салынған ғимарат еді. Оның бір қабырғасы биік болса, екіншісі де сондай, үстіне электр тогы бар сым тартылған, одан кейін тікенді сыммен оралыпты. Сонымен қатар, күзеттегі алпыс солдаттың бір бөлігі тәулік бойы автоматтармен жабдықталған алты күзет мұнарасында кезекшілік етіп тұрды. Түрмедегі камералардың саны көп болғандықтан, тұтқындардың Морзе әліпбиі арқылы байланысқа түсуіне жол бермеу үшін, тұтқындардың камералары арасында бос камера қалдырылды. Қалған камералар түрлі мақсаттарға пайдаланылды, олардың бірі түрме кітапханасы, екіншісі – шіркеу ретінде қолданылды. Камералардың ұзындығы шамамен метр, ені метр, ал биіктігі метр болатын. Соғыс кезінде барлық тұтқындарды өлім жазасына кесуді Нюрнберг процесінде талап еткен, ал капиталистік державалар нацизмді жоюға ешқандай ниеттері болмағандығын коммунистік пропагандасымен дәлелдеуге тырысқан коммунистер, Батыс елдерімен келісімге келуге құштар емес еді. Бұл Верль түрмесінен өзгеше еді, онда жүздеген бұрынғы офицерлер мен төменгі шенді нацистер салыстырмалы түрде жеңіл жағдайда ұсталып тұрды. Алайда, қазіргі замандағы пікірлер бойынша, Шпандауда тіпті бір нацистің (мысалы, Гесстің) қамауда ұсталуы Кеңес Одағының Батыс Берлинге кіруіне кепілдік беретін арнаның ашық күйінде қалуын қамтамасыз етті, ал Батыс сарапшылары кеңестіктерді Шпандау түрмесін негізінен кеңестік тыңшылық операцияларының орталығы ретінде ұстап тұрды деп жиі айыптады.

Күнделікті өмір

Күн сайын тұтқындарға таңғы сағат 6-да тұрып, бөлмелерін және дәлізін бірге жуып, тазалап, таңғы ас ішіп, түскі асқа дейін (ауа райына қарай) бақта болуға бұйрық берілді. Түскі астан кейін бөлмелерінде демалып, содан соң баққа қайтатын. Кешкі сағат 5-те кешкі ас беріліп, одан кейін тұтқындар өз бөлмелеріне оралды. Жарық сағат 10-да сөндірілді. Тұтқындар қажет болған жағдайда дүйсенбі, сәрсенбі немесе жұма күндері шашын қырқып, шашын кестіретін; әр дүйсенбі сайын киімдерін өздері жуатын. Бұл тәртіп, бақтағы уақыттан басқа, жылдар бойы көбінесе өзгеріссіз сақталды, бірақ түрмені бақылайтын елдердің әрқайсысы түрме ережелерін өздеріше түсіндірді. Түрмеге келгеннен кейін бірнеше жыл өткен соң, түрме қызметкерлерінің көмегімен тұтқындар сыртқы әлеммен байланысудың түрлі заңсыз жолдарын тапты. Бұл қосымша байланыс жолдары ресми хаттарға қойылған цензурадан босатылған және көбінесе жексенбі немесе бейсенбі күндері (толық оқшаулау кезеңдерінен басқа) көлемді болды. Тұтқындарға берілген әрбір қағаз тіркелді және бақыланды, сондықтан құпия хабарламалар көбінесе ресми бақылаудан тыс қалған материалдарға жазылды. Көптеген тұтқындар осы мүмкіндікті толық пайдаланды. Альберт Шпеердің естелік жазуға жасаған ресми өтініші қабылданбағаннан кейін, ол өзінің нацистік режимдегі тәжірибесі мен көзқарастарын жазып бастады, олар жасырын түрде шығарылып, кейіннен «Үшінші рейх ішінде» деген бестселлер ретінде жарық көрді. Дёниц өзінің беделін сақтау туралы бұрынғы орынбасарына хаттар жазды. Бостандыққа шығуға жақын тұрғанда, ол әйеліне саясатқа оралуына көмектесудің ең тиімді жолдарын айтты, бірақ ол жоспарларын іске асыра алмады. Уолтер Функ алкогольге тыйым салынған болса да, коньяк пен басқа да ыңғайлы заттарды тұрақты түрде алып келіп, оларды мерекелік күндерде басқа тұтқындармен бөлісетін.

Спандау жетісі

Тұтқындар әлі де нацистік партия саясатына тән ұсақ-түйек жеке бәсекелестік пен бедел үшін күреске түсіп, топтарға бөлінді: Альберт Шпеер мен Рудольф Гесс – жалғыз жүретіндер, көбінесе басқалар оларды ұнатпады – біріншісі Нюрнберг процесінде өзінің кінәсін мойындап, Гитлерден бас тартқаны үшін, екіншісі қоғамға жат тұлғасы мен психикалық тұрақсыздығы үшін. Екі бұрынғы бас адмирал, Эрих Раэдер мен Карл Дёниц, бір-бірін жек көргенімен, бірге болды. Бұл жағдай 1943 жылы Дёниц Раэдердің орнын басып, неміс теңіз күштерінің бас қолбасшысы болған кезде туды. Балдур фон Ширах пен Вальтер Функ "ажырамас" деп сипатталды. Константин фон Нейрат бұрынғы дипломат болғандықтан, барлық басқаларымен мейірімді және келісімді болды. Олар ұзақ уақыт бірге болғанмен, татуласуға ешқандай маңызды қадам жасалмады. Соның бір мысалы – Дёництің Шпеерге деген жек көруі, ол 10 жылдық мерзімі бойында өзгермеді және тек тұтқындалуының соңғы күндерінде ғана шиеленістің шыңына жетті. Дёниц Гитлердің оны Шпеердің ұсынысымен мұрагері етіп тағайындағанына сенді, бұл оның Нюрнбергте сотталуына себеп болды (Шпеер оны үнемі жоққа шығарды). Сондай-ақ, Спандаудағы тұтқындалған кезінде Балдур фон Ширах, Альберт Шпеер және Рудольф Гесс туралы медициналық құжаттар жинағы сақталған.

Эрих Радер және Карл Дониц

"Адмиралтейство", – деп басқа тұтқындар Дёниц пен Радерді атады. Радер қатаң жүйелер мен ұйымды ұнататындықтан, өзін түрме кітапханасының бас кітапханашысы деп тағайындады, ал Дёниц оның көмекшісі болды. Әрқайсысы бас кітапханашы (күміс кітап) және бас кітапханашының көмекшісі (алтын кітап) үшін тиісті түсті жіппен тоқылған жең белгілерін жасады. Екеуі де басқа тұтқындардан көбіне жалтаратын, Дёниц түрмеде өткізген он жылы бойы Германия мемлекетінің заңды басшысы екенін айтатын (сондай-ақ 1954 жылғы Батыс Германия президенттік сайлауында бір дауыс берді), ал Радер өзінің әскери емес тұтқындары арасындағы бейшаралық пен тәртіпсіздікке наразылық білдірді. Бірге болуды қалағандарына қарамастан, екеуі соғыс кезіндегі араздығын жалғастырып, Радердің линкорлары немесе Дёництің U- қайықтары соғыстың жеңіліске ұшырауына кінәлі ме деп дауласып тұратын. Мұндай даулар көбінесе төбелеске ұласатын. 1956 жылы босатылғаннан кейін Дёниц екі кітап жазды: бірі – өмірінің басындағы кезеңдерінен, "Менің үнемі өзгеріп тұратын өмірім", екіншісі – адмирал ретіндегі қызметінен, "Он жыл және жиырма күн". Радер денсаулығы нашарлап, өлімі жақын болғандықтан 1955 жылы босатылып, 1960 жылы қайтыс болды.

Рудольф Гесс

Рудольф Гесс өмір бойына сотталған, бірақ денсаулығы нашар болғандықтан Радер, Фанк немесе Нейрат сияқты босатылмаған, жеті тұтқынның ішіндегі ең ұзақ мерзімге сотталған және тұтқындардың арасында ең талапшылдығымен көзге түсті. "Спандаудағы ең жалқау адам" деп есептелген Гесс өзінің қадір-қасиетіне келмейтін жұмыстардан, мысалы, шөп жұлудан мүлдем бас тартты. Ол жеті тұтқынның ішінде жексенбілік шіркеу қызметіне ешқашан қатыспаған жалғыз адам еді. Параноидты гипохондрик болғандықтан, ол әр түрлі ауруларға, көбінесе асқазан ауруларына жиі шағымданып, өзіне берілген тағамдардың бәріне күдікпен қарады, уланудан сақтану үшін әрқашан өзінен ең алыс қойылған тағамды таңдайтын. Оның айтқан іш аурулары күні-түні қатты сығылып, айқай-шумен өтетін, ал оның шынайылығы тұтқындар мен түрме басшылары арасында талқылау тақырыбы болды. Радер, Дёниц және Ширах осы мінез-құлықты жек көріп, оны назар аударуға тырысу немесе жұмыстан қашудың амалы деп санайтын. Шпеер мен Фанк аурудың психосоматикалық табиғатын жақсы білгендіктен, Гесске көбірек жағдай жасады. Шпеер, өзінің әріптес тұтқындарының наразылығын тудырған әрекетімен, Гесске көмектесіп, суық тигенде пальтосын әкеп, директор немесе күзетші Гессті төсектен көндіруге тырысқанда оны қорғады. Гесс кейде түнде ауырып, басқа тұтқындардың ұйқысын бұзатын. Түрме дәрігері Гесске "тыныштандыратын" деп сипатталған, бірақ шындығында дистилленген су екенін енгізді, бұл Гессті ұйықтатуға көмектесті. Гесс басқалардың атқаруға міндетті жұмыстарынан жалтарғандығы және ауруына байланысты артықшылықтар алғандығы басқа тұтқындарды ашуландырып, оған "тұтқынға алынған мырза" деген лақап ат қойылды. Адмиралдар оны жиі қысымға алып, оған жасампаздық ойындар ойнайтын. Гесс тұтқындардың арасында ерекше болды, өйткені ол қадір-қасиеті үшін жиырма жылдан астам уақыт бойы барлық келушілерден бас тартты, 1969 жылы перфорацияланған жарадан зардап шеккеннен кейін, ауруханада емделуді қажет еткеннен кейін ғана ересек ұлы мен әйелімен кездесуге келісті. Оның психикалық денсаулығы үшін қорқып, ол жалғыз қалған тұтқын болғандықтан және оның өлімі жақын деп есептеген түрме басшылары қалған ережелердің көп бөлігін жеңілдетуге келісті, Гессті бұрынғы кең шіркеуге көшіріп, оған су жылытқышын берді, ол қалаған кезде шай немесе кофе дайындауға мүмкіндік берді және оның камерасын ашып, түрмедегі жуыну және кітапханаға еркін кіруге рұқсат берді. Гесс қауіпсіздік мақсатында әр түн сайын бір бөлмеден екінші бөлмеге ауыстырылды. Ол көбінесе түрмеден алыс емес Британдық әскери ауруханасына апарылып, онда аурухананың екінші қабаты оған арналған. Ол ауруханада қатаң күзетте ұсталды. Күзетті әскерилер, соның ішінде Корольдік әскери полиция қызметкерлері қамтамасыз етті. Сыртқы күзетті сол кезде Берлинде орналасқан британдық жаяу әскер батальондарының бірі қамтамасыз етті. Кейбір ерекше жағдайларда кеңес тарапынан қатаң ережелер жеңілдетілді; осы уақытта Гесске түрме бағында қосымша уақыт өткізуге рұқсат етілді, ал супердержавалардың күзетшілерінің бірі Гессті түрме қабырғаларынан сыртқа шығарып, серуендетті және кейде жақын маңдағы Берлин мейрамханасында жеке бөлмеде кешкі ас ішті.

Танымал мәдениетте

Британдық Spandau Ballet тобының аты олардың досы, журналист және диджей Роберт Элмс Берлиндегі түнгі клубтың дәретхана қабырғасында "Spandau Ballet" деген жазуды көргеннен кейін туындады. Бұл граффитиде Spandau түрмесінде қолданылатын стандартты асылу тәсілімен сотталған адамның арқандағы соңғы қозғалыста "қимылдап", "билегені" бейнеленген. Бұл, Tyburn түрмесіндегі асылулар туралы әзілдер сияқты, қараңғы юмордың бір түрі еді. Түрме 1985 жылғы "Жабайы қаздар II" фильмінде, Рудольф Гессті (Лоуренс Оливье ойнады) ұрлауға тапсырылған жалдамалы әскерлер тобы туралы, сондай-ақ Грег Айлстің "Спандау Фениксі" кітабында, Гесс және Спандау түрмесі туралы ойдан шығарылған оқиға ретінде көрсетілген.