Кіріспе

Музыкалық аспаптар класы

Ламелофон (немесе ламеллафон немесе лингафон) – бір шеті бекітілген, екінші шеті бос, ламелла немесе тіл деп аталатын жұқа, дірілдейтін пластинка арқылы дыбыс шығаратын музыкалық аспаптар отбасының мүшесі. Музыкант пластинканың бос ұшын саусағымен немесе тырнағымен басып, содан кейін саусағын жібергенде, босатылған пластинка дірілдейді. Аспаптың бір тілі ғана (мысалы, еврей арфасы) немесе бірнеше тілі (мысалы, мбира саусақ пианиносы) болуы мүмкін. Лингвафон сөзі латын тілінен келген, "тіл" деген мағынаны білдіреді (яғни, бір жағынан ғана бекітілген ұзын, жұқа пластинка). Ламелофон сөзі латынша ламелла сөзінен – "кішкентай металл пластинка", және грекше φωνή (phonē) сөзінен – "дыбыс, дауыс" деген мағынаны білдіреді. Ламелофондар Хорнбостель-Сакс жүйесінде музыкалық аспаптарды жіктеу үшін 12-ші санатты құрайды, олар – қозғалмалы идиофондар. Қозғалмалы идиофондардың екі негізгі түрі бар: рама түріндегілер (121) және тарақ түріндегілер (122). Сакстың айтуынша, ең көп таралған [қозғалмалы идиофондар] – рамаға бекітілген иілгіш ламелла немесе тіл, оны саусақпен қозғайды және кішкентай қорап арқылы резонансқа келтіреді.

Африкалық ламелофондар

Ламелофондардың көп бөлігі Африкадан шыққан, онда олар әртүрлі атаулармен белгілі, соның ішінде мбира, кисанджи, ликембе, калимба, конгома және санца. Олар Оңтүстік-Шығыс Африка музыкасында маңызды рөл атқарады. Олар туралы алғашқы хабарлар 16 ғасырда пайда болған, бірақ олардың тарихы одан да ертерек екені сөзсіз. Кариб маримбуласы да осы топқа жатады. Маримбула мбираның бас аспабы ретінде қарастырылуы мүмкін және кейде хип-хоп музыкасында қолданылады. Көп жағдайда, тілшелер екі бөлікке бөлінеді, ең төменгі ноталар ортасында орналасқан; одан солға және оңға қарай әр тілше бұрынғысынан жоғары дыбыспен күйленген. Тілшелер пианино сияқты түзу сызықпен де орналастырылуы мүмкін. Тілшелерді жеке саусақтармен ойнауға ыңғайлы етіп жасауға болады, сондықтан оған "бармақ пианиносы" деген есім берілген. (Дегенмен, кейбір аспаптарда, мысалы, Мбирада, қосымша тілше қатарлары болады, онда тек бас бармақтар ғана емес, басқа да саусақтар қолданылады.) Кейбір ғалымдар африкалық ламелофондардың ксилофондар мен маримбалардан пайда болғанын болжайды. Алайда, осыған ұқсас аспаптар басқа да жерлерде табылды; мысалы, Сібірдің жергілікті халықтары бір тілшелі ағаш және металл ламелофондарды ойнайды. Ламелофондар резонаторлармен немесе оларсыз жасалуы мүмкін. Сондай-ақ, қосымша құрылғысы бар электрлік ламелофондар да бар.

Электрлік ламелофондар

Электрлік ламелофондар электромагниттік немесе контактілі пиезо пикаптар арқылы электрлендірілген (электр гитараларындағыдай).

Пизо-пикапты ламелофондар

Пиезо және электромагниттік датчиктердің айқын айырмашылығы бар. Көптеген электрлік ламеллофондар пьезо датчиктерімен жабдықталған. Пьезо дыбысы көбірек жоғары жиілікті тонды қамтиды және күшейткенде (бұрмаланғанда) кері байланыс мәселелері жиі туындайды. Люсинда Эллисон өзінің Embiras-тарының кең ауқымын шығарады, олар пьезо датчиктері бар электрлік мбиралардың қатты корпустық дизайны, алғаш рет 1981 жылы ұсынылып, 1996 жылы аяқталды. Дэвид Беллинджер 20 жылдан бері пиезо датчиктерімен экалимба және калимбалар жасап келеді. Array Mbira – ерекше тілше конфигурациясы бар ламеллофон. Ол 2 каналды стерео пьезо кабельдік датчик жүйесі арқылы электрлендіріледі. Мбира массивінің ерекше қатты корпустық нұсқасы бар.

Электромагниттік ламеллофондар

Эрнст Захарияс 1960-шы жылдары Hohner үшін электрлік ламелофондар сериясын жасады. Бұл аспаптар Hohner компаниясының қамыстарына негізделген (бұрыннан акордеон, концерттина, мелодика және гармоникаларда қолданылған). Оларға Pianet (көбікпен тартылатын), Cembalet (резеңкемен тартылатын) және Guitaret (саусақтармен тартылатын) кіреді. Қамыстың тіліне соққы беру идеясын 19 ғасырда Александр ағайындары өздерінің "Orgues expressifs" (гармоникалар) аспаптарында "перкуссиялық тоқтатулар" деп атап, алғаш рет қолданған. Space Harp немесе Frankiphone (Phil Cohran жобалап, жасап, ойнаған) – электрлік ламелофонның танымал мысалы. Заманауи аспап жасаушылар түрлі мбиралар мен калимбаларды да жасады. Африкалық Konono No.1 тобы электромагниттік датчиктері бар, арнайы жасалған электрлік калимбаларды пайдаланады. Neptune-тің Jason Sanford ұқсас дәстүрде металл қалдықтарынан электрлік саусақ пианиноларын жасайды, ал Yuri Landman 12 TET бас калимбалары мен металл тіл барабандарын жасады.