Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Балық түрлері
Species of fish
Эулахон (Thaleichthys pacificus), сондай-ақ ооличан, оолиган, хулиган немесе шам балығы деп те аталады, Солтүстік Американың Тынық мұхит жағалауындағы Калифорнияның солтүстігінен Аляскаға дейінгі ірі өзен жүйелерінде шағыласатын кішкентай анадромалық балық түрі.
The eulachon ('/j//uː//l//ə//k//ɒ//n/ (Thaleichthys pacificus), also spelled oolichan '/uː//l//ᵻ//k//ɑː//n/, ooligan '/uː//l//ᵻ//ɡ//ə//n/, hooligan '/h//uː//l//ᵻ//ɡ//ə//n/), or the candlefish, is a small anadromous species of smelt that spawns in some of the major river systems along the Pacific coast of North America from northern California to Alaska.
Этимология
"Шам балығы" деген атау оның шағылысқан кезде өте майлы болуынан, дене салмағының 15%-ға дейін май жинауынан туындаған. Оны ұстап, кептіріп, шүмекке байласа, шам ретінде жағуға болады. Осы атауды ертедегі саяхатшылар көбінесе қолданған. Эулахон (кейде ооличан, оолиган, оулахон және утлекан деп те аталады) атауы чинук тілінен және оған негізделген чинук жаргонынан алынған. Орегон штатының атының шығу тегі туралы бірнеше теориялардың бірі – бұл атау "Ооличан жолынан" бұрмаланған, ол ооличан майымен сауда жасауға арналған ежелгі жол болған. Ал, қатысы жоқ саблефиш (Anoplopoma fimbria) Ұлыбританияда "шам балығы" деп те аталады.
The name "candlefish" derives from it being so fatty during spawning, with up to 15% of the total body weight in fat, that if caught, dried, and strung on a wick, it can be burned as a candle. This is the name most often used by early explorers. The name eulachon (occasionally seen as oolichan, ooligan, oulachon, and uthlecan) is from the Chinookan language and the Chinook Jargon based on that language. One of several theories for the origin of the name of the state of Oregon is that it was a corruption from the term "Oolichan Trail", the native trade route for oolichan oil. The unrelated sablefish Anoplopoma fimbria is also called "candlefish" in the United Kingdom.
Түрдің сипаттамасы
Эулахон құсу сүйегіндегі үлкен, иттің тісін еске түсіретін тістерімен және анальдық қанатындағы 19-31 сәулесімен ерекшеленеді. Шабақ пен форель сияқты, олардың майлы қанаты (арқа қанатынан кейін) бар; ол қисық пішіндес. Еркек балықтардың жұптасқан қанаттары ұрғашы балықтарға қарағанда ұзын. Барлық қанаттары пісіп жетілген еркектерде жақсы дамыған көбею мүшелері (көтеріңкі тіндік "бұдырлар") бар, бірақ ұрғашыларда олар нашар дамыған немесе жоқ. Ересектердің түсі жонымен басының үстіне дейін созылатын қоңыр немесе көк түсті, қабырғаларында ақшыл немесе көгілдір, ал құрсақ жағы ақ; ұсақ, сирек және тек жонына ғана шоғырланған. Ересектердің оперкулумында Талейхтис пацификусты басқа шабақтан ажыратуға көмектесетін жолақтар бар. Олар теңізде жүргенде ғана планктонмен қоректенеді.
Eulachon are distinguished by the large canine like teeth on the vomer bone and 19 to 31 rays in the anal fin. Like salmon and trout they have an adipose fin (aft of the dorsal); it is sickle shaped. The paired fins are longer in male fish than in females. All fins have well developed breeding parts (raised tissue "bumps") in ripe males, but these are poorly developed or absent in females. Adult coloration is brown or blue on the back extending to the top of the head, lighter to silvery white or light blue on the sides, and white on the ventral surface; speckling is extra fine, sparse, and restricted to the back. Adults have striae on their operculum that aid in distinguishing Thaleichthys pacificus from other smelt. They feed on plankton but only while at sea.
Экология
Эулахон негізінен планктонмен, сондай-ақ балық шабақтарымен, жәндік дернәсілдерімен, мұхиттың қалдықтарымен және ұсақ қабықтылылармен қоректенеді. Ол көптеген мұхит және жағалау жыртқыштарының рационының маңызды бөлігін құрайды және шағылысу өзендерінің жанында тұратын адамдар үшін маңызды тағам көзі болып табылады. Анадромды балық ретінде эулахон өмірінің көп бөлігін мұхитта өткізеді, бірақ шағылысу үшін туған тұщы су өзендеріне оралып, содан кейін өледі. Сондықтан, бір өзенде эулахонның үлкен ағыны байқалуы мүмкін, ал көршілес өзенде мүлдем болмауы да мүмкін. Жыл сайынғы тұрақты ағындар жиі кездеседі, бірақ оларды толық болжау қиын, кейде үлкен ағындары бар өзендерде бір жыл бойы қайта оралмау жағдайлары болады; мұндай өзгергіштіктің себептері әлі белгісіз. Эулахонның шағылысу кезіндегі ерекшелігі – ағынның басында еркектердің басым болуы, ал әйелдер шағылысудың ортасынан соңына дейін келеді. Шағылысу кезінде еркектерді денелерінің бойында пайда болатын ет тәрізді қырқалар арқылы әйелдерден оңай ажыратуға болады.
Eulachon feed primarily on plankton as well as fish eggs, insect larvae, ocean debris and small crustaceans. It forms an important part of the diet of many ocean and shore predators, and serves as a prominent food source for people living near its spawning streams. Eulachon, as anadromous fish, spend most of their adult lives in the ocean but return to their natal freshwater streams and rivers to spawn and die. As such, one stream may see regular large runs of eulachon while a neighboring stream sees few or none at all. Regular annual runs are common but not entirely predictable, and occasionally a river which has large runs sees a year with no returns; the reasons for such variability are not known. The eulachon run is characteristic for the early portion being almost entirely male, with females following about midway through the run to its conclusion. Males are easily distinguished from females during spawning by fleshy ridges which form along the length of their bodies.
Экономика және сауда
Калифорниядан Аляскаға дейінгі Тынық мұхитының жағалауындағы жергілікті халықтар еулахонды өте маңызды тағам ретінде пайдаланған, сондай-ақ ұрық шашыратын өзендері жоқ аймақтардағы халықтармен құнды сауда тауары ретінде айырбастаған. Бұл балықты тұзақтар, сырғалар және торлар арқылы аулаған. Балық аулау ісі бүгінге дейін жалғасуда, осы мол өнімді пайдалануға басқа да тұрғындар тартылып жатыр. Бүгін ауланған еулахон көбінесе мұздатылып, қажет болғанда ерітіліп қолданылады. Оны қуырып, кептіріп, түтіндей немесе консервілеп сақтауға болады. Еулахонның майлылығы үшін де өңделген. Әдетте, балықты жерге қазылған шұңқырда бір апта немесе одан да көп уақыт шіруге қалдыратын, содан кейін қайнаған су құйып, майды жинап алатын. Май судан жеңіл болғандықтан бетіне шығатын. Еулахон майы ("Еулахон майы" деп те аталады) ішкі аймақтардағы халықтармен сауда жасау үшін қолданылған, нәтижесінде сауда жолдары "май жолдары" деп аталған. Еулахонды жергілікті емес адамдар спорттық балық аулау үшін әйел және еркек иттің тағамы ретінде де пайдаланады.
Indigenous communities of the Pacific Coast from California to Alaska made eulachon an important part of their diet, as well as a valuable trade item with peoples whose territories did not include spawning rivers. The species was caught using traps, rakes, and nets. The harvest continues today, with other residents taking part in the exploitation of the large runs. Today harvested eulachon are typically stored frozen and thawed as needed. They may also be fried, dried, smoked, or canned. Eulachon were also processed for their rich oil. The usual process was to allow the fish to decompose (rot) for a week or more in a hole in the ground, then add boiling hot water and skim off the oil, which would rise to the surface, being less dense than water. Eulachon oil (also known as "Eulachon grease") was traded with inland communities; as a result, the trails over which the trade was conducted came to be known as grease trails. Other uses of eulachon by non Natives include bait for sportfishing and food for cats and dogs.
Қорғау мәртебесі
2008 жылдың қарашасында Ұлттық теңіз балық шаруашылығы қызметі (NMFS) Каулитц тайпасынан Вашингтон, Орегон және Калифорниядан (Оңтүстік DPS деп аталады) елахонның ерекше популяция сегментін (DPS) жойылу қаупі бар немесе жойылуға жақын түрлер туралы заңға сәйкес қауіп төндіретін түрлер ретінде тізімге алу туралы өтініш алды (ҚТЗ). NMFS бұл өтініш түрдің жағдайын тексеруді қажет ететін жеткілікті ақпарат ұсынғанын анықтады. 2009 жылғы 13 наурызда жағдайды тексеру нәтижесінде NMFS осы түрді жойылуға жақын түр ретінде тізімге алуды ұсынды. 2010 жылғы 16 наурызда NOAA 2010 жылғы 17 мамырдан бастап Оңтүстік DPS елахоны ҚТЗ бойынша жойылуға жақын түр деп саналатынын жариялады (қараңыз: 2010 жылғы 18 мамырда жарияланған Федералдық тіркелім хабарламасы, 74 FR 3178). 2017 жылғы 6 қыркүйекте NMFS ҚТЗ талаптарына сәйкес, қолда бар ең жақсы ғылыми деректерді пайдалана отырып, елахонның (Thaleichthys pacificus) Оңтүстік ерекше популяция сегментін (DPS) қорғау және қалпына келтіру жоспарын бекітті. Канадада 2011 жылы Тынық мұхитының орталық жағалауы мен Фрейзер өзенінің популяциялары Канададағы жойылу қаупі төндіретін жабайы жануарлардың жағдайы жөніндегі комитет (COSEWIC) тарапынан жойылу қаупі бар түрлер ретінде жіктелді. 2023 жылғы мамыр айына қарай осы популяцияларды Қауіпке ұшыраған түрлер туралы заңның 1-қосымшасына енгізу туралы шешім күтілуде. Жалпы алғанда, түрдің жақын арада жойылуы күтілмейді, бірақ ол көптеген қауіп-қатерлерге тап болады, оның ішінде шамадан тыс аулау, ластану, орман шаруашылығы, су бұру және бөгет салу салдарынан тұщы сулардағы шарықтану ортасының жоғалуы және климаттың өзгеруі. Канадалық шарықтанулар тарихи деңгейлерге қарағанда күрт азайды, ал 1994 жылы Колумбия, Фрейзер және Клинаклини өзендерінде күрт төмендеулер тіркелді.
In November 2008, the National Marine Fisheries Service (NMFS) received a petition from the Cowlitz Tribe to list a distinct population segment (DPS) of eulachon from Washington, Oregon, and California, (the so called Southern DPS) as an endangered or threatened species under the Endangered Species Act. (ESA). NMFS found that this petition presented enough information to warrant conducting a status review of the species. Based on the status review NMFS proposed listing this species as threatened on March 13, 2009. On March 16, 2010, NOAA announced that the Southern DPS of eulachon will be listed as threatened under the ESA, effective on May 17, 2010 (See: the Federal Register notice published on May 18, 2010, at 74 FR 3178). On September 6, 2017, the NMFS approved a recovery plan intended to serve as a blueprint for the protection and recovery of the southern Distinct Population Segment (DPS) of eulachon (Thaleichthys pacificus) using the best available science per the requirements of the Endangered Species Act. In Canada, the Central Pacific Coast and Fraser River populations were classified as endangered by the Committee on the Status of Endangered Wildlife in Canada (COSEWIC) in 2011. As of May 2023, a decision is pending on the listing of these populations under Schedule 1 of the Species at Risk Act. Overall, the species is not likely to become extinct in the near future, but faces multiple threats, including overharvest, pollution, loss of freshwater spawning habitat due to logging, diversion and dam construction and climate change. Canadian spawning runs have been severely depleted compared to historic levels, while abrupt declines were reported in the Columbia, Fraser and Klinaklini rivers in 1994.